Nhiều người truyền tai nhau dùng cây đuôi chồn chân thỏ để trị đau nhức xương khớp và viêm khớp dạng thấp. Loại cây này thường được ngâm rượu hoặc sắc nước uống mỗi khi thời tiết thay đổi làm khớp sưng tấy. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của loại thảo dược này đối với sức khỏe xương khớp con người hiện vẫn chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp xác nhận.
Thực tế, các tài liệu y học hiện nay chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cây đuôi chồn chân thỏ có thể trị dứt điểm hay giảm đau khớp trên người. Các dữ liệu khoa học về thuốc trị viêm khớp phần lớn mới dừng lại ở bước thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật trước khi được cân nhắc áp dụng thực tế.
Mô hình động vật trong nghiên cứu viêm khớp
Để tìm kiếm các hoạt chất điều trị viêm khớp, giới khoa học bắt buộc phải sử dụng các mô hình động vật nhằm đánh giá bệnh sinh và sàng lọc thuốc tiềm năng [1]. Những mô hình này giúp quan sát biến đổi hình thái khớp và dự đoán khả năng đáp ứng điều trị trên cơ thể sống [1].
Các mô hình viêm khớp dạng thấp ở gặm nhấm thường được dùng gồm viêm khớp do chất bổ trợ ở chuột cống, viêm khớp do collagen loại II ở chuột cống, chuột nhắt hoặc viêm khớp do kháng nguyên [1]. Các nhóm thuốc đang dùng trên lâm sàng như corticoid, methotrexate, thuốc chống viêm không steroid, cyclosporin A, leflunomide hay thụ thể TNF hòa tan đều cho thấy hoạt tính từ các mô hình này [1].
Ngoài ra, thử nghiệm trên động vật còn giúp cảnh báo độc tính [2]. Nếu dùng liều cao kéo dài gây hại trên động vật, các nhà nghiên cứu sẽ cân nhắc nguy cơ để không áp dụng liều tương tự trên người [2].
Cơ chế gây viêm khớp qua các mô hình thực nghiệm
Cơ chế viêm khớp diễn ra vô cùng phức tạp với sự tham gia của hệ miễn dịch, trục thần kinh nội tiết và các tế bào thực bào [3], [4]. Ở chuột cống dòng Lewis mẫn cảm với viêm, trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận (HPA) phản ứng kém hơn chuột dòng Fischer có khả năng kháng viêm [3]. Chuột Lewis dễ phát triển bệnh tự miễn khớp khi tiếp xúc với thành tế bào liên cầu khuẩn, collagen loại II hoặc các loại dầu bổ trợ như vi khuẩn lao, pristane, avridine [3].
Bên cạnh đó, đại thực bào đóng vai trò quyết định trong quá trình phá hủy khớp [4]. Khi phức hợp miễn dịch kích hoạt bổ thể và gắn với thụ thể bề mặt tế bào, các cytokine gây viêm như IL-1 và TNF-alpha sẽ được giải phóng ồ ạt, dẫn tới việc phá hủy mô sụn [4]. Thử nghiệm cho thấy chuột bị loại bỏ đại thực bào bằng hóa chất clodronate liposome hoàn toàn không bị viêm khớp thực nghiệm [4].
Các kỹ thuật gây viêm khớp trên động vật khác gồm dùng collagen, formaldehyde hoặc proteoglycan để mô phỏng tổn thương tế bào và mô học [5]. Với thoái hóa khớp, các kỹ thuật cắt sụn chêm, cắt dây chằng hoặc gây biến đổi gene trên chuột, chuột lang, thỏ và chó cũng được thiết lập để quan sát bào mòn xương [2], [5].
Giới hạn giữa thí nghiệm động vật và cơ thể người
Dù mô hình động vật là công cụ đắc lực, không có mô hình nào tái tạo hoàn toàn chính xác bệnh viêm khớp dạng thấp ở người [6]. Viêm khớp do chất bổ trợ hay do vi khuẩn Mycoplasma arthritidis ở chuột tuy tạo ra viêm mạn tính nhưng vẫn có nhiều điểm khác biệt lớn về sinh bệnh học [6].
Mô hình thỏ được gây miễn dịch bằng protein lạ như fibrin hoặc albumin rồi tiêm trực tiếp vào khớp có thể tạo viêm khớp khu trú tương tự người hơn [6]. Dẫu vậy, các mô hình thoái hóa khớp hiện nay chưa có độ tin cậy dự đoán cao trên người vì chưa có hoạt chất nào cho thấy hiệu quả vượt ngoài việc giảm bớt triệu chứng lâm sàng [2].
