Nhiều người bệnh tiểu đường thường truyền tai nhau các bài thuốc dân gian với hy vọng tìm ra giải pháp tự nhiên để kiểm soát đường huyết. Trong số đó, cây màn màn vàng (tên khoa học là Cleome viscosa) đang được lan truyền rầm rộ trên mạng xã hội như một loại thảo dược thần kỳ có thể chữa khỏi dứt điểm bệnh đái tháo đường.
Tuy nhiên, lời đồn thổi về việc uống nước sắc màn màn vàng để loại bỏ hoàn toàn bệnh tiểu đường là hoàn toàn thiếu căn cứ y khoa. Dù các thí nghiệm bước đầu ghi nhận một số hoạt tính sinh học liên quan đến chuyển hóa, hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh hiệu quả hay độ an toàn của loài cây này trong việc điều trị đái tháo đường.
Bối cảnh và lời đồn thổi về cây màn màn vàng
Cây màn màn vàng là loài cỏ mọc dại phổ biến ở các vùng nhiệt đới, thường thấy ở ven đường, bãi đất hoang tại Việt Nam. Trong dân gian, loài thực vật này đôi khi được dùng để xông cảm hoặc đắp ngoài da. Gần đây, trào lưu tự ý hái toàn bộ thân, lá, hạt màn màn vàng về sắc uống để hạ đường huyết rộ lên, kéo theo nhiều hệ lụy cho sức khỏe người bệnh.
Nhiều người nhẹ dạ đã tin rằng thảo dược tự nhiên thì vô hại, thậm chí tự ý bỏ thuốc điều trị theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Sự ngộ nhận giữa việc một số chất chiết xuất có tác dụng sinh học trong phòng thí nghiệm với việc dùng cả cây nấu nước uống chữa bệnh đã tạo ra những hiểu lầm hết sức tai hại.
Cơ chế sinh học được quan sát trong phòng thí nghiệm
Để hiểu rõ ngọn ngành, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa thực vật trong toàn bộ cây màn màn vàng. Các thử nghiệm chỉ ra rằng dịch chiết toàn cây màn màn vàng rất giàu các hợp chất phenolic tổng số và flavonoid tổng số [1]. Ngoài ra, trong cây còn chứa các hợp chất nhóm terpenoid và hợp chất glucosinolate như glucocapparin và glucocleomin [2].
Cơ chế kiểm soát đường huyết thường được đánh giá qua việc ức chế các enzym tiêu hóa carbohydrate như alpha-glucosidase và alpha-amylase. Khi hai enzym này bị ức chế, quá trình phân cắt tinh bột thành đường đơn trong ruột sẽ chậm lại, từ đó giúp giảm mức tăng glucose trong máu sau ăn. Ngoài ra, việc chống lại stress oxy hóa cũng là một hướng tiếp cận giúp bảo vệ tế bào trước tác hại của đường huyết cao [1].
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về màn màn vàng?
Bằng chứng nổi bật liên quan trực tiếp đến tiềm năng hỗ trợ đường huyết của màn màn vàng đến từ một nghiên cứu công bố năm 2020 về vật liệu nano [1]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã sử dụng dịch chiết nước từ toàn bộ cây màn màn vàng (Cleome viscosa) để tổng hợp xanh các hạt nano bạc (CvAgNPs) ở 3 nồng độ khác nhau (1mM, 2mM và 3mM) [1]. Quá trình tạo hạt nano được xác nhận qua phổ hấp thụ UV-vis trong dải bước sóng 250 nm đến 600 nm, cấu trúc tinh thể lập phương tâm mặt được khẳng định bằng nhiễu xạ tia X (XRD), cùng các phân tích FT-IR, SEM và TEM [1].
Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) cho thấy các hạt nano bạc tổng hợp từ màn màn vàng có hoạt tính chống oxy hóa mạnh thông qua các phép thử DPPH, ABTS, khử H2O2, thử nghiệm phosphomolybdenum và năng lực khử [1]. Đặc biệt, tác dụng ức chế enzym alpha-glucosidase và alpha-amylase của các hạt nano này được ghi nhận là mạnh hơn cả thuốc đối chứng acarbose [1]. Tuy vậy, chính các tác giả nghiên cứu đã nhấn mạnh rằng đây mới chỉ là bước thử nghiệm đầu tiên trong ống nghiệm, cần có thêm các nghiên cứu in vivo (trên cơ thể sống) ở cấp độ phân tử để xác thực trước khi phát triển thành thuốc điều trị [1].
Bên cạnh đó, các tác động dược lý khác của màn màn vàng cũng được khảo sát trên động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2004 đã đánh giá tác dụng tâm thần kinh của dịch chiết methanol từ toàn bộ cây màn màn vàng (Cleome viscosa Linn.) trên chuột cống và chuột nhắt trắng [3]. Với liều lượng thử nghiệm 200-400 mg/kg, dịch chiết làm giảm hoạt động tự phát, giảm hành vi thám hiểm trong thử nghiệm nhúng đầu và mê lộ chữ Y [3].
Đồng thời, dịch chiết ở liều này gây giảm trương lực cơ qua thử nghiệm thanh quay rotarod, mặt phẳng nghiêng 30 độ và thử nghiệm kéo lực, làm giảm thân nhiệt đáng kể, cũng như kéo dài thời gian ngủ do thuốc an thần phenobarbitone gây ra trên chuột [3]. Ngoài ra, dịch chiết của cây còn được nghiên cứu về khả năng kháng giun sán trên giun đất ở các nồng độ 200, 1000 và 2000 mcg/ml [2], cũng như hoạt tính diệt ấu trùng và trứng muỗi vằn Aedes aegypti trong phòng thí nghiệm [4].
