Lời đồn thổi về thứ hạt "thần kỳ" chữa gai cột sống
Đau lưng, mỏi cổ, tê bì chân tay do thoái hóa cột sống là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người trung niên và cao tuổi. Thay vì đi khám chuyên khoa, không ít người lại rỉ tai nhau tìm mua hạt đười ươi (còn gọi là hạt lười ươi) về ngâm nước uống hàng ngày với hy vọng lớp xương thừa sẽ tự tiêu biến.
Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên khoa học rất rõ ràng: Hạt đười ươi hoàn toàn không có khả năng làm tiêu mòn, tan biến hay "chữa khỏi" gai cột sống. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên thế giới xác nhận loại hạt này có thể làm biến mất các cấu trúc xương bệnh lý trên cơ thể người.
Nhiều người bệnh lầm tưởng uống nước đười ươi thấy người nhẹ nhõm, bớt bức bối là gai đã tiêu, nhưng thực tế bản chất bệnh học của gai xương hoàn toàn không đơn giản như vậy.
Bản chất gai xương cột sống hình thành từ đâu?
Gai xương (osteophyte) là một dạng thoái hóa khớp phổ biến, được định nghĩa là sự phát triển xương bất thường hình thành dọc theo các khớp liên đốt sống [1]. Trong các giai đoạn muộn, gai xương từ các đốt sống liền kề có thể kết nối với nhau, tạo thành một cầu xương bắc qua khớp [1].
Nghiên cứu hình thái học trên cột sống thắt lưng cho thấy gai xương thường biểu hiện dưới dạng "gai dạng móng vuốt" (claw spur) hoặc "gai dạng kéo" (traction spur), và hai dạng này thường cùng tồn tại trên một gờ đốt sống do cùng một quá trình thoái hóa gây ra [2]. Đáng chú ý, gai xương cột sống có thể bắt đầu phát triển từ độ tuổi 31 [3]. Tỷ lệ xuất hiện và chiều dài của gai xương trong các lỗ đốt sống thắt lưng đều tăng dần thuận theo tuổi tác [3].
Về mặt sinh học cơ học, sự hình thành gai xương thậm chí là phản ứng thích nghi của cơ thể để tăng độ vững chắc cho cột sống. Thử nghiệm nén động lực học trên các mẫu cột sống người từ 77 đến 92 tuổi cho thấy các phân đoạn có gai xương thân đốt sống đáng kể có độ cứng vững trung bình cao gấp 2,7 lần và chịu lực phá hủy cao gấp 1,8 lần so với đoạn không có gai [1]. Như vậy, gai xương là một cấu trúc xương canxi hóa thực thụ, không phải khối mô mềm hay cục máu đông để có thể hòa tan bằng nước sắc thảo mộc.
Dược tính thực tế của hạt đười ươi theo khoa học
Hạt chín phơi khô của cây Sterculia lychnophora (đười ươi) từ lâu đã là vị thuốc cổ truyền quen thuộc, phân bố chủ yếu tại Việt Nam, Thái Lan, Malaysia, Ấn Độ, Indonesia và đông nam Trung Quốc [4].
Theo các tài liệu y học truyền thống, hạt đười ươi nổi tiếng với tác dụng phòng ngừa và hỗ trợ các vấn đề về viêm họng, trị ho khan và táo bón [4]. Vỏ hạt chứa nhiều chất nhầy dạng acid pectin gồm acid galacturonic, arabinose và galactose acetic acid [4]. Nhân hạt chứa acid béo, tinh dầu cùng các chất đắng, trong khi hạt còn chứa nhiều polysaccharide tan trong nước như PI, PII, PPIII [4].
Về mặt tác dụng dược lý, các nghiên cứu xác nhận hạt đười ươi chủ yếu có hoạt tính kháng viêm, giảm đau, kháng khuẩn và kháng virus [4]. Năm 2013, nghiên cứu phân lập được hai hợp chất cerebroside từ hạt đười ươi, trong đó hợp chất cerebroside 1 đã được chứng minh qua thử nghiệm MTT là có tác dụng bảo vệ thần kinh ở mức độ vừa phải trước tổn thương tế bào SH-SY5Y do hydrogen peroxide gây ra [4]. Toàn bộ các công bố này chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm về bảo vệ tế bào thần kinh hoặc giảm viêm thông thường, tuyệt đối không có dữ liệu nào nhắc đến khả năng tiêu hủy mô xương đã vôi hóa [4].
Các biến chứng nguy hiểm của gai xương cột sống
Mặc dù phần lớn gai xương phát triển âm thầm, không có triệu chứng (khoảng 20-30% dân số có gai đốt sống cổ không triệu chứng), nhưng khi phát triển quá mức hoặc sai vị trí, chúng có thể gây hậu quả nặng nề [6, 7].
Ở cột sống cổ, gai xương ở mặt trước có thể chèn ép trực tiếp lên thực quản hoặc khí quản, gây chứng khó nuốt (dysphagia) hoặc khàn giọng [1, 6, 7]. Một nghiên cứu năm 2009 trên 20 bệnh nhân bị khó nuốt do gai xương mặt trước cột sống cổ ghi nhận có tổng cộng 32 gai xương với chiều dài tối đa trung bình là 19 mm, tập trung nhiều nhất ở các đốt C5/6 và C6/7 (16 gai), một số ở C3/4/5 (6 gai) [5]. Gai xương phát triển từ mặt trước đốt C3/4/5 đã làm hạn chế cử động của nắp thanh môn khiến dịch lỏng bị lọt vào đường thở ở 7 bệnh nhân, hoặc gây ứ đọng thức ăn đặc ở xoang lê bên bị tắc [5].
