Kê huyết đằng là một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được người dân sắc nước uống để bồi bổ khí huyết hoặc giảm đau nhức xương khớp. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của khoa học hiện đại, giá trị sinh học thực sự của loài thảo dược này nằm ở đâu? Liệu các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên trong kê huyết đằng có thực sự bảo vệ được hệ thống mạch máu trước các gốc tự do gây hại?
Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy kê huyết đằng chứa hàm lượng chất chống oxy hóa nhóm flavonoid rất dồi dào [1], [2]. Khi đi vào mô hình nghiên cứu tế bào, các flavonoid đặc thù như epigallocatechin gallate (EGCG) hay quercetin cho thấy khả năng ức chế stress oxy hóa và giảm thiểu tổn thương trên tế bào nội mô mạch máu [3].
Cơ chế tác động của flavonoid đối với tế bào
Stress oxy hóa là tình trạng mất cân bằng giữa các gốc tự do có hại và hệ thống phòng ngự bảo vệ của tế bào [1]. Oxy rất cần thiết cho sự sống, nhưng quá trình trao đổi chất thông thường, hô hấp và đáp ứng miễn dịch liên tục tạo ra các dạng oxy phản ứng (ROS) như gốc superoxide hay hydro peroxide (H2O2) [1]. Khi cơ thể không trung hòa kịp thời, sự tích tụ ROS sẽ gây tổn thương màng tế bào, phá hủy cấu trúc DNA và liên quan đến hơn 100 bệnh lý khác nhau [1].
Trong lòng mạch máu, stress oxy hóa kích thích phản ứng viêm, kích hoạt các phân tử bám dính và phá hủy lớp lót trong cùng gọi là tế bào nội mô [4]. Sự rối loạn chức năng nội mô này chính là bước khởi đầu hình thành các mảng xơ vữa động mạch [4]. Các hợp chất flavonoid tác động như những chiếc bẫy dọn dẹp gốc tự do [3], [4]. Chúng giúp phong tỏa các chuỗi tín hiệu viêm và kích thích tế bào tăng sinh các protein duy trì sự sống sót [3], [4].
Các hoạt chất chống oxy hóa chủ lực trong dược liệu
Cây kê huyết đằng (tên khoa học là Spatholobus suberectus) được biết đến là nguồn cung cấp dồi dào các hoạt chất thực vật nhóm flavonoid, lignan và anthraquinone [2]. Trong đó, chiết xuất cồn của cây có thể chứa tỷ lệ flavonoid tổng số lên tới 45,29% [2]. Các phân tích hóa thực vật đã xác định được nhiều phân nhóm có giá trị sinh học cao trong loài cây này, tiêu biểu là các catechin có gắn nhóm gallate, đặc biệt là epigallocatechin gallate (EGCG) [5].
Bên cạnh EGCG, dược liệu này còn chứa các phytoestrogen tự nhiên và hoạt chất formononetin thuộc nhóm isoflavone [6], [2]. Nồng độ và chất lượng của các flavonoid này cũng chịu tác động lớn từ điều kiện tự nhiên. Nghiên cứu sinh lý thực vật cho thấy cây kê huyết đằng sinh trưởng tốt ở cường độ ánh sáng 40%, và việc che bóng ngắn hạn trong 30 ngày giúp gia tăng đáng kể hàm lượng flavonoid tổng số cũng như lượng EGCG tích lũy trong thân cây [5].