Việc một hoạt chất thảo dược được cho là giảm viêm trên chuột cống hay chuột nhắt hoàn toàn không đồng nghĩa với việc nó sẽ an toàn và hiệu quả tương tự khi uống vào cơ thể người [1], [6]. Rất nhiều chất tiềm năng đã thất bại hoặc biểu hiện độc tính khi bước vào giai đoạn thử nghiệm lâm sàng [1], [2].
Bằng chứng khoa học về cây đuôi chồn chân thỏ
Riêng với thảo dược mang tên đuôi chồn chân thỏ, hiện nay chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực nào được công bố để xác nhận tác dụng chữa bệnh khớp trên người. Các dữ liệu được nhắc đến trong giới nghiên cứu chủ yếu dựa trên các quan sát tiền lâm sàng về hoạt tính kháng viêm thực nghiệm.
Nếu không có dữ liệu đối chứng rõ ràng trên người, việc khẳng định đuôi chồn chân thỏ chữa khỏi bệnh khớp là suy diễn thiếu căn cứ khoa học. Người bệnh không nên nhầm lẫn giữa việc thử nghiệm trên động vật trong phòng thí nghiệm với tác dụng điều trị thực tế trên cơ thể người [2], [5].
Mọi phác đồ can thiệp mới từ tế bào, gene cho đến các phân tử trị liệu miễn dịch đều cần trải qua lộ trình sàng lọc khắt khe trước khi được chấp thuận [7], [8]. Do đó, người bệnh cần nhìn nhận tỉnh táo trước các lời đồn thổi về thảo dược tự nhiên.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị khớp
Nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên thì lành tính và uống bao nhiêu cũng không gây hại. Đây là quan niệm sai lầm, bởi cây cỏ chứa rất nhiều hợp chất tự nhiên chưa được phân tách, có thể gây quá tải cho gan và thận nếu dùng liều cao kéo dài [1], [2].
Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược có thể thay thế hoàn toàn thuốc Tây mà không để lại tác dụng phụ. Các bệnh tự miễn như viêm khớp dạng thấp đòi hỏi sự kiểm soát miễn dịch chuẩn xác bằng thuốc chuyên khoa [1], [8]. Tự ý ngưng phác đồ của bác sĩ để uống nước lá có thể khiến khớp biến dạng nhanh chóng.
Ngoài ra, việc tự ý ngâm rượu thảo dược không rõ nguồn gốc còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cồn công nghiệp hoặc nhiễm tạp chất độc hại, gây nguy hiểm đến tính mạng.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây đuôi chồn chân thỏ hay các bài thuốc truyền miệng. Chưa có nghiên cứu an toàn nào trên nhóm đối tượng đặc biệt này, việc sử dụng có thể ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh.
Người mắc các bệnh mạn tính như suy giảm chức năng gan, suy thận, viêm loét dạ dày hoặc người cao tuổi có nhiều bệnh nền cần tránh xa các loại thuốc ngâm không rõ thành phần. Các cơ quan đào thải suy yếu sẽ rất dễ bị nhiễm độc nếu gặp hoạt chất lạ.
Người đang dùng các thuốc ức chế miễn dịch, thuốc kháng viêm hay thuốc điều trị tim mạch cũng không nên phối hợp tùy tiện. Tương tác thảo dược - thuốc có thể làm mất tác dụng của thuốc điều trị hoặc gia tăng độc tính nguy hiểm.
Lời khuyên và cách chăm sóc khớp an toàn
Khi bị đau nhức xương khớp kéo dài, lựa chọn đúng đắn nhất là đi khám tại chuyên khoa cơ xương khớp ở các bệnh viện uy tín để xác định chính xác nguyên nhân gây bệnh. Người bệnh chỉ dùng thuốc khi có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa và tuân thủ chặt chẽ liều lượng được kê.
Nếu muốn dùng thêm bất kỳ bài thuốc hỗ trợ nào từ thảo dược, hãy tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ điều trị để đảm bảo không bị tương tác bất lợi với các thuốc đang dùng. Duy trì lối sống khoa học với chế độ dinh dưỡng cân bằng và tập luyện nhẹ nhàng sẽ giúp bảo vệ chức năng khớp tốt hơn.
Tóm lại, cây đuôi chồn chân thỏ hiện chưa có bằng chứng lâm sàng chứng minh hiệu quả giảm đau khớp trên người. Người bệnh không nên mạo hiểm dùng thảo dược chưa được kiểm chứng để thay thế các phương pháp y khoa chuẩn mực.
