Mẹo ngâm rượu gỗ mun: Lời đồn và thực tế sử dụng
Khi thời tiết thay đổi, các cơn đau nhức xương khớp, mỏi gân cốt thường xuyên tái phát khiến nhiều người tìm đến các phương pháp truyền miệng để giảm đau. Trong số đó, mẹo dùng gỗ mun hoặc vỏ cây mun đem ngâm rượu trắng để xoa bóp ngoài da hoặc uống từng chén nhỏ đang được chia sẻ rầm rộ trên các hội nhóm làm đẹp và dưỡng sinh. Nhiều người tin rằng loại gỗ quý màu đen tuyền này sở hữu dược tính mạnh mẽ giúp đánh bay chứng đau khớp lâu năm.
Tuy nhiên, việc đánh đồng giữa kinh nghiệm lưu truyền trong dân gian và tác dụng y khoa thực sự là một sai lầm phổ biến. Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định việc ngâm gỗ mun với rượu có thể điều trị dứt điểm các bệnh lý xương khớp ở người. Dù các hợp chất chiết xuất từ chi thực vật này có hoạt tính giảm đau và kháng viêm trong phòng thí nghiệm, bài thuốc rượu ngâm tự chế lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường.
Bổ ngửa với thành phần hóa thực vật của chi Diospyros
Gỗ mun thuộc chi Diospyros, nằm trong họ Thị (Ebenaceae), một chi thực vật nổi tiếng cung cấp các loại gỗ quý và trái cây ăn được [1]. Dưới góc nhìn khoa học thực vật, các loài thuộc chi Diospyros từ lâu đã được ghi nhận trong y học dân gian để xử lý một số chứng bệnh như xuất huyết, tiêu chảy hay mất ngủ [1]. Nhờ sự tiến bộ của các kỹ thuật quang phổ, các nhà khoa học đã phân lập và xác định hơn 200 hợp chất có hoạt tính sinh học từ các bộ phận của chi thực vật này [2].
Thành phần hóa học trong chi Diospyros vô cùng đa dạng, bao gồm terpenoid, polyphenol, tannin, flavonoid, coumarin, sterol và đặc biệt là các dẫn xuất naphthoquinone quý giá [1], [2]. Nghiên cứu tổng quan bổ sung dữ liệu đến năm 2025 cho biết đã có thêm khoảng 350 hợp chất được mô tả thêm, trải dài trên nhiều bộ phận từ lá, rễ đến thân gỗ [3]. Đáng chú ý, các nhóm chất như naphthoquinone, flavonoid và triterpene được xác định là những nhóm chất mang hoạt tính sinh học mạnh nhất của chi thực vật này [3].
Cơ chế sinh học: Kháng viêm và giảm đau thực nghiệm
Để lý giải tại sao dân gian lại dùng cây thuộc chi mun để trị đau nhức, các nhà nghiên cứu đã đưa các dịch chiết vào thử nghiệm trên mô hình thực nghiệm. Tác dụng sinh học của các loài thuộc chi Diospyros như chống oxy hóa, kháng viêm, giảm đau, hạ sốt đã được kiểm chứng thông qua nhiều thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) và mô hình động vật (in vivo) [1], [2]. Chi thực vật này được xem là kho dự trữ phong phú phục vụ quá trình khám phá các hoạt chất làm thuốc [1].
Cụ thể hơn, các hoạt chất triterpenoid và quinone phân lập từ lá hay rễ cây thuộc chi này thể hiện khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm [4], [3]. Điển hình ở loài Diospyros discolor, các nhà khoa học đã tìm thấy flavonoids, triterpenes và dimeric naphthoquinones (như diospyrin) đóng góp vào tiềm năng kháng viêm, giảm đau [5]. Khi đưa vào cơ thể sinh vật thí nghiệm, các phân tử hoạt tính can thiệp vào các đường truyền tín hiệu viêm, ngăn ngừa phù nề mô và làm dịu phản ứng đau đớn [6].
Các bằng chứng nghiên cứu thực tế ghi nhận điều gì?
Phần lớn dữ liệu khoa học về công dụng giảm đau, kháng viêm của cây thuộc chi mun đến từ các nghiên cứu chiết xuất phân đoạn trên mô hình động vật và tế bào. Một công trình nghiên cứu công bố năm 2014 đã tìm hiểu sâu về loài Diospyros lotus L., một loài cùng chi với cây mun [6]. Các nhà khoa học đã phân lập được 7 hợp chất từ rễ cây, gồm lupeol, 7-methyljuglone, beta-sitosterol, stigmasterol, axit betulinic, diospyrin và 8-hydroxyisodiospyrin [6].
