Hành tây có hạ huyết áp thật không? Bằng chứng từ quercetin

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp

Nhiều người truyền tai nhau thói quen ăn hành tây sống, uống nước ngâm vỏ hành tây để hạ huyết áp mà không cần uống thuốc. Đây là loại rau củ quen thuộc, rẻ tiền và xuất hiện hàng ngày trong bữa cơm gia đình. Tuy nhiên, hành tây có thực sự giúp ổn định huyết áp như lời đồn đại hay không?

Tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ chuyển hóa hàng đầu dẫn đến các bệnh tim mạch nguy hiểm như bệnh mạch vành, đột quỵ, rung nhĩ, sa sút trí tuệ do mạch máu và suy tim ^[1]. Các nhóm thuốc điều trị hiện nay dù hiệu quả nhưng đôi khi đi kèm tác dụng phụ không mong muốn ^[1]. Vì vậy, các hoạt chất tự nhiên từ thực vật đang nhận được nhiều sự quan tâm ^[1].

Câu trả lời ngắn từ bằng chứng khoa học

Hành tây chứa quercetin – một hoạt chất chống oxy hóa thuộc nhóm flavonoid có tác dụng hỗ trợ hạ nhẹ huyết áp [3, 7]. Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận quercetin giúp giảm khiêm tốn chỉ số huyết áp tâm thu và tâm trương ở người tăng huyết áp thực sự [3, 5, 8].

Dù vậy, mức giảm này rất nhẹ và chỉ mang tính hỗ trợ. Bằng chứng khoa học khẳng định quercetin hay hành tây hoàn toàn không thể thay thế các thuốc điều trị tăng huyết áp được bác sĩ kê đơn ^[2].

Cơ chế tác động giải thích dễ hiểu

Hành tây, táo, quả mọng và rượu vang đỏ là những nguồn cung cấp dồi dào chất chống oxy hóa quercetin trong chế độ ăn [3, 7]. Khi vào cơ thể, quercetin được cho là mang lại lợi ích cho hệ thống mạch máu thông qua nhiều con đường khác nhau ^[3].

Nhiều giả thuyết cơ chế đã được đề xuất như đặc tính chống oxy hóa, ức chế men chuyển angiotensin (ACE), và cải thiện chức năng nội mô phụ thuộc hoặc không phụ thuộc nội mô ^[3]. Tuy nhiên, phần lớn các cơ chế này mới chỉ được phát hiện trên mô hình động vật thí nghiệm, và rất ít cơ chế được xác nhận đầy đủ ở người ^[3].

Trên mô hình nghiên cứu về hội chứng chuyển hóa, hành tây và các hoạt chất của nó còn liên quan đến việc giảm tổng hợp axit béo, tăng tiêu hao năng lượng, tăng adiponectin và giảm kháng insulin ^[1]. Dù có nhiều tiềm năng sinh học, tác động hạ áp trực tiếp trên cơ thể người vẫn cần thêm nhiều bằng chứng để làm sáng tỏ cơ chế chính xác ^[4].

Nghiên cứu lâm sàng nói gì?

Để xác định rõ hiệu quả, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược (RCT) trên các nhóm đối tượng khác nhau.

Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên mù đôi công bố năm 2007 đã đánh giá hiệu quả của 730 mg quercetin mỗi ngày trong 28 ngày trên 19 người tiền tăng huyết áp (huyết áp ban đầu 137/86 mm Hg) và 22 người tăng huyết áp độ 1 (huyết áp ban đầu 148/96 mm Hg) ^[5]. Kết quả cho thấy quercetin không làm thay đổi huyết áp ở nhóm tiền tăng huyết áp ^[5]. Ngược lại, ở nhóm tăng huyết áp độ 1, quercetin giúp giảm huyết áp tâm thu 7 mm Hg, giảm huyết áp tâm trương 5 mm Hg và giảm áp lực động mạch trung bình 5 mm Hg ^[5]. Đáng chú ý, các chỉ số stress oxy hóa trong máu và nước tiểu không hề thay đổi sau điều trị ^[5].