Bằng chứng bảo vệ tế bào nội mô mạch máu
Để đánh giá tác dụng bảo vệ mạch máu của các nhóm flavonoid tiêu biểu (vốn hiện diện hoặc có phân nhóm tương đồng trong thảo dược), nhiều nghiên cứu trong ống nghiệm đã được tiến hành trên tế bào nội mô mạch máu người:
Thực nghiệm trên tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVEC) cho thấy khi tế bào bị tấn công bởi H2O2 nồng độ 0,25 mmol/L trong 30 phút, tỷ lệ tế bào sống sót giảm khoảng 40% sau 24 giờ do hiện tượng chết theo chương trình (apoptosis) kèm tổn thương phân mảnh DNA [3]. Khi bổ sung 50 micromol/L hoạt chất EGCG hoặc quercetin, tỷ lệ tế bào sống sót đã được phục hồi một phần và giảm rõ rệt hiện tượng đứt gãy DNA [3]. Ở mức độ phân tử, các chất này làm tăng biểu hiện của protein chống chết tế bào Bcl-2, ức chế protein gây chết tế bào Bax và ngăn chặn sự kích hoạt của enzym caspase-3 [3].
Một nghiên cứu khác trên dòng tế bào nội mô mạch máu EA.hy926 đã khảo sát 4 phân nhóm flavonoid khi tế bào chịu tổn thương bởi hạt mỡ xấu oxy hóa (oxLDL) nồng độ 100 microgam/mL trong 24 giờ [4]. Việc tiền xử lý tế bào bằng các phân nhóm flavonoid trước 2 giờ đã ức chế sự sụt giảm sức sống tế bào, cản trở việc tạo gốc superoxide và ROS nội bào [4]. Sự can thiệp này giúp ngăn chặn đường truyền tín hiệu p38MAPK, chặn sự dịch chuyển nhân của yếu tố viêm NF-kappaB, từ đó giảm biểu hiện các gen bám dính mạch máu như ICAM-1, VCAM-1, E-selectin và các enzym tiêu hủy mô MMP-1, MMP-2, MMP-9 [4]. Các flavonoid có cấu trúc giàu nhóm hydroxyl cho thấy hiệu lực dọn dẹp ROS và bảo vệ nội mô vượt trội nhất [4].
Khả năng quét gốc tự do và các tác động sinh học khác
Hiệu lực quét gốc tự do của chiết xuất kê huyết đằng (Spatholobus suberectus) đã được đưa vào so sánh cùng 4 loại dược liệu khác [1]. Trong thử nghiệm so sánh này, chiết xuất kê huyết đằng là mẫu đạt hàm lượng flavonoid tổng số cao nhất [1]. Ở nồng độ từ 0,5 đến 5,0 microgam/mL, chiết xuất cồn của kê huyết đằng đã thể hiện hoạt tính kích thích phát triển thần kinh và bảo vệ tế bào thần kinh PC12 sống sót trước sự tấn công gây độc của H2O2 [1].
Bên cạnh đó, các flavonoid từ kê huyết đằng còn cho thấy nhiều tác động sinh học đa dạng khác trong phòng thí nghiệm. Trên tế bào ung thư vú thụ thể estrogen dương tính (MCF-7), phân đoạn chiết xuất của cây ở dải liều 80, 160 và 320 microgam/mL làm suy giảm rõ rệt tỷ lệ sống của tế bào u, ngăn chặn chu kỳ tế bào ở pha G0/G1 và kích thích tế bào ung thư tự chết thông qua ức chế con đường truyền tín hiệu MAPK/PI3K/AKT [6]. Trên mô hình động vật, chiết xuất từ dược liệu này ghi nhận khả năng thúc đẩy chức năng tạo máu của tủy xương và điều hòa miễn dịch trên chuột cũng như cải thiện khả năng miễn dịch ở gà [2].
Những giới hạn của bằng chứng hiện nay
Dù các kết quả sinh học trong phòng thí nghiệm rất khả quan, bạn đọc cần tiếp cận thông tin này một cách tỉnh táo và khoa học. Hầu hết các dữ liệu mạnh mẽ nhất về khả năng bảo vệ tế bào nội mô mạch máu hiện nay chỉ dừng lại ở mô hình tế bào nuôi cấy trong đĩa nghiệm [3], [4]. Môi trường ống nghiệm khác xa với hệ thống chuyển hóa phức tạp trong cơ thể con người.
