Nhiều người vẫn truyền tai nhau việc dùng các bài thuốc cổ truyền bôi ngoài da để trị viêm loét hay bệnh ngoài da mạn tính, trong đó có Thăng dược (chế phẩm chứa hợp chất thủy ngân). Tuy nhiên, việc tự ý bôi các chế phẩm chứa kim loại nặng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc rất lớn do hoạt chất có thể thẩm thấu qua hàng rào biểu bì vào máu [1], [2].
Câu trả lời dứt khoát từ giới y khoa là tuyệt đối không tự ý dùng Thăng dược hay bất kỳ chế phẩm chứa thủy ngân nào bôi ngoài da, đặc biệt với phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ [1], [3]. Việc hấp thu thủy ngân qua da không chỉ gây tổn thương tại chỗ mà còn dẫn tới suy giảm chức năng thận, nhiễm độc hệ thần kinh trung ương và tích tụ lâu dài trong nội tạng [1], [4], [3].
Cơ chế hấp thu và gây độc của thủy ngân qua da
Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc bôi chỉ nằm trên bề mặt da và không thể ngấm sâu vào cơ thể. Thực tế, tốc độ hấp thu qua da tăng lên khi nồng độ thủy ngân cao hoặc bề mặt da trước đó đã được làm ẩm [1]. Mức độ thẩm thấu qua biểu bì còn phụ thuộc trực tiếp vào tính toàn vẹn của hàng rào bảo vệ da và tính tan trong lipid của tá dược [1]. Ngoài ra, việc bôi thuốc quanh vùng miệng hoặc thói quen đưa tay lên miệng có thể khiến thủy ngân vô tình đi vào đường tiêu hóa [1].
Sau khi qua da, thủy ngân vô cơ phân bố rộng khắp cơ thể và đào thải chủ yếu qua nước tiểu và phân [1]. Với phơi nhiễm kéo dài, bài tiết qua nước tiểu là đường đào thải chính, với thời gian bán thải kéo dài khoảng 1-2 tháng [1]. Thận là cơ quan lắng đọng thủy ngân vô cơ lớn nhất trong cơ thể [1]. Ở cấp độ tế bào, dạng ion thủy ngân Hg2+ gây stress oxy hóa, biến đổi cấu trúc khung tế bào (actin và tubulin), làm tăng canxi nội bào và kích hoạt cơ chế tự thực bào, từ đó gây tổn thương các tế bào ống lượn gần của thận [5]. Ngoài ra, kim loại này có ái lực mạnh với các phân tử sinh học như axit amin, protein và axit nucleic, ức chế enzyme ATPase màng tế bào cùng các enzyme chuyển hóa quan trọng, dẫn tới hoại tử tế bào [3].
Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ tích tụ nội tạng từ kem bôi chứa thủy ngân
Mức độ nguy hại khi bôi chế phẩm chứa thủy ngân đã được ghi nhận rõ ràng qua nhiều công trình thực nghiệm và tổng hợp lâm sàng:
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2011 trên hệ thống dữ liệu Medline từ năm 1950 đến 2011 đã sàng lọc 118 báo cáo và chọn ra 31 tài liệu liên quan đến ngộ độc thủy ngân do bôi mỹ phẩm [1]. Kết quả cho thấy các ca bệnh xuất hiện rải rác từ châu Phi, châu Âu, Mỹ, Mexico, Úc đến Hong Kong [1]. Thủy ngân vô cơ thâm nhập qua da dẫn đến hội chứng thận hư (chủ yếu do bệnh cầu thận tổn thương tối thiểu hoặc bệnh thận màng), hoại tử ống thận cấp và độc tính thần kinh do tích tụ kéo dài [1].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2004 tiến hành đánh giá khả năng hấp thu và tích lũy thủy ngân trên chuột bạch tạng và chuột có sắc tố lông [4]. Chuột được bôi hai loại kem chứa thủy ngân trong 1 tháng với các tần suất khác nhau: Fair & Lovely (chứa 0,304 ± 0,316 microg/g) và Rose (chứa 77.513,0 ± 71.063,0 microg/g) [4]. Phân tích 133 mẫu mô ở chuột bạch và 144 mẫu mô ở chuột có sắc tố bằng máy quang phổ hấp thụ nguyên tử cho thấy thủy ngân hấp thu rất nhanh qua da [4]. Thủy ngân tích tụ cao nhất ở thận, kế tiếp là gan và thấp nhất ở não [4]. Đáng chú ý, nồng độ thủy ngân trong mô chuột bôi 3 lần mỗi ngày cao nhất, trong khi nhóm bôi 1 tuần 1 lần có nồng độ thấp nhất [4]. Sự khác biệt giữa hai dòng chuột cũng cho thấy melanin có vai trò bảo vệ nhất định trước độc tính [4].