Thử nghiệm năm 2011 trên nhóm nam giới hút thuốc lá khỏe mạnh gồm 92 người, chia ngẫu nhiên dùng giả dược (43 người) hoặc 100 mg quercetin chiết xuất từ vỏ hành tây mỗi ngày (49 người) trong 10 tuần ^[6]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng quercetin giảm đáng kể cả huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương, đường huyết, cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol, đồng thời làm tăng HDL-cholesterol nhiều hơn giả dược ^[6]. Tuy nhiên, chiết xuất này không làm thay đổi các dấu ấn viêm như IL-6 hay sVCAM-1 ^[6].

Một nghiên cứu chéo năm 2015 thử nghiệm trên 70 bệnh nhân thừa cân đến béo phì bị tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp độ 1, sử dụng 162 mg quercetin mỗi ngày từ bột chiết xuất vỏ hành tây hoặc giả dược trong 6 tuần (nghỉ 6 tuần giữa 2 đợt) ^[4]. Tính chung trên toàn bộ 70 người, quercetin không làm thay đổi huyết áp văn phòng lẫn huyết áp lưu động 24 giờ ^[4]. Nhưng khi phân tích riêng nhóm tăng huyết áp, quercetin giúp giảm huyết áp tâm thu lưu động 24 giờ khoảng 3,6 mm Hg so với ban đầu (chênh lệch trung bình so với giả dược là 3,9 mm Hg) ^[4]. Nghiên cứu này cũng không ghi nhận sự thay đổi nào ở các chỉ số viêm, oxy hóa hay hoạt tính men chuyển ^[4].

Năm 2016, thử nghiệm chéo dùng 500 mg quercetin mỗi ngày trong 4 tuần ở 22 nam giới khỏe mạnh có nồng độ axit uric cận trên mức bình thường cho thấy quercetin giảm nồng độ axit uric máu 26,5 micromol/l, nhưng không làm thay đổi huyết áp khi nghỉ hay đường huyết đói ^[7].

Tổng hợp bằng chứng rõ ràng nhất đến từ phân tích gộp năm 2016 trên 7 thử nghiệm với 9 nhánh điều trị, bao gồm tổng cộng 587 bệnh nhân ^[2]. Kết quả chỉ ra rằng bổ sung quercetin giúp giảm trung bình 3,04 mm Hg huyết áp tâm thu và 2,63 mm Hg huyết áp tâm trương ^[2]. Khi phân tích theo liều lượng, mức giảm rõ rệt ở các nghiên cứu dùng liều từ 500 mg/ngày trở lên (giảm 4,45 mm Hg tâm thu và 2,98 mm Hg tâm trương), trong khi các thử nghiệm dùng dưới 500 mg/ngày không ghi nhận sự thay đổi có ý nghĩa thống kê ^[2].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng

Chỉ số huyết áp tâm thu giảm khoảng 10 mm Hg đã có thể giúp giảm 20% nguy cơ biến cố tim mạch lớn, giảm 28% suy tim, giảm 27% đột quỵ và giảm 13% tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân ^[1]. Vì vậy, mức giảm nhẹ từ 3 đến 7 mm Hg của quercetin là một tín hiệu khả quan đối với sức khỏe tim mạch [3, 8].

Tuy nhiên, giới hạn lớn của các bằng chứng hiện tại là hầu hết nghiên cứu đều dùng viên nang chiết xuất quercetin liều cao từ vỏ hành tây hoặc quercetin tinh khiết, không phải là việc ăn hành tây tươi thông thường [1, 2, 5]. Nghiên cứu dược động học năm 2017 trên 12 người khỏe mạnh chứng minh sinh khả dụng của quercetin từ bột chiết xuất vỏ hành tây cao gấp 4,8 lần và nồng độ đỉnh trong máu cao gấp 5,4 lần so với quercetin dạng dihydrate tinh khiết ^[8]. Do đó, việc chế biến và sử dụng hành tây thông thường khó đảm bảo mức hấp thu tương đương các chế phẩm trong phòng thí nghiệm.

