Nhiều người Việt có thói quen hái lá cách (vọng cách) trong vườn hoặc mua lá khô về hãm nước uống mỗi ngày. Loại nước này thường được truyền miệng là bài thuốc dân dã giúp "mát gan, giải độc rượu bia, hạ men gan" [1]. Không ít người thậm chí sắc thật đặc, uống thay thế hoàn toàn nước lọc trong thời gian dài vì nghĩ thảo mộc tự nhiên thì vô hại.
Tuy nhiên, việc dùng lá vọng cách hằng ngày như một loại trà giải khát thông thường là quan niệm chưa chuẩn xác. Dù các thử nghiệm tiền lâm sàng ghi nhận tiềm năng bảo vệ tế bào gan, việc lạm dụng nước sắc đậm đặc kéo dài có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa [1, 3]. Hiểu đúng bản chất dược lý và giới hạn khoa học sẽ giúp người dùng tránh được những hệ lụy đáng tiếc cho sức khỏe.
Thói quen uống nước lá cách và câu hỏi về tính an toàn
Vọng cách là loài cây quen thuộc tại nhiều vùng quê Việt Nam, thường dùng làm rau gia vị ăn kèm hoặc làm thuốc dân gian trị các chứng về tiêu hóa, vàng da. Trong đời sống hiện đại, trước nỗi lo thực phẩm bẩn và tác hại của rượu bia, nhiều người tự ý tìm đến nước lá cách sắc đặc uống liên tục quanh năm.
Việc xem dược liệu như nước uống giải khát hằng ngày tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Bất kỳ loài cây chứa hoạt chất sinh học nào khi đưa vào cơ thể đều đòi hỏi gan và thận phải tham gia chuyển hóa, bài tiết. Thói quen uống thay nước lọc dễ dẫn đến tình trạng tích lũy hợp chất, gây áp lực ngược lên chính hệ thống thải độc mà người dùng đang muốn bảo vệ.
Cơ chế tác động: Hoạt chất chống oxy hóa bảo vệ tế bào gan
Các nghiên cứu khoa học hiện đại đã phân tích thành phần trong lá vọng cách và các loài cùng chi Premna. Chiết xuất từ lá chứa lượng hợp chất phenolic và flavonoid dồi dào, mang lại khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ [2]. Hợp chất này giúp trung hòa các gốc tự do có hại sinh ra trong quá trình cơ thể tiếp xúc với độc chất từ môi trường [2].
Khi gan bị tấn công bởi hóa chất độc hại hoặc rượu bia, màng tế bào gan dễ bị phá hủy bởi quá trình peroxy hóa lipid [2, 3, 7]. Các hoạt chất trong lá vọng cách hoạt động như một lá chắn sinh học, hỗ trợ phục hồi hoạt tính của các enzym chống oxy hóa tự nhiên nội sinh như superoxide dismutase và catalase, đồng thời tái tạo nồng độ glutathione để ngăn chặn tổn thương mô gan [2, 3].
Bằng chứng khoa học: Thử nghiệm độc tính và giới hạn liều
Để xác định ranh giới an toàn, một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn của chiết xuất ethyl acetate từ lá cây vọng cách (Premna integrifolia L.) trên chuột của cả hai giới [2]. Kết quả thử nghiệm độc tính cấp cho thấy các liều đơn từ 300 đến 5000 mg/kg thể trọng không gây tử vong cho chuột, xác định liều gây chết trung bình (LD50) cao hơn 5000 mg/kg [2]. Ngoại hình, hành vi của chuột không biến đổi và hình thái đại thể các cơ quan gan, thận, phổi, lách, tim không có bất thường [2].
Ở thử nghiệm bán trường diễn trong cùng nghiên cứu năm 2021, chiết xuất lá vọng cách dùng qua đường uống ở mức liều lên đến 1000 mg/kg thể trọng trên chuột đực và cái không gây biến đổi có ý nghĩa thống kê về trọng lượng cơ thể, lượng thức ăn, nước uống, cũng như các chỉ số huyết học và sinh hóa [2]. Khảo sát mô bệnh học không phát hiện tổn thương ở mô gan và thận chuột [2]. Dù vậy, các nhà khoa học lưu ý đây là kết quả kiểm soát trên mô hình gặm nhấm với khoảng liều chiết xuất chuẩn hóa, không đồng nghĩa việc con người có thể uống tùy tiện nước sắc tự do không định lượng [2].
