Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm thấy men gan tăng cao thường có tâm lý lo lắng và vội vàng tìm kiếm các loại cây cỏ dân gian để nấu nước uống giải độc gan. Trong số các loại thảo dược lưu truyền miệng, hy kiểm (còn gọi là Isodon ternifolius) thường được đồn thổi là vị thuốc có công dụng hạ men gan, mát gan nhanh chóng.

Tuy nhiên, tuyên bố cho rằng "uống nước hy kiểm giúp hạ men gan" ở người là chưa có cơ sở khoa học xác thực. Cho đến nay, các dữ liệu về tác dụng bảo vệ tế bào gan hoặc chống xơ hóa gan liên quan đến loài cây này hoàn toàn mới dừng lại ở các mô hình mô phỏng dược lý mạng, thử nghiệm tế bào và nghiên cứu hợp chất trên động vật thực nghiệm, tuyệt đối chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hiệu quả giảm men gan trên cơ thể người.

Bối cảnh và lời đồn về nước uống hạ men gan

Men gan tăng cao (bao gồm các chỉ số như AST, ALT) là dấu hiệu cho thấy màng tế bào gan đang bị tổn thương hoặc viêm nhiễm do nhiều nguyên nhân khác nhau như nhiễm virus viêm gan, lạm dụng rượu bia, tác dụng phụ của thuốc tây hoặc do gan nhiễm mỡ. Khi tế bào gan bị vỡ hoặc tổn thương màng, các enzym nội bào này sẽ tràn vào dòng máu dẫn đến kết quả xét nghiệm máu cho chỉ số tăng vọt.

Đứng trước tình trạng này, thay vì đi khám chuyên khoa gan mật để tìm đúng nguyên nhân gốc rễ, không ít người lại tin vào những kinh nghiệm truyền tai để tự mua hy kiểm về đun nước uống hàng ngày. Sự nhầm lẫn giữa hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm và tác dụng trị bệnh trên cơ thể người khiến nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống nước sắc thảo mộc này là men gan sẽ tự khắc về mức an toàn.

Cơ chế sinh học và những gì khoa học ghi nhận về hy kiểm

Để tìm hiểu tác dụng bảo vệ gan của hy kiểm (Isodon ternifolius), một nghiên cứu công bố năm 2023 đã ứng dụng phương pháp dược lý mạng và mô phỏng gắn kết phân tử kết hợp thử nghiệm in vitro (trên tế bào) [1]. Các nhà khoa học xác định được 21 hoạt chất tiềm năng từ hy kiểm và 298 mục tiêu phân tử tiềm năng liên quan [1]. Phân tích làm giàu lộ trình KEGG ghi nhận có 90 con đường liên quan đến xơ hóa gan, trong đó các đường truyền tín hiệu TLR4, MAPK và PI3K-Akt đóng vai trò gắn kết chặt chẽ nhất [1].

Kỹ thuật gắn kết phân tử cho thấy nhiều hoạt chất của loài cây này có khả năng liên kết với các protein mục tiêu cốt lõi gồm TNF, Akt1, MAPK1, EGFR và TLR4, đặc biệt nổi bật là axit 2alpha-hydroxy oleanolic và (-)-axit lambertic [1]. Thực nghiệm xác nhận chiết xuất Isodon ternifolius ức chế sự kích hoạt của các con đường tín hiệu PI3K-Akt và ERK1/2, mở ra triển vọng hỗ trợ kiểm soát tình trạng xơ hóa gan thông qua việc can thiệp vào các đường tín hiệu viêm và sinh mạch [1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu hóa thực vật khác về rễ của cây hy kiểm (Isodon ternifolius) công bố năm 2020 cũng đã phân lập được các hợp chất mới nhóm diterpenoid như isodopene A và triterpene isodopene B cùng 25 hợp chất đã biết [2]. Những chất này được đánh giá về khả năng ức chế các enzym liên quan đến DNA như TOP1 và TDP1 phục vụ nghiên cứu chống ung thư [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2014 cũng tìm thấy diterpenoid Longikaurin A chiết xuất từ Isodon ternifolius có khả năng gây ngừng chu kỳ tế bào và kích hoạt quá trình tự chết (apoptosis) ở các dòng tế bào ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) ở người thông qua con đường ROS/JNK/c-Jun, đồng thời ức chế khối u trên mô hình chuột ghép dị chủng [3]. Tuy nhiên, các dữ liệu này nhắm vào cơ chế tế bào ung thư hoặc phân tử xơ hóa, hoàn toàn không phải thử nghiệm lâm sàng về giảm men gan cho người bị viêm gan thông thường.

Dữ liệu về hoạt chất bảo vệ gan và khoảng cách nghiên cứu

Một số nghiên cứu tổng quan về các hoạt chất tự nhiên thuộc nhóm triterpenoid thường được nhắc đến trong các thảo mộc bảo vệ gan, chẳng hạn như axit tormentic (TA), cho thấy tiềm năng bảo vệ gan trên động vật [4]. Theo một bài tổng quan công bố năm 2021, axit tormentic giúp giảm các chất gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và ức chế yếu tố NF-kappaB, đồng thời duy trì nồng độ các enzym chống oxy hóa như superoxide dismutase (SOD), glutathione peroxidase (GPx) và catalase (CAT) [4].

Trên mô hình chuột thực nghiệm bị suy gan tối cấp do LPS/d-galactosamine, axit tormentic ở các liều dùng 0,75, 1,5 và 3 mg/kg đã thể hiện tác dụng làm giảm hoạt độ men gan aminotransferase huyết thanh, giảm bilirubin toàn phần và giảm các tổn thương trên mô bệnh học [4]. Hợp chất này cũng ngăn ngừa xơ hóa gan trên động vật thông qua chặn con đường truyền tín hiệu PI3k/Akt/mTOR và NF-kappaB, ức chế biểu hiện collagen tuýp I và III, từ đó làm giảm hoạt độ AST, ALT trong huyết thanh chuột [4].

