Nhu cầu tìm kiếm thảo dược hỗ trợ đái tháo đường
Đái tháo đường típ 2 là gánh nặng sức khỏe mạn tính ngày càng phổ biến trên toàn cầu, thúc đẩy nhiều người tìm đến các sản phẩm tự nhiên để hỗ trợ kiểm soát đường huyết [1], [2]. Trong số các thảo dược cao cấp từ phương Đông, nhân sâm và các chế phẩm chế biến sâu từ nhân sâm luôn nhận được sự chú ý đặc biệt.
Gần đây, hắc sâm Hàn Quốc nổi lên như một dạng sản phẩm được quảng cáo có hàm lượng hoạt chất vượt trội và hiệu quả sinh học mạnh mẽ. Nhiều người tiêu dùng tin rằng hắc sâm có khả năng hạ đường huyết vượt trội so với các loại sâm truyền thống. Tuy nhiên, sự thật từ các thử nghiệm lâm sàng trên người cần được nhìn nhận một cách khách quan và khoa học.
Hắc sâm có thực sự hạ đường huyết?
Câu trả lời ngắn gọn là: Hiện tại chưa có đủ bằng chứng lâm sàng chứng minh hắc sâm giúp hạ đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường. Các dữ liệu kiểm soát glucose máu tích cực chủ yếu được ghi nhận ở hồng sâm, chiết xuất quả nhân sâm hoặc các dạng phối hợp thảo dược [3], [4], [2].
Trong thử nghiệm lâm sàng trực tiếp duy nhất về hắc sâm, chiết xuất này không làm thay đổi các chỉ số chuyển hóa glucose ở người khỏe mạnh [5]. Do đó, người tiêu dùng không nên ngộ nhận các lời quảng cáo thổi phồng về hiệu quả điều trị đái tháo đường của hắc sâm.
Cơ chế tác động và sự khác biệt giữa các dạng sâm
Nhân sâm tươi (Panax ginseng) khi trải qua các quá trình chế biến nhiệt khác nhau sẽ tạo ra các sản phẩm như bạch sâm (sấy khô không qua hấp), hồng sâm (hấp chín rồi sấy) và hắc sâm (hấp sấy nhiều lần liên tiếp) [1], [5]. Quá trình chế biến này làm biến đổi thành phần các hợp chất ginsenoside tự nhiên trong củ sâm.
Về mặt lý thuyết chuyển hóa, các ginsenoside như Rg3 được cho là có khả năng tác động lên huyết áp và một số con đường chuyển hóa [4]. Ở hồng sâm, các nghiên cứu cho thấy sự cải thiện độ nhạy insulin, giảm men dipeptidyl peptidase-4 (DPP-4) và điều hòa các hormone đường ruột như glucagon-like peptide-1 (GLP-1) [3]. Tuy nhiên, việc thay đổi cấu trúc hóa học qua nhiều lần hấp sấy của hắc sâm có thực sự mang lại tác dụng hạ đường huyết trên người hay không vẫn đòi hỏi các bằng chứng lâm sàng độc lập xác nhận [5].
Nghiên cứu lâm sàng nói gì về hắc sâm và đường huyết?
Dữ liệu lâm sàng trực tiếp đối với hắc sâm chuẩn hóa KGR-BG1 được công bố trong một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược vào năm 2022 trên 180 người tham gia khỏe mạnh [5]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên dùng chiết xuất hắc sâm KGR-BG1 (liều uống 1.500 mg chứa 1.000 mg thành phần hoạt tính), chiết xuất hồng sâm hoặc giả dược, uống 2 lần mỗi ngày trong 6 tuần [5].
Kết quả sau 6 tuần trên 172 người hoàn thành nghiên cứu cho thấy mức độ các chỉ dấu sinh học huyết thanh liên quan đến chuyển hóa glucose, chuyển hóa lipid và phản ứng viêm ở nhóm dùng hắc sâm KGR-BG1 tương đương với mức ban đầu và không khác biệt có ý nghĩa so với nhóm hồng sâm hay giả dược [5]. Nghiên cứu kết luận chiết xuất hắc sâm an toàn, dung nạp tốt, nhưng không làm thay đổi chuyển hóa glucose ở nhóm người tình nguyện khỏe mạnh này [5].
Bằng chứng kiểm soát đường huyết từ các dạng nhân sâm khác
Khác với sự thiếu hụt dữ liệu trên hắc sâm, các dạng nhân sâm khác đã trải qua nhiều thử nghiệm lâm sàng về chuyển hóa đường:
Năm 2024, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 12 tuần được thực hiện trên 98 người trưởng thành Hàn Quốc tiền đái tháo đường (chia đều 49 người nhóm can thiệp và 49 người nhóm giả dược) [3]. Nhóm can thiệp dùng bột chiết xuất hồng sâm RGEP với liều 500 mg/ngày, chia làm 2 lần uống trong vòng 30 phút sau bữa ăn sáng và tối [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng hồng sâm có sự cải thiện đáng kể về đường huyết lúc đói, đường huyết sau nghiệm pháp dung nạp glucose ở các mốc 30, 60, 90, 120 phút, chỉ số HbA1c, diện tích dưới đường cong glucose, giảm kháng insulin (HOMA-IR), cải thiện c-peptide, glucagon, adiponectin, GLP-1 và làm giảm nồng độ men DPP-4 (p = 0,001) mà không gặp tác dụng phụ nghiêm trọng [3].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2019 khảo sát 80 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 (HbA1c từ 6,5% đến 8%) kèm tăng huyết áp, cho sử dụng 2,25 g/ngày hỗn hợp hồng sâm giàu Rg3 phối hợp cùng sâm Hoa Kỳ trong 12 tuần bổ sung vào phác đồ chuẩn [4]. Kết quả ghi nhận mức giảm huyết áp tâm thu 24 giờ (-3,98 mmHg, p = 0,04), giảm thêm HbA1c (-0,35%, p = 0,02), đồng thời giảm cholesterol toàn phần và triglyceride so với nhóm đối chứng dùng cám lúa mì [4].
