Nhiều người dân thường có thói quen truyền tai nhau các loại cây cỏ mọc hoang để làm thuốc chữa bệnh xương khớp, tiểu đường hoặc bồi bổ sinh lực mà không lường trước được những độc tính tiềm ẩn. Tiêm ma lá chẻ, một loài thực vật thuộc chi Tầm ma, gần đây được nhắc đến nhiều với các công dụng hỗ trợ trị liệu theo kinh nghiệm dân gian. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống hoặc đắp lá tươi của loài cây này có thể dẫn đến những phản ứng bất lợi nghiêm trọng đối với sức khỏe.
Câu trả lời từ góc độ chuyên môn y tế rất rõ ràng: Có 4 nhóm người tuyệt đối không được tự ý sử dụng tiêm ma lá chẻ để trị bệnh, bao gồm phụ nữ đang mang thai, người mắc bệnh lý về thận, người có vấn đề về huyết áp và người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc. Những hoạt chất có trong loài cây này có thể gây co bóp tử cung, làm biến động huyết áp và tạo gánh nặng nguy hiểm lên hệ tiết niệu. Việc tìm hiểu kỹ cơ chế hoạt động và bằng chứng khoa học sẽ giúp người bệnh tránh được những tai biến đáng tiếc.
Tiêm ma lá chẻ là cây gì và vì sao được quan tâm?
Tiêm ma lá chẻ có danh pháp khoa học là Urtica fissa E. Pritz., thuộc họ Gai (Urticaceae) [1]. Đây là dạng cây bụi sống hàng năm hoặc lâu năm, toàn thân và phiến lá có nhiều lông chích nhỏ đặc trưng [1]. Loài thực vật này phân bố tự nhiên chủ yếu tại các khu vực đồi núi của Trung Quốc và Việt Nam ở độ cao dao dải từ 100 đến 2.000 mét [1].
Trong y học cổ truyền dân tộc của người Hán, người Duy Ngô Nhĩ và một số dân tộc thiểu số khác, tiêm ma lá chẻ được dùng làm vị thuốc trị thấp khớp, viêm nhiễm, tiểu đường và phì đại tuyến tiền liệt [2]. Lá của cây cũng thường được áp dụng trong dân gian để làm giảm các triệu chứng viêm khớp, ho và mề đay [1]. Phần thân rễ sắc uống cũng là một bài thuốc dân gian quen thuộc để đối phó với tình trạng viêm khớp kéo dài [3].
Chính vì được gắn mác là cây thuốc mọc tự nhiên có khả năng chữa nhiều bệnh mạn tính, không ít người đã tự ý tìm hái hoặc mua các chế phẩm trôi nổi về sử dụng. Sự ngộ nhận về tính an toàn tuyệt đối của cây cỏ tự nhiên đã khiến nhiều bệnh nhân bỏ qua những cảnh báo sinh học quan trọng.
Dược lý học nói gì về các hoạt chất của cây?
Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân lập được nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học từ rễ và lá của tiêm ma lá chẻ. Trong một nghiên cứu phân tích nước sắc thân rễ của loài cây này, các nhà khoa học đã tách chiết được 16 hợp chất glycoside, trong đó có hai hợp chất mới được ký hiệu là hợp chất 1 và hợp chất 2 [3]. Các glycoside này thể hiện hoạt tính kháng viêm và ức chế hệ thống bổ thể đáng kể trong các thử nghiệm chuyên sâu [3].
Ở phương diện hỗ trợ đường tiết niệu và nam khoa, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành sàng lọc các phân đoạn hoạt tính từ cây Urtica fissa để đánh giá khả năng ức chế tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt [4]. Kết quả cho thấy các dịch chiết bằng dichloromethane và ethyl acetate thể hiện hoạt tính ức chế mạnh enzym 5alpha-reductase trong ống nghiệm và giảm phì đại tuyến tiền liệt trên mô hình chuột thí nghiệm [4]. Nghiên cứu này đã xác định được 28 hợp chất hóa học, trong đó có 17 chất lần đầu tiên được tìm thấy trong cây tiêm ma lá chẻ, đặc biệt các hợp chất số 10, 11, 19, 21 và 27 cho thấy hiệu quả ức chế mạnh enzym 5alpha-reductase [4].
Ngoài ra, hoạt chất 3,4-divanillyltetrahydrofuran (DVTF) chiết xuất từ rễ tiêm ma lá chẻ cũng được nghiên cứu trên chuột đực bị đái tháo đường [2]. Sau 4 tuần điều trị bằng DVTF, nồng độ đường huyết lúc đói và trọng lượng cơ thể của chuột giảm, đồng thời cải thiện hành vi giao phối và các tổn thương mô học tinh hoàn [2]. Hoạt chất này giúp gia tăng biểu hiện của các protein tổng hợp testosterone như Nur77, StAR và P450scc [2]. Mặc dù các kết quả này mở ra hướng nghiên cứu mới, toàn bộ dữ liệu hiện tại chỉ dừng lại ở động vật và tế bào thí nghiệm, chưa đủ cơ sở chứng minh hiệu quả và độ an toàn trên cơ thể người.