Một nghiên cứu thực nghiệm khác vào năm 2003 trên chuột sử dụng kem Rose (hàm lượng thủy ngân 77.513 ± 71.063 ppm) bôi trong 1 tháng cũng khẳng định độc tính nghiêm trọng trên 58 mẫu mô [6]. Nồng độ thủy ngân trung bình trong mô là 67.472 ± 70.181 microg/g; ở nhóm bôi 3 lần/ngày, nồng độ đạt tới 116.806 ± 83.182 microg/g (dao động 5,989 - 288,759 microg/g), cao hơn hẳn nhóm bôi 1 lần/tuần (16.450 ± 26.168 microg/g) [6]. Hình ảnh giải phẫu bệnh ghi nhận tổn thương cấu trúc rõ rệt ở não, thận và gan của tất cả chuột được điều trị, mức độ tổn thương tỷ lệ thuận với số lần bôi thuốc và có thể dẫn tới tổn hại vĩnh viễn [6].
Nghiên cứu in vitro năm 2002 trên da người sử dụng hệ thống buồng khuếch tán để đo mức độ thẩm thấu của thủy ngân clorua (HgCl2) [7]. Kết quả cho thấy tỷ lệ hấp thu qua da thay đổi tùy theo nồng độ và chất dẫn [7]. Khi thủy ngân liên kết trong đất, nồng độ phát hiện trong dịch nhận luôn dưới ngưỡng phát hiện, cho thấy rủi ro thẩm thấu giảm đáng kể nếu bị cố định trong môi trường đất rắn [7].
Dấu hiệu sớm nhận biết nhiễm độc thủy ngân qua da
Việc bôi ngoài da các chất chứa thủy ngân thường gây ra phản ứng tại chỗ trước khi ngấm vào máu gây tổn thương hệ thống:
Biểu hiện da liễu: Tiếp xúc trực tiếp với thủy ngân kim loại có thể gây viêm da tiếp xúc với biểu hiện ban đỏ, phù nề, nổi mụn nước [2]. Sau đó, tổn thương tiến triển thành các mảng ban đỏ kèm theo các vùng hoại tử nhỏ rải rác và mụn nước khô [2]. Đáng chú ý, người bệnh còn có thể xuất hiện các tổn thương da thứ phát ở xa vị trí tiếp xúc ban đầu, chẳng hạn ở cẳng tay, ngực và bụng [2]. Một báo cáo lâm sàng ghi nhận nồng độ thủy ngân trong nước tiểu tăng từ 5,9 microg/L sau 36 giờ tiếp xúc lên 19,6 microg/L sau một tuần, chứng minh sự hấp thu qua da diễn ra liên tục [2].
Biểu hiện tiêu hóa và tiết niệu: Người bị nhiễm độc thủy ngân vô cơ qua da thường cảm thấy có vị kim loại khó chịu trong miệng, viêm lợi loét miệng (viêm miệng - nướu), buồn nôn và tăng tiết nước bọt [1]. Khi thận bị tổn hại, dấu hiệu xuất hiện gồm protein niệu (có thể hồi phục), tiểu đạm nặng dẫn tới hội chứng thận hư [1].
Biểu hiện thần kinh: Dù thủy ngân vô cơ đi qua hàng rào máu não kém hơn dạng hơi, việc bôi ngoài da lâu ngày vẫn khiến độc chất tích lũy dần trong hệ thần kinh trung ương [1]. Độc tính thần kinh biểu hiện qua các triệu chứng mệt mỏi, run, thay đổi tâm trạng hoặc suy giảm chức năng nhận thức [1], [3].