Trong thử nghiệm gây đau bằng axit acetic trên động vật, phân đoạn chloroform của dịch chiết rễ Diospyros lotus giúp bảo vệ và giảm co thắt đau đến 72,43%, trong khi hai hợp chất tinh khiết là diospyrin và 8-hydroxyisodiospyrin đạt tỷ lệ bảo vệ lần lượt là 40,87% và 65,76% ở liều cao [6]. Cơ chế giảm đau trung ương của các chất này được chứng minh có liên quan đến hệ thụ thể opioidergic khi bị đối kháng bởi naloxone liều 0,5 mg/kg [6]. Đối với phản ứng viêm, phân đoạn chloroform cùng hai hợp chất diospyrin và 8-hydroxyisodiospyrin ức chế chứng phù nề chân chuột do carrageenan gây ra sau giờ thứ 3 lần lượt là 77,43%, 80,54% và 75,87% [6]. Về độc tính cấp, phân đoạn chloroform ở các liều 50, 100 và 150 mg/kg cùng diospyrin và 8-hydroxyisodiospyrin ở liều 5 và 10 mg/kg đều an toàn trên mô hình động vật [6].
Bên cạnh đó, các loài khác cùng chi như Diospyros quercina lại cho thấy các hợp chất TR-21, TR-22 và TR-23 phân lập từ vỏ rễ có hoạt tính gây độc tế bào rất mạnh trên dòng tế bào bạch cầu chuột P388 với giá trị IC50 lần lượt là 0,0175 µg/mL, 0,089 µg/mL và 1,027 µg/mL [7]. Điều này củng cố việc người dân Madagascar dùng vỏ rễ này trong bài thuốc dân gian trị ung thư [7]. Mặt khác, chiết xuất lá của chi Diospyros cũng được tổng kết năm 2024 là có chứa flavonoid, coumarin, tannin hỗ trợ chữa lành vết thương và kháng viêm [4].
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới hũ rượu ngâm dân gian
Mặc dù các số liệu thực nghiệm trên động vật rất ấn tượng, người dân không nên nhầm lẫn giữa dịch chiết tinh khiết trong phòng thí nghiệm và hũ rượu ngâm vỏ mun tại nhà. Trong nghiên cứu, các nhà khoa học phải dùng dung môi hữu cơ đặc biệt như chloroform, cồn tinh khiết và hệ thống phân tách phức tạp để rút lấy diospyrin hay triterpene [6], [7]. Trong khi đó, việc ngâm rượu gạo thông thường khó lòng chiết tách trọn vẹn các thành phần mong muốn mà lại có thể hòa tan nhiều tạp chất.
Hơn nữa, các thử nghiệm giảm phù nề hay giảm đau đến 75-80% nêu trên hoàn toàn được thực hiện trên chuột cống hoặc chuột nhắt thí nghiệm [6]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nào trên người chứng minh việc uống rượu ngâm gỗ mun làm thuyên giảm đau nhức xương khớp. Ngoại trừ một số chế phẩm dạng viên nén tiêu chuẩn hóa từ lá Diospyros kaki được ghi nhận trong Dược điển Trung Quốc để điều trị bệnh tim mạch và mạch máu não, việc dùng gỗ hay rễ ngâm thô bạo vẫn chỉ dừng ở mức truyền miệng [2].
Những hiểu lầm tai hại và đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ gỗ quý ngâm rượu là thành thuốc bổ, không bổ ngang cũng bổ dọc". Rất nhiều loài trong chi Diospyros chứa các dẫn xuất naphthoquinone có tính độc tế bào cao, như các hợp chất TR-21, TR-22 từ Diospyros quercina có khả năng ức chế sinh trưởng tế bào ở nồng độ cực nhỏ [7]. Uống rượu tự ngâm không kiểm soát liều lượng có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, tổn thương niêm mạc dạ dày hoặc làm suy giảm chức năng gan, thận do phải lọc các độc chất lạ.
Những đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng rượu ngâm gỗ mun bao gồm phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ em, vì chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên các nhóm đối tượng này. Những người có tiền sử viêm loét dạ dày, xơ gan, viêm gan, suy thận hay người mắc bệnh tim mạch cũng cần tránh xa các loại rượu thuốc không rõ nguồn gốc. Đau nhức xương khớp có thể là dấu hiệu của thoái hóa khớp, thoát vị đĩa đệm, gout hoặc viêm khớp dạng thấp, việc tự ý uống rượu thuốc sẽ làm chậm trễ thời gian vàng điều trị y khoa.
Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn?
Nếu gia đình bạn đang sở hữu một bình rượu ngâm từ vỏ hoặc thân gỗ mun theo bài thuốc truyền khẩu, cách an toàn nhất là chỉ nên sử dụng một lượng nhỏ để xoa bóp ngoài da tại các vùng cơ bắp bị mỏi tạm thời. Cảm giác ấm nóng từ cồn kết hợp động tác xoa bóp cơ học có thể giúp giãn mạch ngoại vi và đem lại cảm giác dễ chịu tức thì, không nên lạm dụng để uống.
Khi gặp các vấn đề đau nhức khớp kéo dài, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp để được chụp chiếu, chẩn đoán chính xác nguyên nhân thay vì đặt cược sức khỏe vào các bài thuốc ngâm rượu chưa được kiểm chứng lâm sàng. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược hay rượu thuốc tự chế nào vào cơ thể để bảo vệ chức năng gan thận của bản thân.