Nho dại là loại cây mọc hoang quen thuộc tại nhiều vùng quê Việt Nam. Nhiều người thường hái quả chín để ăn hoặc ngâm rượu giải khát. Gần đây, trào lưu thu hái lá, thân và rễ nho dại về phơi khô, nấu nước uống hàng ngày rộ lên vì cho rằng bộ phận này chứa nhiều dược tính bổ dưỡng, giúp thanh lọc cơ thể.
Tuy nhiên, việc tùy tiện đun sắc rễ và thân lá các loài thực vật họ nho có thể tiềm ẩn những hiểm họa khó lường cho sức khỏe. Quả chín ăn được không đồng nghĩa với việc thân, rễ của loài cây đó cũng an toàn khi dùng với nồng độ cao và kéo dài.
Sự khác biệt giữa ăn quả chín và uống nước sắc rễ, lá
Quả nho chín cung cấp chủ yếu là nước, đường tự nhiên, vitamin và một số hoạt chất chống oxy hóa đã qua quá trình chuyển hóa hoàn thiện của thực vật. Khi ăn quả tươi, lượng hợp chất tanin thường ở mức vừa phải, tạo vị chát nhẹ đặc trưng nhưng không gây hại cho đường tiêu hóa.
Ngược lại, lá, vỏ thân và rễ của các loài thuộc chi nho (Vitis) là nơi tích lũy nhiều polyphenol, đặc biệt là nhóm chất tanin [1]. Chiết xuất từ thân cây nho dại đã được ghi nhận có hàm lượng phenolic tổng số rất cao, đạt khoảng 179,5 mg GAE/g [2]. Khi đem rễ và thân đi đun sắc, nhiệt độ và thời gian nấu kéo dài sẽ thúc đẩy việc chiết xuất một lượng đậm đặc các hợp chất này vào nước uống. Uống nước đun cô đặc đồng nghĩa với việc nạp trực tiếp một lượng lớn tanin vào dạ dày, hoàn toàn khác với việc ăn vài quả chín.
Cơ chế tác động của tanin: Lợi ích gắn liền với nguy cơ
Về mặt hóa học, tanin là các chất chuyển hóa thứ cấp thuộc nhóm polyphenol có khả năng tạo liên kết và làm kết tủa các protein, polysaccharide cùng các đại phân tử khác [1]. Tính chất kết tủa protein này vốn được ứng dụng từ thời cổ đại để thuộc da động vật, biến da sống thành da thuộc bền chắc bằng cách ổn định cấu trúc collagen [1].
Trong cơ thể sinh vật, tanin và các hợp chất phenolic thể hiện khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ [3], [2]. Hoạt chất chính (+)-lyoniresinol-2a-O-beta-D-glucopyranoside phân lập từ thân cây nho dại loài Vitis thunbergii có khả năng dọn dẹp các gốc tự do DPPH, superoxide và tạo phức khóa ion sắt [2]. Hoạt tính này giảm từ 2 đến 5 lần nếu chất trên bị loại bỏ khỏi dịch chiết [2]. Tuy nhiên, chính khả năng gắn kết mạnh với protein lại là con dao hai lưỡi. Khi đi vào đường tiêu hóa với nồng độ đậm đặc, tanin làm kết tủa protein niêm mạc, ức chế enzyme và gây gánh nặng chuyển hóa khi hấp thu vào máu.
Nghiên cứu nói gì về chiết xuất thân lá và rủi ro quá tải tanin
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện nay cung cấp cái nhìn chi tiết về độc tính liều lượng của các dịch chiết giàu tanin và hợp chất phenolic từ thực vật:
Nghiên cứu trong ống nghiệm năm 2011 trên ba loài nho dại gồm Vitis thunbergii, Vitis flexuosa và Vitis kelungeusis cho thấy dịch chiết methanol từ thân và lá có hoạt tính chống oxy hóa [2]. Trong đó, thân loài Vitis thunbergii cho thấy hiệu quả bắt gốc tự do vượt trội nhờ hoạt chất lignan glycoside [2]. Dù có tiềm năng chống oxy hóa, nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro), chưa tiến hành thử nghiệm an toàn hay độc tính trên cơ thể sống của người hoặc động vật [2].
Nghiên cứu năm 2021 trên chuột nhắt trắng khỏe mạnh uống dịch chiết nước nóng áp suất cao chuẩn hóa 7,9% tanin thủy phân từ cây Phyllanthus tenellus đã làm rõ ngưỡng an toàn và độc tính [4]. Ở liều 200 và 1000 mg/kg thể trọng, dịch chiết giúp tăng cường chất chống oxy hóa nội sinh của gan (SOD, FRAP, glutathione) và giảm men gan ALP, ALT, LDH [4]. Dù vậy, khi đẩy liều lên 3000 mg/kg, men gan ALT, ALP và LDH lại tăng cao hơn nhóm chuột đối chứng bình thường mà không làm tăng thêm lượng glutathione hay SOD [4]. Đáng lưu ý, mức liều 3000 mg/kg này đã dẫn tới biểu hiện mô bệnh học là tế bào gan bị trương phồng (ballooning hepatocyte) [4].