Bằng chứng từ các cây cùng chi và sự nhầm lẫn phổ biến
Trong nhiều tài liệu dân gian, màn màn vàng thường bị nhầm lẫn với các cây cùng chi Cleome hoặc các loài thực vật có tên khoa học gần giống. Chẳng hạn, loài Cleome droserifolia từng được chứng minh là dịch chiết nước giúp tăng hấp thu glucose ở tế bào cơ C2C12 lên 33% sau 18 giờ xử lý [5]. Một nghiên cứu khác năm 2020 trên Cleome droserifolia cũng xác định 5 hợp chất flavonol glycoside có khả năng ức chế enzym DPPIV mạnh tương đương thuốc vildagliptin, đồng thời ức chế enzym aldose reductase [6].
Tuy nhiên, đây là loài cây hoàn toàn khác với màn màn vàng (Cleome viscosa) và chỉ mới được thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy hoặc trong ống nghiệm. Tương tự, cây Dodonaea viscosa thuộc họ khác hẳn nhưng do có chữ "viscosa" nên cũng hay bị đánh đồng; các nghiên cứu trên dịch chiết methanol lá cây này (liều 250 mg/kg) từng ghi nhận tác dụng hạ đường huyết trên thỏ tiểu đường do alloxan [7].
Một số người còn nhầm màn màn vàng với cây Heinsia crinata, loài cây có dịch chiết cồn liều 450-1.350 mg/kg/ngày giúp hạ đường huyết lúc đói trên chuột cống bị tiểu đường [8]. Việc đánh đồng các loài thực vật khác nhau rồi gán ghép công dụng "trị dứt tiểu đường" cho màn màn vàng là sai lệch hoàn toàn về mặt khoa học.
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện tại
Lợi ích rõ nhất được ghi nhận của màn màn vàng là nguồn nguyên liệu sinh học chứa dồi dào chất chống oxy hóa tự nhiên và có thể ứng dụng trong hóa học xanh để tổng hợp hạt nano có hoạt tính ức chế enzym đường huyết [1]. Cây cũng sở hữu một số hoạt tính sinh học đa dạng như kháng khuẩn đa kháng thuốc [1], an thần và giãn cơ trên mô hình chuột [3].
Thế nhưng, khoảng cách từ đĩa petri trong phòng thí nghiệm đến viên thuốc điều trị cho người bệnh là một chặng đường rất dài. Dịch chiết nano bạc trong ống nghiệm hoàn toàn khác với việc người dân tự đun nấu cành lá tươi hay khô để uống [1]. Đến thời điểm hiện tại, y học chưa hề có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào về liều dùng an toàn, độc tính tích lũy khi uống kéo dài, hay khả năng tương tác thuốc của cây màn màn vàng trên người bệnh đái tháo đường.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Vì chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn trên người, nhóm đối tượng mắc bệnh đái tháo đường tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây màn màn vàng thay thế thuốc được bác sĩ kê toa. Việc ngừng thuốc điều trị để uống thảo dược dân gian rất dễ dẫn đến cơn tăng đường huyết cấp tính, nhiễm toan ceton nguy hiểm đến tính mạng.
Những người đang dùng thuốc an thần, thuốc hạ sốt hoặc thuốc chống trầm cảm cần tránh xa loài cây này, bởi nghiên cứu trên động vật cho thấy dịch chiết màn màn vàng liều 200-400 mg/kg có tác dụng ức chế thần kinh trung ương, gây hạ thân nhiệt và kéo dài thời gian ngủ của thuốc an thần [3]. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng chưa từng được nghiên cứu về độ an toàn; dữ liệu hiện có chỉ mới dừng lại ở thử nghiệm tế bào, côn trùng và chuột [2, 3, 8]. Do đó, các nhóm đối tượng này tuyệt đối không được sử dụng.
Ứng dụng thực tế và lời khuyên khoa học
Người bệnh không nên tự ý thu hái cây dại ven đường để sắc uống, vì nguy cơ nhiễm kim loại nặng, thuốc bảo vệ thực vật và tạp chất lạ là rất cao. Nếu muốn sử dụng bất kỳ thảo dược nào nhằm mục đích hỗ trợ kiểm soát đường huyết, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đánh giá toàn diện nguy cơ tương tác thuốc.
Nền tảng vững chắc nhất để chung sống an toàn với bệnh đái tháo đường vẫn là tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ thuốc Tây y do bác sĩ chỉ định. Bên cạnh đó, người bệnh cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, hạn chế tinh bột tinh chế, ăn nhiều rau xanh, kết hợp vận động thể chất đều đặn mỗi ngày và thường xuyên theo dõi chỉ số đường huyết tại nhà.
Tóm lại, lời đồn thổi cây màn màn vàng có thể trị dứt điểm bệnh tiểu đường chỉ là thông tin truyền miệng vô căn cứ. Các đặc tính ức chế enzym chuyển hóa đường mới chỉ được ghi nhận dưới dạng hạt nano bạc trong ống nghiệm và chưa từng được thử nghiệm trên người bệnh [1]. Độc giả cần tỉnh táo, không đánh cược sức khỏe và tính mạng vào những bài thuốc dân gian chưa được khoa học kiểm chứng rõ ràng.