Khi dùng qua đường uống, các hoạt chất flavonoid phải vượt qua rào cản của hệ tiêu hóa, bị phân giải một phần tại gan và chỉ một lượng nhỏ mới hấp thu được vào dòng máu. Hiện tại, chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn trên người để xác nhận việc uống nước sắc kê huyết đằng trực tiếp ngăn ngừa được bệnh xơ vữa động mạch hay đẩy lùi bệnh tim mạch. Cần có thêm nhiều nghiên cứu trên người để xác định sinh khả dụng thực tế của các hoạt chất này.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng kê huyết đằng
Nhiều người lầm tưởng rằng kê huyết đằng là thảo dược tự nhiên nên dùng bao nhiêu cũng tốt, hoặc có thể sắc uống thay thế hoàn toàn cho thuốc trị bệnh tim mạch hay mỡ máu. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe. Dược liệu thô chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống, tuyệt đối không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
Một sai lầm khác nằm ở việc bảo quản dược liệu. Thảo dược tự nhiên rất dễ bị mốc trong quá trình lưu trữ nếu gặp thời tiết ẩm ướt [7]. Khi bị mốc, nấm mốc chi Aspergillus sẽ phát triển mạnh ở giai đoạn giữa và muộn, làm sản sinh độc tố nguy hiểm Aflatoxin B1 tăng dần theo thời gian [7]. Đáng chú ý, nấm mốc xâm nhiễm cũng làm suy giảm nhanh chóng hàm lượng flavonoid quý giá trong dược liệu [7]. Việc sử dụng kê huyết đằng ẩm mốc chẳng những làm mất hết tác dụng chống oxy hóa mà còn đưa độc tố vào cơ thể.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù kê huyết đằng là dược liệu phổ biến, các nghiên cứu cho thấy nhóm hoạt chất flavonoid trong thảo dược này hoạt động tương tự như các phytoestrogen (estrogen thực vật) [6]. Do đó, những phụ nữ đang mắc hoặc có tiền sử mắc các bệnh nhạy cảm với nội tiết tố, chẳng hạn như ung thư phụ khoa hoặc các u xơ, cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa ung bướu trước khi sử dụng.
Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, dữ liệu nghiên cứu khoa học an toàn trên người hiện nay chưa được xác lập đầy đủ. Vì vậy, các nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng nước sắc thảo dược đậm đặc. Người đang có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị chuyển hóa cũng cần thông báo cho bác sĩ điều trị để tránh các tương tác dược học không mong muốn.
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn sử dụng kê huyết đằng như một biện pháp hỗ trợ bồi bổ sức khỏe hàng ngày, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải và tốt nhất nên tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền. Không nên tự ý nấu nước quá đặc hoặc uống liên tục kéo dài nhiều tháng liền thay cho nước lọc thông thường.
Khi mua dược liệu, hãy kiểm tra kỹ lưỡng nguồn gốc xuất xứ và bề mặt lát cắt của cây. Thân dược liệu phải khô ráo, có mùi thơm đặc trưng, không có vết thâm đen hay lớp phấn ẩm mốc để phòng tránh độc tố nấm mốc Aflatoxin B1 [7]. Thảo dược sau khi mua về cần được bảo quản trong hộp kín hoặc túi hút chân không, đặt ở nơi khô ráo, thoáng mát và tránh ánh nắng chiếu trực tiếp.
Flavonoid trong kê huyết đằng thể hiện khả năng chống oxy hóa vượt trội và mang lại triển vọng bảo vệ mạch máu rõ rệt trong các mô hình thực nghiệm [1], [3], [4]. Tuy nhiên, dược liệu tự nhiên chỉ phát huy tác dụng tối ưu khi được sử dụng đúng cách, đúng liều lượng và kết hợp cùng lối sống cân bằng, vận động thường xuyên. Hãy luôn trao đổi cùng bác sĩ chuyên môn để bảo vệ sức khỏe tim mạch một cách an toàn và bền vững nhất.