Nhiều người bị đau nhức xương khớp thường tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc dược liệu truyền miệng với hy vọng chữa dứt điểm mà không phải dùng thuốc Tây. Trong số các cây cỏ được nhắc tới, trâm hùng đẹp (tên khoa học Wattakaka volubilis) được đồn thổi là vị thuốc quý giúp dập tắt cơn đau khớp, tiêu viêm nhanh chóng. Thực hư tác dụng này đến đâu đang là băn khoăn của không ít bệnh nhân khớp mạn tính.
Câu trả lời ngắn gọn: Lời đồn cây trâm hùng đẹp chữa khỏi đau khớp phần lớn bị thổi phồng so với thực tế khoa học. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người bệnh viêm khớp chứng minh hiệu quả hay độ an toàn của cây này. Các dữ liệu tích cực hiện chỉ dừng lại ở quy mô tế bào thực nghiệm và mô hình chuột bị gây viêm cấp, viêm mạn nhân tạo trong phòng thí nghiệm.
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về trâm hùng đẹp
Tại nhiều vùng nông thôn, trâm hùng đẹp hay còn gọi là dây trâm hùng được một số bài thuốc dân gian ghi nhận dùng trong điều trị các chứng đau nhức, phong thấp và rối loạn viêm nhiễm. Khi tình trạng viêm khớp tái phát dai dẳng, người bệnh thường có tâm lý sợ tác dụng phụ của thuốc giảm đau kháng viêm tân dược nên dễ tin theo những lời mách nước dùng thảo dược tự nhiên.
Tuy nhiên, giữa một vị thuốc dân gian truyền miệng và một dược liệu đạt chuẩn điều trị bệnh khớp là khoảng cách rất xa. Thắc mắc lớn nhất hiện nay là liệu việc sắc uống cây trâm hùng đẹp có thực sự làm dịu khớp sưng đau, phục hồi vận động như lời đồn hay không. Để trả lời khách quan, chúng ta cần nhìn thẳng vào cơ chế phân tử và các bằng chứng thực nghiệm cụ thể.
Cơ chế tác động chống viêm dưới góc nhìn phòng thí nghiệm
Phản ứng viêm tại khớp thường khởi phát khi các tế bào miễn dịch (như đại thực bào) bị kích hoạt, sản sinh ồ ạt các enzyme gây viêm như COX-2 và iNOS. Các enzyme này tiếp tục tổng hợp ra các chất trung gian hóa học là prostaglandin E2 (PGE2) và nitric oxide (NO), dẫn đến hiện tượng giãn mạch, sưng phù, đau nhức và phá hủy mô khớp kéo dài.
Về mặt hóa học, trong cây trâm hùng đẹp (Wattakaka volubilis) có chứa hoạt chất polyhydroxy pregnane glycoside (viết tắt là PPG) [1]. Hoạt chất này thuộc nhóm steroid glycoside chiết xuất từ cây [1]. Trong ống nghiệm, hợp chất này tác động trực tiếp vào chuỗi phản ứng viêm bằng cách can thiệp, làm giảm nồng độ các chất chỉ thị gây sưng đau cục bộ [1].
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về hoạt chất của trâm hùng đẹp?
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành đánh giá chi tiết tiềm năng chống viêm trong ống nghiệm (in vitro) và trên cơ thể sống (in vivo) của hợp chất PPG chiết xuất từ cây trâm hùng đẹp (Wattakaka volubilis) [1]. Nghiên cứu này triển khai trên các mô hình cụ thể sau:
Trên mô hình tế bào: Các nhà khoa học sử dụng dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 của chuột, được kích hoạt viêm bằng độc tố vi khuẩn lipopolysaccharide (LPS) [1]. Kết quả cho thấy hỗn hợp steroidal glycoside từ cây trâm hùng đẹp (WVSM) cùng hoạt chất PPG tinh khiết ở nồng độ từ 1 đến 50 micromol/L (muM) đã ức chế đáng kể hai enzyme then chốt là COX-2 và iNOS [1]. Sự ức chế này dẫn đến việc giảm mạnh nồng độ PGE2 và NO do tế bào tiết ra [1].