Một nghiên cứu khác năm 2011 so sánh độc tính giữa lá và rễ chứa tanin cùng các hợp chất khác trên chuột nhắt cho thấy dịch chiết lá có chỉ số trị liệu (TI) rất hẹp ở mức 1,43 g/kg, với liều gây chết 50% cá thể (LD50) là 3,03 g/kg [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng độc tính của dịch chiết lá là hệ quả phối hợp của các ancaloit, anthraquinone và tanin [5]. Trong khi đó, dịch chiết từ rễ cây cùng loài lại có chỉ số trị liệu rộng và độc tính thấp hơn, không gây chết hay ngộ độc ở chuột ngay cả khi dùng liều gấp 50 lần liều hiệu quả [5].
Nguy cơ tổn thương gan và thận do lạm dụng nước sắc đậm đặc
Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng được. Thực tế, gan và thận là hai cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc lọc bỏ, chuyển hóa các hợp chất lạ và chất độc đưa vào cơ thể. Việc uống nước sắc đậm đặc từ thân rễ khiến nồng độ polyphenol và tanin tăng vọt trong thời gian ngắn.
Hiện tượng tế bào gan trương phồng và men gan tăng cao trong nghiên cứu động vật khi dùng liều lượng quá cao là minh chứng rõ ràng cho nguy cơ tổn thương gan [4]. Đối với thận, sự tích tụ lượng lớn tanin cùng các phân tử phenolic ngoại lai buộc thận phải tăng cường công suất lọc. Nếu dùng liên tục kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng, nguy cơ suy giảm chức năng thận hoặc viêm gan nhiễm độc hoàn toàn có thể xảy ra.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng bộ phận cây: cho rằng quả ăn ngon ngọt, lành tính thì lá, thân, vỏ và rễ của cây đó đem đun nước uống cũng sẽ tốt tương tự. Thực tế sinh học cho thấy các bộ phận khác nhau tích lũy hàm lượng hoạt chất thứ cấp rất chênh lệch. Lá và thân thường là nơi tập trung tanin để bảo vệ cây khỏi côn trùng và động vật ăn cỏ [1].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nước lá càng đắng, càng chát thì giải độc càng tốt. Vị chát gắt chính là biểu hiện của nồng độ tanin cao tương tác với protein niêm mạc miệng [1]. Uống nước có vị chát quá đậm thường xuyên không giúp gan "thanh lọc" mà trái lại còn làm tăng tải cho enzym gan và hệ thống bài tiết ở thận [4].
Ai nên thận trọng tuyệt đối?
Hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào về độ an toàn hay hiệu quả của việc uống nước sắc lá và rễ nho dại trên người. Dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm ống nghiệm và trên động vật gặm nhấm [5], [4], [2]. Vì vậy, các nhóm đối tượng sau cần tránh tự ý đun sắc loại cây này:
Người có bệnh lý về gan hoặc men gan cao sẵn: Không nên dùng dịch chiết giàu tanin vì nguy cơ làm tăng men gan và gây tổn thương tế bào gan [4]. Người suy giảm chức năng thận: Thận yếu khó đào thải các chất chuyển hóa phức tạp từ thân rễ thực vật. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Đây là những nhóm rất nhạy cảm với độc tính của các hợp chất phenolic liều cao và chưa từng được nghiên cứu an toàn. Người đang dùng thuốc tây y: Tanin có đặc tính kết tủa protein và liên kết hóa học mạnh mẽ, dễ làm giảm hấp thu hoặc tương tác tiêu cực với các loại thuốc điều trị [1].
Gợi ý áp dụng và lời khuyên sử dụng an toàn
Nếu muốn sử dụng các sản phẩm từ cây nho dại, người tiêu dùng nên ưu tiên ăn quả chín tươi tự nhiên hoặc dùng các chế phẩm đã qua chế biến thực phẩm an toàn. Quả chín cung cấp dinh dưỡng lành mạnh và không tiềm ẩn lượng tanin quá đậm đặc như phần thân gỗ.
Tuyệt đối không tự ý đào rễ, chặt thân cây nho dại về nấu thành nước thuốc uống hàng ngày thay nước lọc. Không dùng các loại nước sắc có vị quá đắng chát hay tự ý tăng liều để "mau khỏi bệnh". Nếu cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường như mệt mỏi, vàng da, buồn nôn hoặc nước tiểu sẫm màu sau khi dùng các loại nước lá dân gian, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan thận. Khi muốn sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào để hỗ trợ sức khỏe, người dân nên tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia y tế thay vì nghe theo lời đồn truyền miệng.