Mẫu đơn bì (vỏ rễ phơi hay sấy khô của cây mẫu đơn) là vị thuốc cổ truyền quen thuộc, xuất hiện trong nhiều bài thuốc bồi bổ và hỗ trợ điều trị các bệnh lý mạn tính. Tuy nhiên, trước xu hướng sử dụng thảo dược lâu dài, không ít người băn khoăn liệu uống mẫu đơn bì kéo dài có gây gánh nặng, làm tổn thương gan hoặc thận hay không.
Thực tế dữ liệu khoa học cho thấy, các nghiên cứu hiện tại chủ yếu ghi nhận tiềm năng bảo vệ tế bào gan và thận trước các tác nhân gây độc, thay vì gây tổn thương cơ quan. Dù vậy, dữ liệu độc tính bán trường diễn và các thử nghiệm lâm sàng dài hạn độc lập trên người vẫn còn hạn chế, đòi hỏi người dùng không được tự ý lạm dụng kéo dài mà không có hướng dẫn từ chuyên môn.
Cơ chế tác động lên mô gan và thận qua các thử nghiệm
Các tổn thương tại gan và thận thường bắt nguồn từ hiện tượng mất cân bằng oxy hóa (oxidative stress), cạn kiệt nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên và sự bùng phát của các phản ứng viêm. Ở cấp độ tế bào, khi các gốc tự do tích tụ quá mức, màng tế bào sẽ bị phá hủy, chức năng ty thể suy giảm và dẫn đến chết tế bào.
Mẫu đơn bì chứa các hoạt chất sinh học quan trọng, điển hình là paeonol và paeoniflorin. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng chiết xuất mẫu đơn bì cùng các hoạt chất này có khả năng dọn dẹp gốc tự do, ức chế quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào và duy trì nồng độ glutathione (GSH) – một chất chống oxy hóa nội sinh sống còn của tế bào [1, 2].
Bên cạnh đó, vị thuốc này còn thể hiện khả năng điều hòa một số enzyme chuyển hóa tại gan. Đáng chú ý là việc ức chế enzyme cytochrome P450 2E1 (CYP2E1), từ đó làm giảm sự tạo thành các chất chuyển hóa trung gian độc hại từ một số loại thuốc hoặc độc chất [1]. Ở mô thận, các hoạt chất giúp giảm phản ứng viêm và ức chế các con đường tín hiệu dẫn đến xơ hóa mô [3, 6].
Bằng chứng nghiên cứu về tác động trên gan
Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã tập trung đánh giá tác động của mẫu đơn bì đối với tế bào gan khi đối mặt với các hóa chất gây độc:
Nghiên cứu in vitro năm 2002 trên dòng tế bào gan người (Chang liver cells) đã kiểm tra tác động bảo vệ của chiết xuất mẫu đơn bì trước độc tính của acetaminophen (paracetamol) ở các dải nồng độ 0-30 mM [2]. Khi tế bào tiếp xúc với acetaminophen từ 10 đến 30 mM, mức độ rò rỉ men LDH tăng từ 39,8% lên đến 57,6% [2]. Xử lý bằng chiết xuất mẫu đơn bì đã giúp giảm độc tính tế bào phụ thuộc vào liều, đồng thời phục hồi nồng độ glutathione (GSH) bị suy giảm [2]. Chiết xuất này cũng bảo vệ chức năng ty thể, thể hiện qua việc tăng chuyển hóa MTT và nồng độ ATP, cũng như làm tăng hàm lượng DNA trong tế bào gan bị tổn thương [2].
Nghiên cứu năm 2004 trên chuột nhắt trắng chủng ICR đã đánh giá khả năng bảo vệ gan in vivo của chiết xuất mẫu đơn bì trước liều gây độc gan của acetaminophen (400 mg/kg tiêm phúc mạc) [1]. Kết quả cho thấy, việc cho chuột dùng trước chiết xuất mẫu đơn bì đã ngăn ngừa tổn thương gan, biểu hiện qua sự sụt giảm men alanine aminotransferase (ALT) trong huyết thanh [1]. Chiết xuất này cũng bảo vệ gan khỏi sự cạn kiệt glutathione, giảm thiểu hiện tượng phân mảnh DNA và ức chế đáng kể hoạt tính các enzyme aniline và p-nitrophenol hydroxylase phụ thuộc cytochrome P450 2E1 [1].
Một bài tổng quan năm 2022 tổng hợp các nghiên cứu cho thấy paeonol có tác dụng bảo vệ trong mô hình tổn thương gan do rượu ở chuột, làm giảm men aminotransferase huyết thanh, giảm tổn thương tế bào gan, giảm thoái hóa mỡ và ức chế thâm nhiễm tế bào viêm [3]. Paeonol cũng làm giảm biểu hiện mRNA của các gen sinh mỡ, hạ mức cytokine gây viêm và giảm peroxy hóa lipid mô [3]. Ngoài ra, paeonol còn làm giảm độc tính gan do thuốc epirubicin thông qua ức chế con đường PI3K/Akt/NF-kappaB [3]. Cùng bài báo này, paeoniflorin ở liều 50 mg/kg tiêm tĩnh mạch đuôi trên chuột đã bảo vệ chống viêm gan do concanavalin A nhờ ức chế TNF-alpha, IL-6, IFN-gamma và hạ điều hòa NF-kappaB, đồng thời hỗ trợ giảm xơ hóa gan qua việc ức chế yếu tố HIF-1alpha [3].