Ngoài ra, kích thước mẫu của phần lớn các thử nghiệm còn nhỏ (dưới 100 người) và thời gian can thiệp tương đối ngắn, chỉ từ 4 đến 12 tuần [1, 2, 3, 4, 5]. Nhiều nghiên cứu chỉ thấy tác dụng ở nhóm tăng huyết áp thực sự, không thấy tác dụng ở người có huyết áp bình thường hoặc tiền tăng huyết áp [3, 4, 5].

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng ăn thật nhiều hành tây hoặc uống nước sắc vỏ hành tây có thể thay thế thuốc hạ áp. Đây là quan điểm cực kỳ nguy hiểm. Thuốc hạ huyết áp chuyên biệt có tác dụng hạ áp mạnh mẽ và duy trì ổn định, trong khi quercetin chỉ hỗ trợ giảm nhẹ [1, 8]. Tự ý bỏ thuốc để ăn hành tây có thể dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát và tai biến mạch máu não.

Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng ăn củ hành tây cũng nhận được lượng quercetin tương đương trong nghiên cứu. Trên thực tế, quercetin tập trung rất cao ở phần vỏ ngoài cùng của hành tây – phần thường bị bóc bỏ khi nấu nướng [1, 2, 5, 6]. Một thử nghiệm lưu ý rằng liều 500 mg quercetin tương đương lượng hoạt chất có trong khoảng 100 g hành tây đỏ có sinh khả dụng tương ứng, nhưng việc duy trì lượng ăn này đều đặn hàng ngày qua đường ăn uống là điều không dễ ^[7].

Ai nên thận trọng?

Dù hành tây là thực phẩm lành tính, việc tiêu thụ lượng lớn hành tây sống có thể gây khó chịu dạ dày, ợ nóng hoặc kích ứng đường tiêu hóa ở người có bệnh lý dạ dày, đại tràng.

Người đang điều trị bệnh tăng huyết áp bằng thuốc tây không được tự ý giảm liều hoặc ngưng thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [1, 8]. Nếu có ý định sử dụng các chế phẩm bổ sung chiết xuất quercetin liều cao, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác hoặc tác dụng phụ không mong muốn.

Chưa có nghiên cứu chuyên sâu về tính an toàn của việc bổ sung chiết xuất quercetin liều cao trên phụ nữ mang thai và cho con bú; các dữ liệu hiện có chủ yếu tập trung trên người trưởng thành, người hút thuốc lá hoặc người thừa cân béo phì [1, 2, 5]. Nhóm đối tượng này cần duy trì chế độ ăn tự nhiên và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng chế phẩm bổ sung.

Cách áp dụng thực tế

Hành tây vẫn là một thực phẩm tuyệt vời nên có mặt trong thực đơn lành mạnh dành cho tim mạch ^[3]. Bạn có thể áp dụng hành tây vào bữa ăn theo các cách thực tế sau:

• Dùng trong bữa ăn hàng ngày: Bổ sung hành tây vào các món xào, canh, hầm hoặc salad với lượng vừa phải. Ưu tiên hành tây đỏ vì chứa hàm lượng flavonoid tự nhiên phong phú ^[7].
• Kết hợp đa dạng: Không nên dựa vào một loại thực phẩm duy nhất. Hãy kết hợp hành tây cùng các nguồn thực vật giàu quercetin khác như táo và các loại quả mọng trong chế độ ăn giàu rau xanh [3, 7].
• Chế độ sống cân bằng: Kiểm soát huyết áp cần một lối sống toàn diện bao gồm ăn nhạt, giảm muối, tập thể dục đều đặn, hạn chế rượu bia và quản lý căng thẳng.

Lời khuyên cuối cùng

Hành tây và hoạt chất quercetin mang lại nhiều lợi ích hỗ trợ tích cực cho hệ tim mạch và giúp giảm nhẹ huyết áp ở người bệnh [2, 3, 8]. Dù vậy, thực phẩm này chỉ đóng vai trò là một phần của chế độ dinh dưỡng lành mạnh chứ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Người bệnh tăng huyết áp cần tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ và duy trì lối sống khoa học để bảo vệ sức khỏe lâu dài.