Trên mô hình động vật sống: Nghiên cứu thực hiện trên chuột cống với cả mô hình viêm cấp tính (gây phù bàn chân bằng carrageenan) và viêm mạn tính (tạo u hạt mô hạt) [1]. Khi sử dụng PPG ở liều 5 mg/kg và 10 mg/kg, hoạt chất này làm giảm rõ rệt hiện tượng phù nề ở mô hình viêm cấp [1].
Ở mô hình viêm mạn tính, PPG ở cả hai mức liều 5 và 10 mg/kg làm giảm đáng kể sự thâm nhiễm tế bào viêm, được đánh giá qua việc giảm hàm lượng acid nucleic toàn phần [1]. Đồng thời, hoạt độ của enzyme N-acetyl glucosaminidase (NAG) giảm xuống trong thời gian theo dõi 10 ngày, từ đó ức chế sự gia tăng trọng lượng của u hạt [1]. Trong các mô hình viêm thực nghiệm này trên chuột cống, PPG thậm chí còn cho đáp ứng hiệu quả hơn cả thuốc đối chứng diclofenac sodium [1]. Các tác giả kết luận rằng dữ liệu này ủng hộ kinh nghiệm dân gian dùng trâm hùng đẹp và hợp chất PPG trong điều trị các rối loạn viêm [1].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống lớn của bằng chứng khoa học
Dù kết quả thử nghiệm năm 2013 rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận ranh giới rõ ràng giữa mô hình tế bào chuột và cơ thể người [1]. Đau khớp ở người bệnh là bệnh lý phức tạp, gồm viêm khớp dạng thấp tự miễn, thoái hóa khớp cơ học hay lắng đọng tinh thể urat trong bệnh gút. Một tế bào đại thực bào chuột trong đĩa thí nghiệm hay một ổ phù nề nhân tạo ở chân chuột không đại diện cho toàn bộ khớp gối hay cột sống bị thoái hóa của con người.
Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra hiệu lực khi dùng chiết xuất tinh khiết PPG hoặc hỗn hợp tinh chế WVSM [1]. Khi người dân dùng cây trâm hùng đẹp thô mộc sắc uống, hàm lượng PPG hấp thu qua đường tiêu hóa là bao nhiêu, khả năng sinh khả dụng thế nào, và liệu nồng độ có đạt mức từ 1 đến 50 micromol/L tại khớp như phòng thí nghiệm hay không vẫn hoàn toàn chưa có lời giải [1]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng pha 1, pha 2 hay pha 3 nào trên người bệnh khớp.
Thêm vào đó, các hợp chất nhóm pregnane glycoside nói chung khi nghiên cứu trên dòng tế bào người H295R cho thấy có thể can thiệp vào quá trình tổng hợp hormone steroid tự nhiên của cơ thể [2]. Nghiên cứu năm 2014 ghi nhận các pregnane glycoside làm giảm tiết các hormone như androstenedione, corticosterone và cortisone thông qua ức chế các enzyme chuyển hóa steroid [2]. Việc tự ý đưa một lượng lớn chất nhóm này vào cơ thể người mà chưa qua kiểm nghiệm dược lý lâm sàng tiềm ẩn nhiều rủi ro nội tiết chưa lường hết [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trâm hùng đẹp trị đau khớp
Hiểu lầm lớn nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể thay thế thuốc chữa khớp". Việc đồng nhất kết quả "giảm phù chuột thực nghiệm tốt hơn diclofenac" với việc "uống trâm hùng đẹp tốt hơn uống thuốc khớp của bác sĩ" là sai lầm nguy hiểm [1]. Thuốc tân dược đã trải qua nhiều pha nghiên cứu lâm sàng trên hàng chục nghìn người, trong khi trâm hùng đẹp chưa từng bước qua cánh cửa thử nghiệm trên người bệnh [1].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng trâm hùng đẹp có thể tái tạo sụn khớp hoặc làm hết gai xương. Dữ liệu khoa học duy nhất có được là khả năng ức chế phản ứng viêm cấp và mạn tính thông qua giảm COX-2, iNOS, PGE2, NO và giảm thâm nhiễm tế bào u hạt [1]. Cây này hoàn toàn không có bằng chứng về việc phục hồi cấu trúc khớp thoái hóa hay đảo ngược biến dạng khớp.