Bằng chứng nghiên cứu về tác động trên thận
Bên cạnh gan, tác động của mẫu đơn bì lên hệ bài tiết và chức năng lọc của thận cũng được theo dõi qua các mô hình bệnh lý thận:
Nghiên cứu năm 2013 kiểm tra ảnh hưởng của mẫu đơn bì và paeonol trên chuột bị nhiễm độc thận do thuốc hóa trị cisplatin [4]. Kết quả cho thấy nhóm tiêm cisplatin bị tăng mạnh creatinine huyết thanh và ure máu (BUN) sau 48 giờ [4]. Khi được dùng mẫu đơn bì trước đó, mức creatinine huyết thanh đã giảm rõ rệt và chỉ số BUN cũng có xu hướng giảm bớt [4]. Trong nghiên cứu này, paeonol tinh khiết cũng được tiêm đơn liều 20 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong 3 ngày để kiểm tra tính an toàn trên gan và thận của chuột ở ngày thứ 4 [4].
Nghiên cứu năm 2014 đánh giá chiết xuất mẫu đơn bì trên mô hình chuột cống mắc bệnh thận đái tháo đường do chế độ ăn nhiều đường chất béo kết hợp tiêm streptozotocin (STZ liều 30 mg/kg), cùng mô hình tế bào trung mô HBZY-1 tổn thương do AGEs (200 mcg/mL) [5]. Điều trị bằng mẫu đơn bì đã làm tăng đáng kể hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa gồm SOD, glutathione peroxidase (GSH-PX) và catalase (CAT), đồng thời giảm mạnh chất chỉ thị peroxy hóa lipid malondialdehyde (MDA) cả trên tế bào lẫn động vật [5]. Đáng chú ý, chiết xuất này giúp hạ đường huyết, giảm nồng độ creatinine huyết thanh và giảm protein niệu trên chuột bệnh, đồng thời hạ biểu hiện protein biến đổi sinh trưởng TGF-beta2 trong mô thận [5].
Ở phạm vi nghiên cứu lâm sàng, một thử nghiệm ngẫu nhiên, đối chứng, đa trung tâm năm 2016 tại Trung Quốc đã sử dụng mẫu đơn bì như một thành phần trong các bài thuốc phối ngũ để hỗ trợ điều trị cho bệnh nhân mắc bệnh thận do đái tháo đường [6]. Mẫu đơn bì nằm trong nhiều phân nhóm bài thuốc kinh điển nhằm hỗ trợ kiểm soát các thể hội chứng bệnh khác nhau [6].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Mặc dù các dữ liệu nêu trên cho thấy mẫu đơn bì có nhiều tác động tích cực đối với tế bào gan và thận, người dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn nghiên cứu:
Đa số dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở các mô hình động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) hoặc thử nghiệm trên nuôi cấy tế bào [1, 2, 5, 6]. Liều dùng, khả năng hấp thu và chuyển hóa ở động vật gặm nhấm không tương đồng hoàn toàn với cơ thể con người.
Các nghiên cứu lâm sàng trên người hiện nay chủ yếu sử dụng mẫu đơn bì như một vị thuốc nằm trong bài thuốc phối hợp nhiều vị thảo dược khác nhau (như thục địa, sơn thù du, hoài sơn, phục linh...) [6]. Do đó, rất khó để tách biệt và đánh giá độc lập dữ liệu độc tính bán trường diễn cũng như tác động riêng rẽ của một mình mẫu đơn bì khi dùng đơn độc dài ngày trên cơ thể người.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Một quan niệm sai lầm phổ biến là cho rằng "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống bao lâu cũng được". Bất kỳ hoạt chất sinh học nào khi đưa vào cơ thể cũng cần được chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận. Nếu dùng sai liều hoặc dùng kéo dài không có kiểm soát, áp lực chuyển hóa lên hai cơ quan này là hoàn toàn có thể xảy ra.
Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng tác dụng chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm với khả năng "thải độc" hay chữa lành mọi bệnh gan, thận. Mẫu đơn bì thể hiện vai trò hỗ trợ bảo vệ tế bào trước một số chất gây độc cụ thể trong nghiên cứu [1, 5], nhưng hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chính thống khi gan hay thận đã suy giảm chức năng.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đã có tiền sử suy giảm chức năng gan, suy thận mạn tính hoặc đang mắc các bệnh lý chuyển hóa nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào chứa mẫu đơn bì.
Những bệnh nhân đang điều trị bằng các loại thuốc Tây y chuyển hóa qua gan (đặc biệt qua hệ enzyme cytochrome P450) cần thận trọng, do mẫu đơn bì có thể ức chế hoạt tính của CYP2E1 [1], dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu.
Phụ nữ có thai, người có thể trạng suy nhược đặc biệt hoặc người có tiền sử dị ứng với các thành phần của thảo dược cần có sự chỉ định chặt chẽ từ bác sĩ y học cổ truyền.
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Để bảo đảm an toàn cho chức năng gan và thận, người dùng chỉ nên sử dụng mẫu đơn bì khi có chẩn đoán và đơn thuốc từ các cơ sở y học cổ truyền uy tín. Tránh tự ý mua dược liệu trôi nổi trên thị trường do nguy cơ lẫn tạp chất, nấm mốc hoặc tồn dư hóa chất bảo quản gây độc cho gan thận.
Tuyệt đối tuân thủ liều lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc, không tự ý kéo dài thời gian uống thuốc vượt quá liệu trình chỉ định. Trong quá trình điều trị các bài thuốc có chứa vị thuốc này dài ngày, nên định kỳ xét nghiệm máu để kiểm tra men gan (ALT, AST) và chức năng lọc của thận (creatinine, BUN) nhằm phát hiện sớm mọi thay đổi bất thường.
Mẫu đơn bì là vị thuốc quý với nhiều tiềm năng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan, thận đã được khoa học ghi nhận bước đầu. Dù vậy, việc sử dụng an toàn đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn, dùng đúng liều, đúng bệnh và luôn có sự theo dõi sát sao từ nhân viên y tế.