4 nhóm đối tượng không nên tự ý dùng tiêm ma lá chẻ
Dù mang lại một số tiềm năng dược lý trong phòng thí nghiệm, chi thực vật Tầm ma (Urtica) nói chung và tiêm ma lá chẻ nói riêng tiềm ẩn nhiều mối nguy dược lực học đối với các cơ quan nội tạng. Các nghiên cứu tổng quan về chi Urtica đã chỉ ra những tác động trực tiếp lên hệ tuần hoàn, chuyển hóa và hệ bài tiết [5]. Dưới đây là 4 nhóm người cần tránh xa loại cây này khi chưa có chỉ định y khoa.
1. Phụ nữ đang mang thai hoặc có kế hoạch mang thai
Trong y học cổ truyền, các loài cây thuộc chi Tầm ma (Urtica) có tiếng là chất gây sảy thai và có khả năng làm biến đổi chu kỳ kinh nguyệt [5]. Dù một thử nghiệm trên chuột dùng liều 250 mg/kg chiết xuất tầm ma đường uống không ghi nhận hoạt tính chống thụ thai, các tài liệu độc học dân gian vẫn đặc biệt khuyến cáo về rủi ro này [5].
Các hợp chất kích thích cơ học hoặc hóa học trong cây có thể tác động đến sự co bóp cơ trơn tử cung. Sự co bóp bất thường này rất dễ dẫn đến hiện tượng dọa sảy thai hoặc sinh non ngoài ý muốn. Do thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu an toàn lâm sàng trên thai phụ, phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên dùng loại thảo dược này dưới bất kỳ hình thức nào.
2. Người mắc bệnh lý về thận hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu
Các bộ phận trên mặt đất của chi thực vật Urtica có tác dụng làm gia tăng đáng kể dòng chảy của nước tiểu [5]. Tác dụng lợi tiểu mạnh mẽ này là con dao hai lưỡi đối với hệ tiết niệu đang bị suy yếu [5].
Đối với những bệnh nhân đang bị suy giảm chức năng thận, việc tự ý bổ sung một chất có tính lợi tiểu mạnh có thể làm trầm trọng thêm phác đồ điều trị lợi tiểu sẵn có [5]. Tình trạng này dễ khiến thận bị làm việc quá tải, gây mất cân bằng nước và điện giải trong cơ thể. Đáng lo ngại hơn, các trường hợp dị ứng quá mẫn nghiêm trọng đã từng được ghi nhận cụ thể trên những bệnh nhân có bệnh lý về thận khi tiếp xúc với các loài thực vật thuộc chi này [5].
3. Người gặp bất thường về huyết áp
Huyết áp là chỉ số sinh tồn nhạy cảm trước mọi tác động của dược liệu có tính chuyển hóa. Cây thuộc chi Urtica khi được hấp thu vào cơ thể có thể can thiệp trực tiếp đến sự dao động của huyết áp, bao gồm cả tình trạng huyết áp cao hoặc huyết áp thấp [5].
Khi người bệnh bị huyết áp thấp sử dụng thảo dược này, nguy cơ tụt huyết áp đột ngột là hoàn toàn có thể xảy ra, dẫn đến hoa mắt, chóng mặt, thậm chí ngất xỉu do thiếu máu não thoáng qua. Ngược lại, người đang uống thuốc điều hòa huyết áp nếu tự ý kết hợp với tiêm ma lá chẻ có thể gặp phải các xung đột tương tác, làm giảm hoặc tăng tác dụng của thuốc điều trị ngoài tầm kiểm soát.
4. Người bệnh đái tháo đường đang sử dụng thuốc điều trị
Theo các đánh giá chuyên khoa, việc dùng các bộ phận trên mặt đất của chi Urtica ở liều lượng 1,25 g/kg làm giảm nồng độ đường trong máu sau khi nạp vào cơ thể [5]. Tác động này có thể làm tăng cường độ hoạt động của các loại thuốc trị đái tháo đường đang dùng đồng thời [5].
Khi tác dụng hạ đường huyết của thuốc tân dược bị cộng gộp quá mức với hoạt tính của thảo mộc, bệnh nhân đối mặt với nguy cơ tụt đường huyết cấp tính. Tụt đường huyết là một cấp cứu nội khoa nguy hiểm, biểu hiện qua triệu chứng vã mồ hôi, run rẩy, tim đập nhanh và có thể dẫn đến hôn mê sâu nếu không được xử trí kịp thời bằng dung dịch đường. Vì vậy, bệnh nhân đái tháo đường cần thông báo cụ thể cho bác sĩ điều trị nếu từng có ý định dùng dược liệu này [5].
Nguy cơ dị ứng và viêm da tiếp xúc khi hái cây tươi
Ngoài các tác động toàn thân qua đường uống, việc tiếp xúc cơ học với tiêm ma lá chẻ tươi cũng là một mối nguy hại thực tế cần lưu ý. Toàn bộ thân và lá của cây được bao phủ bởi các lông chích nhỏ [1]. Khi chạm vào da, những chiếc lông này lập tức phóng thích nhiều chất hoạt tính sinh lý chỉ trong vài giây [5].