Cần nhìn nhận một cách khách quan rằng các kết quả tích cực kể trên mới chỉ dừng lại ở quy mô phân tử biệt lập, tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm và cơ thể động vật gặm nhấm [1] [4]. Chúng ta chưa có nghiên cứu trên người; dữ liệu hiện có trên tế bào và động vật chưa thể khẳng định rằng việc đun sôi hy kiểm lấy nước uống sẽ hấp thu được các hoạt chất đó vào tuần hoàn máu người với nồng độ đủ để hạ men gan.

Những hiểu lầm nguy hại khi tự ý uống nước hy kiểm

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hoạt tính ức chế men hoặc kháng viêm của chiết xuất đậm đặc trong phòng thí nghiệm với việc uống nước sắc thảo dược tại nhà. Trong thực tế, nồng độ hoạt chất hòa tan trong nước đun sôi thường rất thấp, chưa được định lượng và có thể bị phá hủy hoặc biến đổi qua quá trình tiêu hóa ở dạ dày.

Một sai lầm nghiêm trọng khác là người bệnh coi nước hy kiểm là "thần dược" chữa lành tổn thương gan. Khi thấy các thông tin lan truyền chưa được kiểm chứng, nhiều người tự ý bỏ phác đồ điều trị của bệnh viện, không uống thuốc kháng virus hay thuốc điều trị đặc hiệu. Hậu quả là tế bào gan tiếp tục bị virus hoặc độc chất hủy hoại âm thầm, khi men gan tăng vọt hoặc gan tiến triển thành xơ gan, suy gan mất bù thì việc điều trị trở nên vô cùng khó khăn.

Ngoài ra, việc tự ý hái hoặc mua các loại cây khô không rõ nguồn gốc còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, tồn dư thuốc bảo vệ thực vật hoặc kim loại nặng. Bản thân các độc chất này khi đưa vào cơ thể sẽ trở thành gánh nặng chuyển hóa trực tiếp đè lên lá gan đang bị suy yếu, khiến tình trạng viêm gan trở nên nghiêm trọng hơn.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Những người đã được chẩn đoán mắc các bệnh lý gan mạn tính như viêm gan virus B, viêm gan virus C, xơ gan tiến triển hoặc suy gan tuyệt đối không được tự ý sử dụng nước hy kiểm thay cho thuốc điều trị chuyên khoa. Việc tự điều trị bằng thảo dược không rõ liều lượng có thể đẩy gan vào tình trạng quá tải chức năng khử độc.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú cần tránh xa việc sử dụng loại nước này vì hoàn toàn chưa có bất kỳ dữ liệu nào về tính an toàn, nguy cơ quái thai hoặc khả năng bài tiết qua sữa mẹ của các diterpenoid và triterpenoid có trong hy kiểm [1] [2]. Trẻ nhỏ cũng là đối tượng có hệ enzym chuyển hóa gan chưa hoàn thiện, rất dễ gặp rủi ro ngộ độc thảo mộc.

Những bệnh nhân đang điều trị nhiều loại thuốc tây y khác nhau cũng cần hết sức cẩn trọng. Các chất trong thảo dược có thể tương tác với các enzym chuyển hóa ở gan, làm tăng độc tính hoặc làm mất tác dụng của các loại thuốc trị bệnh nền quan trọng khác.

Hướng chăm sóc gan và áp dụng thực tế an toàn

Nếu kết quả xét nghiệm định kỳ cho thấy chỉ số men gan của bạn tăng bất thường, điều quan trọng nhất là phải đến các cơ sở y tế uy tín để thực hiện thêm các chẩn đoán chuyên sâu nhằm tìm ra nguyên nhân đích thực gây tăng men gan, thay vì tự tìm kiếm các loại lá để sắc uống.

Để bảo vệ tế bào gan một cách khoa học, người dân nên thiết lập chế độ sinh hoạt lành mạnh đã được y học kiểm chứng:

  • Ngừng hoàn toàn hoặc hạn chế tối đa việc tiêu thụ rượu, bia và các loại đồ uống có cồn.
  • Xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng, tăng cường rau xanh, trái cây giàu chất chống oxy hóa tự nhiên và giảm thiểu thực phẩm chế biến sẵn nhiều dầu mỡ.
  • Duy trì vận động thể chất đều đặn mỗi ngày nhằm kiểm soát cân nặng, ngăn ngừa gan nhiễm mỡ – một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tăng men gan hiện nay.
  • Không tự ý dùng thuốc giảm đau, kháng viêm hoặc thực phẩm chức năng khi chưa có chỉ định từ bác sĩ.

Khi muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian hoặc dược liệu nào hỗ trợ sức khỏe, người bệnh cần tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế chuyên khoa để tránh những rủi ro ngộ độc gan ngoài ý muốn.

Tóm lại

Khẳng định uống nước hy kiểm giúp hạ men gan là hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học lâm sàng ở thời điểm hiện tại. Mặc dù các nghiên cứu sinh học cơ bản bước đầu ghi nhận một số hoạt chất trong cây hy kiểm có tiềm năng chống viêm và can thiệp vào các đường truyền tín hiệu xơ hóa gan trên mô hình tế bào [1], khoảng cách từ ống nghiệm đến thực tế điều trị trên người bệnh là rất lớn. Việc thăm khám y khoa chính quy và duy trì lối sống điều độ vẫn là biện pháp duy nhất giúp phục hồi tế bào gan và duy trì men gan ổn định.