Mỗi khi bổ một quả dưa bở chín thơm, đa số người tiêu dùng đều có thói quen dùng thìa nạo sạch phần ruột và hạt vứt vào sọt rác. Không ít người cảm thấy phần hạt nhầy nhụa này gây khó chịu khi ăn hoặc lo ngại việc ăn phải hạt sẽ khó tiêu hóa.

Tuy nhiên, các phân tích khoa học hiện đại lại chỉ ra điều ngược lại. Hạt dưa bở không phải là rác thải hữu cơ vô giá trị, mà thực chất là một nguồn cung cấp chất béo lành mạnh, đạm thực vật và vi chất vô cùng phong phú. Việc tận dụng hạt dưa bở mang lại nhiều lợi ích bất ngờ cho chế độ ăn uống hàng ngày.

Kho báu dinh dưỡng ẩn sau lớp hạt nhỏ bé

Trong chế biến công nghiệp, hạt dưa bở chiếm khoảng 10% tổng trọng lượng quả dưa và thường bị thải loại với số lượng hàng ngàn tấn mỗi năm [1]. Việc loại bỏ này gây lãng phí lớn vì các bộ phận phụ phẩm của quả dưa bở chứa hàm lượng hoạt chất sinh học rất đáng chú ý.

Theo phân tích thành phần, hạt dưa bở chứa hàm lượng protein thực vật đạt từ 21,0 đến 21,3 g trên 100 g trọng lượng khô [2]. Đồng thời, lượng chất xơ trong hạt dưa bở khô cũng rất cao, dao động từ 39,0 đến 39,7 g/100 g [2]. Đây là những con số lý tưởng để bổ sung vào thực đơn ăn uống nhằm cung cấp năng lượng và hỗ trợ sức khỏe tiêu hóa.

Không chỉ có đạm và xơ, hạt dưa bở còn cung cấp hàm lượng khoáng chất phong phú. Các nhà khoa học xác định kali là khoáng chất chiếm ưu thế nhất trong hạt dưa bở khô với hàm lượng từ 799 đến 805 mg/100 g [2]. Bột hạt dưa bở cũng rất dồi dào phốt pho và magie [3]. Trong số các axit amin được phân lập, axit glutamic là loại chiếm ưu thế vượt trội với mức 4.161 đến 4.327 mg/100 g hạt khô [2].

Nguồn chất béo không bão hòa tốt cho sức khỏe tim mạch

Điểm nổi bật nhất trong giá trị sinh học của hạt dưa bở chính là hàm lượng dầu thực vật. Khi hạt dưa bở dại được ép dầu cơ học, hiệu suất thu hồi dầu có thể đạt tới 25% [4]. Dầu từ hạt dưa bở có thành phần chủ yếu là các phân tử triacylglycerol [4], [5].

Về mặt cấu trúc axit béo, các chất béo chưa bão hòa đơn và đa chiếm tới 80% tổng lượng lipid có trong bột hạt dưa bở [3]. Trong đó, axit béo omega-6 (axit linoleic) chiếm tỉ lệ áp đảo. Các phân tích chỉ ra rằng lượng axit linoleic dao động từ 51% đến 69% tùy theo từng giống dưa [3], [1], [5]. Tiếp sau đó là axit oleic (thuộc nhóm omega-9) với tỷ lệ dao động từ 15% đến 34% [3], [1]. Các axit béo bão hòa như axit palmitic và stearic chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ [3].

Axit béo không bão hòa, đặc biệt là linoleic và oleic, từ lâu đã được y học công nhận về vai trò điều hòa mỡ máu và giảm nguy cơ xơ vữa động mạch. Thêm vào đó, dầu hạt dưa bở còn chứa lượng vitamin E tự nhiên rất dồi dào, chủ yếu là dạng gamma-tocopherol (từ 99,81 đến 456,73 mg/kg dầu) cùng các đồng phân tocotrienol [1]. Đây là những chất chống oxy hóa mạnh, giúp bảo vệ tế bào khỏi tác hại của các gốc tự do [4], [1].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận về hạt dưa bở

Các nghiên cứu thực nghiệm gần đây đã làm sáng tỏ nhiều tiềm năng sinh học của dầu và chiết xuất hạt dưa bở đối với cơ thể:

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột hamster bị tăng cholesterol máu đã kiểm tra tác động của dầu hạt dưa bở dại (chứa 71,3% axit béo không bão hòa đa) [6]. 32 con chuột được chia ngẫu nhiên thành 4 nhóm ăn các chế độ khác nhau trong 6 tuần: ăn không cholesterol, ăn nhiều cholesterol (0,1%), ăn nhiều cholesterol bổ sung 4,75% dầu dưa bở, và ăn nhiều cholesterol bổ sung 9,5% dầu dưa bở [6]. Kết quả cho thấy chế độ bổ sung 9,5% dầu hạt dưa bở giúp giảm 24% nồng độ cholesterol huyết tương và tăng đào thải axit mật qua phân lên tới 150% [6].

Nghiên cứu trên cũng chỉ ra dầu dưa bở kích hoạt biểu hiện gen CYP7A1 ở gan, đồng thời làm tăng sản sinh các axit béo chuỗi ngắn trong phân và điều biến tích cực hệ vi sinh vật đường ruột của động vật thí nghiệm [6]. Tuy vậy, đây mới là thử nghiệm trên chuột hamster và cần thêm các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người.