Các hóa chất này nhanh chóng gây kích ứng cục bộ, viêm da và nổi mề đay mẩn đỏ [5]. Bằng chứng khoa học cho thấy histamine được giải phóng từ lông cây đóng vai trò trực tiếp trong phản ứng tức thì sau khi bị chích [5]. Cảm giác đau buốt và châm chích kéo dài sau đó còn cho thấy chất lỏng bên trong lông có chứa những hợp chất gây độc trực tiếp cho đầu mút thần kinh hoặc kích hoạt chuỗi giải phóng các chất trung gian gây viêm khác [5]. Trong một số trường hợp, người bệnh có thể gặp phải phản ứng toát mồ hôi hoặc khó chịu ở dạ dày [5].
Bằng chứng khoa học còn nhiều hạn chế
Khi tìm hiểu về các công dụng trị bệnh được quảng cáo của tiêm ma lá chẻ, độc giả cần tỉnh táo nhận diện ranh giới giữa nghiên cứu tiền lâm sàng và ứng dụng thực tế. Hiện nay, các thử nghiệm dược lý chuyên biệt về Urtica fissa mới chỉ được tiến hành trên động vật hoặc dịch chiết phân tử:
Nghiên cứu về khả năng hồi phục suy sinh dục và tổn thương tinh hoàn do đái tháo đường chỉ thực hiện trên chuột đực được gây bệnh bằng chế độ ăn giàu chất béo đường kết hợp streptozotocin trong 4 tuần [2]. Nghiên cứu về phì đại tuyến tiền liệt chỉ phân lập hoạt chất và thử nghiệm trên chuột cống [4]. Nghiên cứu về rễ cây cũng chỉ dừng ở việc thử nghiệm 16 hợp chất glycoside trên mô hình sinh học kháng viêm [3].
Các bằng chứng trên người đối với chi thực vật Urtica nói chung còn tồn tại nhiều nhược điểm nghiêm trọng. Đa số các thử nghiệm lâm sàng trước đây chỉ thu thập cỡ mẫu bệnh nhân rất nhỏ, thiếu thiết kế mù đôi và thiếu các dữ liệu chi tiết cần thiết [5]. Những dữ liệu hạn chế này chỉ tạm thời hỗ trợ cho tính xác thực của tác dụng lợi tiểu và chống viêm, chưa đủ độ tin cậy để chứng minh khả năng chữa khỏi các bệnh lý phức tạp trên người [5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là mặc định cây mọc trên rừng, bờ suối thì luôn lành tính, không gây độc như thuốc tây. Thực tế, nhiều loại thực vật chứa các độc tố thần kinh, chất kích thích co bóp hoặc làm biến đổi chuyển hóa nội tiết rất mạnh [5]. Việc chưa ghi nhận ngộ độc cấp tính tức thì không đồng nghĩa với việc thảo dược đó an toàn cho nội tạng khi sử dụng lâu dài.
Nhiều người còn nhầm tưởng rằng tiêm ma lá chẻ có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị đái tháo đường hoặc thuốc huyết áp. Việc tự ý bỏ thuốc theo toa để chuyển sang uống nước sắc thảo dược dễ dẫn đến những biến chứng chuyển hóa khó lường [5]. Bên cạnh đó, việc người bệnh tự ý thu hái cây tươi mà không có găng tay bảo hộ rất dễ gây tổn thương da diện rộng do lông chích giải phóng histamine [5].
Khuyến cáo áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu bạn đang cân nhắc việc sử dụng tiêm ma lá chẻ hoặc bất kỳ dược liệu nào thuộc chi Tầm ma để hỗ trợ sức khỏe, nguyên tắc đầu tiên là phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Người bệnh cần cung cấp đầy đủ thông tin về các bệnh lý nền đang mắc, đặc biệt là bệnh tiểu đường hoặc các bệnh liên quan đến thận [5].
Không được tự ý hái lá tươi hoặc tự chế biến các bài thuốc uống khi không rõ nồng độ hoạt chất. Nếu buộc phải tiếp xúc với cây tươi trong tự nhiên, luôn trang bị găng tay dày và quần áo bảo hộ để tránh chạm vào lông chích gây viêm da và nổi mề đay [5]. Khi có bất kỳ biểu hiện bất thường nào như tụt huyết áp, mệt mỏi, đi tiểu nhiều lần hoặc dị ứng sau khi dùng sản phẩm thảo dược, cần lập tức ngừng sử dụng và đến cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra.
Thảo dược tự nhiên có thể mang lại tiềm năng hỗ trợ điều trị nhất định nhưng không phải là phương thuốc vạn năng hay vô hại. Sự thận trọng, hiểu biết đúng đắn dựa trên khoa học và việc tuân thủ chỉ dẫn của bác sĩ luôn là lá chắn tốt nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.