Những ai tuyệt đối không được dùng?
Cảnh báo đặc biệt cho phụ nữ mang thai: Thủy ngân dạng hơi và các hợp chất tan trong lipid có khả năng đi qua hàng rào nhau thai rất dễ dàng [3]. Thủy ngân có ái lực mạnh với protein và axit nucleic, can thiệp vào các enzyme tế bào, gây nguy hiểm trực tiếp cho thai nhi đang phát triển [3].
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Da của trẻ em mỏng, tỷ lệ diện tích bề mặt da so với thể trọng lớn, khả năng hấp thu hóa chất cao hơn nhiều lần so với người lớn [1]. Trẻ nhỏ cũng dễ bị phơi nhiễm gián tiếp hoặc qua đường tiêu hóa nếu chạm vào da người lớn có bôi thuốc hoặc chạm vào đồ đạc bị nhiễm bẩn trong gia đình [1].
Người có tổn thương da hoặc bệnh thận: Những người đang bị viêm da hở, vết loét trợt hoặc hàng rào bảo vệ da bị suy giảm sẽ có tốc độ thẩm thấu thủy ngân tăng vọt [1]. Người có sẵn bệnh lý thận cũng dễ bị hoại tử ống thận cấp hoặc làm nặng thêm tình trạng suy thận [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc bôi chứa thủy ngân
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thuốc gia truyền bôi ngoài da thì không ảnh hưởng đến nội tạng". Các bằng chứng khoa học khẳng định thủy ngân bôi ngoài da ngấm trực tiếp qua mao mạch biểu bì, tích tụ với nồng độ cao nhất tại thận và gan [1], [4], [6].
Nhiều người cũng tin rằng bôi lượng nhỏ hoặc chỉ bôi một vài lần thì vô hại. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy ngay cả khi chỉ bôi 1 lần mỗi tuần, lượng thủy ngân đo được trong mô gan, não và thận của chuột vẫn ở mức đáng kể và gây biến đổi mô bệnh học [4], [6]. Việc sử dụng nhiều lần trong ngày (như 3 lần/ngày) làm tích tụ độc chất lên gấp nhiều lần [4], [6].
Một số người cho rằng nếu nuốt phải một ít thuốc bôi thì cơ thể sẽ tự tống ra ngoài. Mặc dù thủy ngân kim loại hấp thu qua đường tiêu hóa dưới 1% và chủ yếu thải qua phân, việc giữ lại trong ruột kéo dài có thể kích thích phản ứng viêm, thậm chí lắng đọng gây viêm ruột thừa thủng hoặc bị vi khuẩn đường ruột chuyển hóa thành dạng thủy ngân hữu cơ cực độc [8].
Khuyến cáo áp dụng thực tế và xử lý khi nghi ngờ phơi nhiễm
Nếu bạn đang sở hữu các chế phẩm Thăng dược không rõ nguồn gốc hoặc kem bôi trôi nổi nghi chứa thủy ngân, hãy lập tức ngưng sử dụng hoàn toàn [1], [6]. Không vứt bỏ bừa bãi ra môi trường đất hay cống rãnh vì thủy ngân có tính chất tích lũy bền vững [1], [7].
Nếu phát hiện da xuất hiện các nốt ban đỏ, mụn nước, hoại tử rải rác sau khi bôi thuốc, kèm theo vị kim loại trong miệng, tăng tiết nước bọt hoặc phù nề, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa độc chất hoặc da liễu để xét nghiệm định lượng thủy ngân máu và nước tiểu [1], [2]. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại lá cây hay thuốc dân gian khác để đắp lên vùng da tổn thương.
Các tài liệu nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào nguy cơ từ kem làm trắng da chứa thủy ngân vô cơ và phơi nhiễm thủy ngân kim loại [1], [4], [6]. Thăng dược trong y học cổ truyền là chế phẩm đòi hỏi quy trình bào chế và kiểm soát nghiêm ngặt, người bệnh không bao giờ được tự phối chế hay bôi lên vết thương hở [1]. Khi gặp các vấn đề ngoài da, hãy đi khám tại các bệnh viện có chuyên khoa Da liễu để được kê đơn thuốc an toàn, đã được cấp phép kiểm định.