Tại cột sống thắt lưng, một nghiên cứu trên 179 đối tượng từ 31 đến 90 tuổi chỉ ra rằng vùng thân sau của đốt L4 và L5 có tỷ lệ hình thành gai xương cao nhất, đây cũng là vị trí có khả năng cao nhất gây hẹp ống sống [3]. Gai xương thắt lưng không chỉ gây đau thắt lưng mạn tính mà trong một số trường hợp nặng có thể chèn ép động mạch chủ bụng hoặc tĩnh mạch chủ dưới, đe dọa tính mạng nếu không can thiệp phẫu thuật kịp thời [3].
Hiểu lầm tai hại: Uống nước đười ươi có thể làm teo gai?
Sự nhầm lẫn giữa "giảm triệu chứng tạm thời" và "tiêu biến gai xương" là nguyên nhân chính khiến lời đồn thổi về hạt đười ươi lan rộng. Khi một người bị đau lưng hoặc cứng cổ do thoái hóa đốt sống, tình trạng đau thường đi kèm với phản ứng viêm tại chỗ ở mô mềm xung quanh khớp xương.
Các hoạt chất trong hạt đười ươi vốn có tác dụng kháng viêm, giảm đau nhẹ và tính thanh nhiệt theo y học cổ truyền [4]. Khi uống nước ngâm hạt đười ươi, phản ứng viêm quanh rễ thần kinh hoặc dây chằng có thể dịu bớt, dẫn đến cảm giác đỡ nhức mỏi cơ thể. Người bệnh dễ dàng ngộ nhận rằng gai xương bên trong đã tiêu rụi.
Trên thực tế, khi gai xương chèn ép cơ học nặng làm tắc nghẽn chức năng nuốt hoặc ảnh hưởng giọng nói, phẫu thuật cắt bỏ gai xương là phương pháp điều trị giải quyết căn nguyên cơ học [1, 7]. Nghiên cứu lâm sàng ghi nhận trường hợp bệnh nhân bị khàn giọng nặng do liệt dây thanh âm phải bởi gai xương chèn ép, sau khi phẫu thuật bóc tách gai xương mới có thể giảm khó nuốt và giọng nói mới trở lại bình thường [5]. Tương tự, một bệnh nhân nam 43 tuổi bị khó nuốt sau chấn thương đốt sống cổ kéo dài 2 năm cũng buộc phải phẫu thuật cắt bỏ gai xương mới có thể nuốt thức ăn đặc trở lại bình thường [6]. Không có loại thảo dược nào, bao gồm hạt đười ươi, có thể uống vào mà làm rụng chiếc gai xương này.
Những ai cần thận trọng khi đối mặt với bệnh lý gai cột sống?
Người cao tuổi bị đau thắt lưng kéo dài cần đặc biệt cảnh giác, bởi gai xương vùng thắt lưng có thể liên quan mật thiết đến chứng hẹp ống sống và chèn ép mạch máu lớn [3]. Nếu xuất hiện dấu hiệu tê bì chi dưới, đi lại khó khăn, đại tiểu tiện mất kiểm soát, người bệnh cần đến bệnh viện kiểm tra ngay lập tức thay vì tự ý điều trị tại nhà.
Bệnh nhân có vấn đề về nuốt nghẹn, sặc chất lỏng khi uống, hoặc đổi giọng nói bất thường cần được khám chuyên khoa tai mũi họng và cột sống để loại trừ gai xương đốt sống cổ chèn ép thực quản và thanh quản [1, 6, 7]. Nếu phát hiện khối lồi vùng hạ họng qua kiểm tra tai mũi họng, các bác sĩ thường phải chụp X-quang hoặc cắt lớp vi tính (CT) cột sống để phân biệt rõ với các khối u vùng họng miệng [7].
Phụ nữ có thai, người có bệnh nền tim mạch, người đang dùng nhiều loại thuốc điều trị mãn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược hay bài thuốc truyền miệng nào.
Áp dụng thực tế và lời khuyên đúng đắn
Hạt đười ươi là thức uống giải khát lành tính, hỗ trợ nhuận tràng, làm mát họng và có thể hỗ trợ chống viêm nhẹ trong đời sống [4]. Người bình thường có thể dùng hạt đười ươi ngâm nở với nước ấm sạch, bóc bỏ vỏ ngoài và nhân hạt, lấy phần thịt nhầy để pha nước uống với lượng vừa phải.
Tuy nhiên, người bệnh thoái hóa khớp tuyệt đối không dùng hạt đười ươi để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ. Không nên kỳ vọng loại hạt này có thể làm tan gai xương. Khi có các triệu chứng đau cột sống, người bệnh cần đi chụp phim, kiểm tra mức độ thoái hóa và tuân thủ các phương pháp y khoa đã được chứng minh như vật lý trị liệu, tập phục hồi chức năng, điều chỉnh tư thế ngồi, kết hợp chế độ ăn uống khoa học đủ dưỡng chất.
Mọi can thiệp điều trị gai cột sống cần căn cứ trên phim chụp chẩn đoán hình ảnh và đánh giá lâm sàng từ bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc ngoại thần kinh. Việc tin vào lời đồn vô căn cứ không chỉ tốn kém tiền bạc mà còn có thể bỏ lỡ thời gian vàng điều trị các tổn thương chèn ép tủy sống nguy hiểm.