Năm 2021, thử nghiệm mù đôi đa trung tâm trên 104 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 trong 24 tuần đánh giá việc phối hợp 10 g chất xơ nhớt, 60 g hạt chia trắng, 1,5 g chiết xuất sâm Hoa Kỳ và 0,75 g chiết xuất hồng sâm [6]. Kết quả nhóm can thiệp giảm được 0,27% chỉ số HbA1c so với đối chứng (p = 0,03), trong đó nhóm có HbA1c ban đầu trên 7% ghi nhận mức giảm rõ nét hơn (-0,56%) [6].
Năm 2017, thử nghiệm lâm sàng 12 tuần trên 72 người có mức đường huyết lúc đói từ 100 đến 140 mg/dL sử dụng chiết xuất quả nhân sâm (Panax ginseng berry) [2]. Dù trên toàn bộ dân số nghiên cứu không thấy khác biệt có ý nghĩa, ở phân nhóm có đường huyết lúc đói từ 110 mg/dL trở lên, chiết xuất quả sâm giúp giảm 3,7% glucose lúc đói (p = 0,035) và giảm 10,7% glucose sau 60 phút làm nghiệm pháp dung nạp [2].
Ngược lại, nghiên cứu chéo cấp tính năm 2014 trên 25 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 sử dụng các mức liều 1 g, 3 g hoặc 6 g bạch sâm Hàn Quốc (KWG) cho thấy bạch sâm cấp tính an toàn, giảm chỉ số gia tăng động mạch (AI) ở liều 3 g nhưng không làm thay đổi các chỉ số glucose máu sau ăn [1].
Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2014 khẳng định nhân sâm nói chung có xu hướng cải thiện glucose lúc đói tốt hơn ở những người mắc bệnh đái tháo đường hoặc những người có mức đường huyết ban đầu cao [7]. Dù vậy, một tổng quan hệ thống năm 2013 tại Hàn Quốc lưu ý rằng nhiều thử nghiệm lâm sàng về nhân sâm có chất lượng phương pháp còn hạn chế, đòi hỏi các nghiên cứu quy chuẩn hơn trong tương lai [8].
Hiểu lầm thường gặp về hắc sâm
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tất cả các dạng sâm với nhau. Nhiều người cho rằng hắc sâm đắt đỏ và chế biến công phu hơn thì mặc nhiên sẽ kiểm soát đường huyết tốt hơn hồng sâm hay bạch sâm.
Thực tế, dữ liệu lâm sàng hạ đường huyết hiện nay tập trung vào hồng sâm và sâm phối hợp [3], [4]. Với hắc sâm, nghiên cứu duy nhất công bố lại cho thấy không có sự thay đổi đường huyết trên người khỏe mạnh [5]. Việc cho rằng hắc sâm có thể thay thế thuốc hạ đường huyết hoặc giúp chữa khỏi bệnh đái tháo đường là hoàn toàn sai lầm và nguy hiểm.
Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng?
Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng các thuốc điều trị hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần thận trọng khi muốn dùng thêm các sản phẩm từ sâm. Các chất chuyển hóa của nhân sâm có thể tồn tại trong cơ thể tới 10 tuần sau khi ngừng dùng [7]. Việc tự ý kết hợp có thể gây tương tác không mong muốn hoặc ảnh hưởng đến phác đồ điều trị.
Người có bệnh nền tim mạch, huyết áp phức tạp hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung bất kỳ chế phẩm nhân sâm nào [4].
Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn?
Nếu người tiêu dùng muốn sử dụng các sản phẩm nhân sâm để bồi bổ sức khỏe:
- Nhìn nhận đúng mục đích: Không dùng hắc sâm như một phương thuốc thay thế thuốc điều trị đái tháo đường.
- Liều lượng: Đối với hồng sâm, các nghiên cứu ghi nhận liều lượng chiết xuất bột khoảng 500 mg/ngày (chia 2 lần sau ăn) ở người tiền đái tháo đường mang lại hiệu quả dung nạp tốt [3]. Với hắc sâm, các nghiên cứu chưa có khuyến cáo liều kiểm soát đường huyết cho người bệnh [5]. Do đó, người dùng chỉ nên sử dụng lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
- Luôn đo và theo dõi đường huyết định kỳ để kịp thời phát hiện các biến động bất thường.
Lời khuyên cân bằng
Hắc sâm là một sản phẩm thảo dược tiềm năng về độ an toàn nhưng các bằng chứng khoa học trên người về tác dụng hạ đường huyết vẫn còn rất sơ sài [5]. Thay vì tin vào những lời quảng bá chưa được kiểm chứng, người bệnh đái tháo đường cần duy trì chế độ ăn cân bằng, tập luyện thể lực đều đặn và tuân thủ tuyệt đối phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