Trong một nghiên cứu khác công bố năm 2025, hỗn hợp dịch chiết methanolic từ hạt 4 loại cây họ bầu bí (trong đó có hạt dưa bở Cucumis melo) được thử nghiệm trên 40 con chuột cống Wistar đực bị gan nhiễm mỡ do chế độ ăn nhiều chất béo kết hợp dung dịch fructose 20% trong 60 ngày [7]. Kết quả ghi nhận ở liều 500 mg/kg, hỗn hợp này giúp giảm đáng kể trọng lượng cơ thể, khối lượng gan, cholesterol huyết thanh, triglyceride, men gan (SGOT, SGPT) và đường huyết, đồng thời tăng các chỉ số chống oxy hóa như SOD và catalase [7]. Dù vậy, nghiên cứu này sử dụng chiết xuất cồn kết hợp 4 loại hạt trên mô hình động vật, nên không thể coi là bằng chứng riêng lẻ cho việc ăn trực tiếp hạt dưa bở ở người.

Về mặt công nghệ chiết xuất, nghiên cứu năm 2022 cho thấy phương pháp chiết Soxhlet cho hiệu suất thu dầu cao và khả năng khử gốc tự do mạnh nhất, trong khi phương pháp ép cơ học giúp giữ hàm lượng iod của dầu ở mức cao [4]. Dầu từ các giống dưa bở khác nhau như Honey Dew hay Blanco de Ribatejo cũng đã được chứng minh là nguồn cung cấp vitamin E dồi dào [1].

Hiểu lầm thường gặp khi sử dụng

Nhiều người nghĩ rằng ăn hạt dưa bở sẽ gây đau ruột thừa hoặc tắc ruột. Thực tế, hệ tiêu hóa khỏe mạnh hoàn toàn có thể đào thải hạt nhỏ nếu chúng không được nhai nát. Tuy nhiên, nếu nuốt nguyên hạt, lớp vỏ ngoài cứng chắc sẽ cản trở cơ thể hấp thụ các dưỡng chất quý giá bên trong như axit béo, đạm và chất khoáng.

Một số người lại lầm tưởng ăn hạt dưa bở sống có thể chữa dứt điểm bệnh mỡ máu hay gan nhiễm mỡ. Cần nhấn mạnh rằng các hiệu quả hạ mỡ máu mới chỉ được ghi nhận ở dạng dầu ép hoặc chiết xuất cô đặc trong phòng thí nghiệm trên động vật [6], [7]. Hạt dưa bở chỉ là một thực phẩm bổ trợ dinh dưỡng, hoàn toàn không có khả năng thay thế thuốc điều trị bệnh.

Ai nên thận trọng khi dùng?

Hạt dưa bở giàu dinh dưỡng nhưng không phù hợp cho tất cả mọi người tiêu thụ tùy tiện:

  • Người có hệ tiêu hóa yếu hoặc viêm loét dạ dày: Lượng chất xơ thô dồi dào (gần 40 g/100 g hạt khô) [2] và lớp vỏ cứng của hạt nguyên vẹn có thể gây kích ứng niêm mạc, dẫn đến đầy hơi, khó tiêu hoặc cồn cào nếu không được nghiền nhuyễn.
  • Người mắc bệnh thận mạn tính: Lượng kali trong hạt dưa bở khá cao (khoảng 800 mg/100 g khô) [2]. Những bệnh nhân cần kiểm soát lượng kali nạp vào cơ thể nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thường xuyên.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú hoặc người đang dùng thuốc điều trị: Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào phân tích thành phần hóa học hoặc thử nghiệm trên động vật [6], [2], [7]. Chưa có đủ dữ liệu an toàn về việc dùng chiết xuất hạt dưa bở liều cao trên các đối tượng nhạy cảm này, do đó cần duy trì chế độ ăn uống chừng mực.

Cách tận dụng hạt dưa bở trong đời sống

Để không lãng phí phần dinh dưỡng quý giá, bạn có thể áp dụng các cách chế biến đơn giản sau:

  • Xay sinh tố: Khi ăn dưa bở, không cần bỏ ruột hạt. Cho cả thịt dưa cùng phần ruột hạt vào máy xay sinh tố công suất lớn và xay nhuyễn mịn. Cách này giúp phá vỡ vỏ hạt, giải phóng protein, khoáng chất và axit béo omega-6 để cơ thể dễ hấp thu [3], [2].
  • Làm sữa hạt hoặc sấy khô: Gom hạt dưa bở, rửa bớt chất nhớt, sau đó đem phơi hoặc sấy khô. Hạt khô có thể rang thơm làm món ăn vặt tương tự hạt bí, hạt dưa hấu, hoặc nghiền mịn thành bột để trộn vào ngũ cốc, làm bánh nhằm bổ sung chất xơ và đạm [3], [2].
  • Liều lượng sử dụng: Nên dùng với lượng vừa phải như một món bổ sung trong bữa ăn hàng ngày. Đối với người có bệnh lý nền, cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh khẩu phần phù hợp.

Thay vì vứt bỏ hạt dưa bở theo thói quen, việc giữ lại và chế biến đúng cách là giải pháp vừa giúp giảm lãng phí thực phẩm, vừa bổ sung nguồn axit béo không bão hòa và đạm thực vật lành mạnh. Hãy kết hợp hạt dưa bở một cách cân đối trong một chế độ ăn uống đa dạng để tăng cường sức khỏe tự nhiên.