Khả năng bảo vệ gan trước độc chất trên mô hình thực nghiệm
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2018 kiểm tra tác dụng của chiết xuất lá vọng cách (Premna integrifolia L.) trên chuột bị gây tổn thương gan bởi hóa chất cyclophosphamide (200 mg/kg tiêm màng bụng trong 5 tuần) [3]. Chuột được cho uống chiết xuất lá ở mức liều 400 và 600 mg/kg kết hợp cùng hóa chất [3]. Kết quả ghi nhận chiết xuất lá giúp phục hồi các chỉ số huyết học bị xáo trộn, làm giảm men gan trong huyết thanh, đảo ngược quá trình peroxy hóa lipid, duy trì lượng glutathione và giảm hiện tượng chết rụng tế bào gan [3].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2020 trên chuột cống trắng Wistar cái bị viêm gan do rượu đã đánh giá tác dụng của loài cùng chi là Premna odorata [1]. Sau khi xác định chiết xuất thô an toàn ở liều độc tính cấp lên đến 5 g/kg, chuột được dùng liều 500 mg/kg thể trọng [1]. Khi bị viêm gan do cồn, các chỉ số bilirubin, men gan AST, ALT, ALP và chất chỉ thị stress oxy hóa MDA ở chuột tăng vọt [1]. Việc điều trị bằng chiết xuất lá đã giúp giảm rõ rệt các chỉ số men gan và bilirubin (chiết xuất thô cải thiện 143,23% với AST và 48,47% với ALP), đồng thời giảm nồng độ MDA tới 71,9% [1].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2004 trên chuột bị nhiễm độc paracetamol (acetaminophen 640 mg/kg) cũng cho thấy việc uống dịch chiết từ loài Premna tomentosa ở liều 750 mg/kg trong 15 ngày trước đó giúp ngăn chặn sự sụt giảm các enzym màng tế bào quan trọng như ATPase và giữ cân bằng các ion vô cơ [4]. Nghiên cứu năm 2016 trên rễ loài cây này cũng ghi nhận tác dụng điều hòa men gan và mỡ máu trên chuột ăn chế độ nhiều chất béo [5].
Khoảng trống giữa nghiên cứu động vật và cơ thể người
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên chuột cho thấy tiềm năng giải độc gan rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn nghiên cứu [1, 2, 3]. Hiện tại, toàn bộ các bằng chứng bảo vệ gan và đánh giá độc tính đều được tiến hành trên động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) bằng các dịch chiết dung môi chuẩn hóa [1, 2, 3].
Chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người nhằm xác định chính xác liều lượng tối ưu, khả năng tương tác thuốc hay độ an toàn tuyệt đối khi hấp thu lâu dài [2]. Khi người dân tự sắc lá tại nhà, nồng độ hoạt chất không được kiểm soát. Việc đun nấu lá cách thành dạng nước cốt quá đậm đặc có thể dẫn tới sự dung nạp quá mức các hợp chất chuyển hóa thứ cấp, vô tình tạo gánh nặng lọc thải kéo dài cho gan và thận.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá vọng cách
Sai lầm phổ biến nhất là xem nước lá vọng cách như một "thần dược" có thể trung hòa hoàn toàn tác hại của rượu bia. Nghiên cứu năm 2020 chỉ ra chiết xuất lá có khả năng cải thiện các chỉ số men gan và stress oxy hóa trên chuột bị tác động bởi cồn [1], nhưng điều đó không có nghĩa thảo dược này ngăn được mọi tổn hại do rượu bia gây ra trên cơ thể người. Lạm dụng bia rượu rồi phụ thuộc vào nước lá cách là thói quen nguy hiểm.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống càng đặc, bổ càng nhanh". Nước sắc quá đặc khiến nồng độ tannin và các hợp chất khác tăng cao, dễ gây xót ruột, ức chế tiêu hóa và buộc hệ enzym gan phải hoạt động liên tục để xử lý. Việc thay thế hoàn toàn nước lọc bằng nước lá cách đậm đặc trong nhiều tháng liền có thể phá vỡ cân bằng nội môi.
Ai nên thận trọng khi sử dụng nước lá cách?
Những người đang mắc bệnh lý gan thận mạn tính giai đoạn nặng cần tuyệt đối cẩn trọng. Khi chức năng gan hoặc thận đã suy giảm, khả năng lọc và đào thải các chất từ thảo mộc không còn nguyên vẹn, việc tự ý bổ sung nước lá đậm đặc có thể làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng chưa có đầy đủ dữ liệu an toàn lâm sàng rõ ràng từ các nghiên cứu hiện tại. Những người đang điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc tây cũng không nên tự ý uống lượng lớn nước lá cách hằng ngày nhằm tránh các tương tác thuốc bất lợi.
Lời khuyên sử dụng đúng cách trong đời sống
Nếu yêu thích hương vị của lá vọng cách, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải, có thể dùng như một loại rau ăn kèm trong bữa ăn hoặc hãm nước loãng uống ngắt quãng, không nên uống liên tục quanh năm. Khi dùng dạng sắc uống, không nên đun cạn thành nước cốt quá đặc mà nên pha loãng để cơ thể dễ tiếp nhận.
Tuyệt đối không dùng nước thảo mộc để thay thế hoàn toàn cho 1,5 - 2 lít nước lọc cần thiết mỗi ngày. Đối với những người có tiền sử bệnh gan, men gan tăng cao do rượu hoặc đang dùng thuốc điều trị, cần đi khám chuyên khoa và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào. Không có loại lá cây nào có thể thay thế lối sống lành mạnh, chế độ ăn cân bằng và việc hạn chế rượu bia.