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể hái lá, băm thân cây phơi khô sắc uống tùy tiện theo kinh nghiệm truyền miệng. Nồng độ hoạt chất trong cây tự nhiên thay đổi lớn tùy thổ nhưỡng, mùa vụ, và việc đun nấu thông thường không thể loại bỏ các độc chất tự nhiên hoặc định lượng chuẩn xác hoạt chất PPG [1].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Chưa có nghiên cứu an toàn nào của cây trâm hùng đẹp trên người bệnh viêm khớp, do đó mọi đối tượng đều phải cẩn trọng, không tự ý dùng thay thuốc điều trị chính quy. Đặc biệt, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên thử nghiệm:
Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về độ an toàn của cây trâm hùng đẹp trên thai kỳ hoặc sự bài tiết qua sữa mẹ. Việc tự ý dùng thảo dược có hoạt tính sinh học ức chế enzyme có thể gây nguy cơ khó lường cho thai nhi.
Người có bệnh nền gan, thận mạn tính: Toàn bộ quá trình chuyển hóa các phân tử steroid glycoside đều qua gan và đào thải qua thận. Dùng dược liệu thô chưa rõ độc tính bán trường diễn có thể làm bùng phát suy gan hoặc suy thận cấp.
Người đang dùng thuốc chống viêm, chống đông hoặc thuốc tim mạch: Hoạt chất từ cây có thể tương tác với các thuốc ức chế men COX hoặc làm biến đổi chuyển hóa steroid, gây tăng nguy cơ chảy máu tiêu hóa hoặc rối loạn chuyển hóa thuốc điều trị [1, 7].
Lời khuyên và cách áp dụng thực tế
Đối với những người đang chịu đựng những cơn đau nhức xương khớp, việc tìm kiếm giải pháp giảm nhẹ là nhu cầu chính đáng. Tuy nhiên, thay vì tìm đến những dược liệu chưa được chứng minh an toàn trên người như trâm hùng đẹp, người bệnh nên tuân thủ các bước chăm sóc khớp khoa học đã được xác lập:
Đến cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp để được chụp chiếu, chẩn đoán chính xác nguyên nhân gây đau (thoái hóa, viêm khớp tự miễn hay gút), từ đó có phác đồ điều trị đúng đích. Dùng thuốc giảm đau, kháng viêm theo đúng liều lượng và thời gian bác sĩ chỉ định.
Duy trì lối sống giảm áp lực cho khớp: Giảm cân nếu thừa cân, tập luyện các môn thể thao ít chịu lực như bơi lội, đi bộ nhẹ nhàng hoặc đạp xe để duy trì độ dẻo dai của bao khớp. Kết hợp chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa tự nhiên từ rau xanh, cá béo giàu omega-3 và uống đủ nước mỗi ngày.
Nếu muốn dùng bất kỳ sản phẩm bổ trợ hoặc thảo dược nào, người bệnh phải tham khảo trực tiếp ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dược lý, không nghe theo lời đồn thổi trên mạng xã hội để tránh tiền mất tật mang.
Kết luận
Cây trâm hùng đẹp (Wattakaka volubilis) sở hữu hoạt chất PPG với tiềm năng ức chế các enzyme gây viêm COX-2, iNOS và giảm sưng phù trên mô hình chuột cống trong phòng thí nghiệm [1]. Tuy nhiên, từ ống nghiệm đến chiếc khớp sưng đau của con người là một chặng đường dài mà dược liệu này vẫn chưa vượt qua. Lời đồn thổi về việc dùng trâm hùng đẹp chữa dứt điểm đau khớp hiện chưa có cơ sở khoa học trên người; người bệnh tuyệt đối không bỏ phác đồ điều trị y khoa để tự ý dùng loại cây này.
