Thói quen dùng thảo dược và sự nhầm lẫn phổ biến
Mỗi khi xuất hiện các cơn đau quặn bụng kèm theo cảm giác mót rặn hoặc đi ngoài phân lỏng, rất nhiều người Việt thường nghĩ ngay đến việc tìm các loại lá nam hay thảo dược truyền miệng để uống. Trong số các thảo dược quen thuộc, mộc hoa trắng từ lâu đã được xem như một vị thuốc hỗ trợ giảm tiêu chảy và các vấn đề tại đường ruột. Tuy nhiên, việc cứ thấy đau bụng đi ngoài là mua mộc hoa trắng về dùng lại là một sai lầm phổ biến, đặc biệt đối với những người mắc chứng viêm đại tràng co thắt.
Câu trả lời cho thắc mắc "viêm đại tràng co thắt có nên uống mộc hoa trắng không" là không nên tự ý sử dụng. Mộc hoa trắng vốn là dược liệu có đặc tính kháng khuẩn, diệt amip và ký sinh trùng đường tiêu hóa. Trong khi đó, viêm đại tràng co thắt không xuất phát từ tình trạng nhiễm khuẩn hay tổn thương viêm loét cơ học tại niêm mạc ruột. Việc dùng một vị thuốc kháng khuẩn để điều trị một bệnh lý rối loạn chức năng thần kinh - vận động ruột là không đúng đích và không mang lại hiệu quả bền vững.
Viêm đại tràng co thắt (IBS) thực chất là bệnh gì?
Viêm đại tràng co thắt là tên gọi dân gian của hội chứng ruột kích thích (IBS). Đây là một bệnh lý đường tiêu hóa chức năng rất phổ biến, gây ra hàng loạt triệu chứng khó chịu cho người bệnh [1]. Theo số liệu thống kê tại Mỹ, hội chứng này là một rối loạn chức năng tiêu hóa có cơ chế sinh lý bệnh học chưa rõ ràng và ảnh hưởng tới 55 triệu người dân nước này [2].
Hội chứng ruột kích thích là một rối loạn tiêu hóa chức năng mạn tính, hay tái phát và chưa xác định rõ căn nguyên [3]. Bệnh biểu hiện bằng sự kết hợp giữa các cơn đau bụng dữ dội, tình trạng biến đổi thói quen đại tiện như tiêu chảy, táo bón hoặc xen kẽ giữa cả hai, kèm theo hiện tượng đầy hơi chướng bụng [4]. Đây cũng được xem là một rối loạn vận động phổ biến của đường tiêu hóa với các biểu hiện đau bụng, tiêu chảy và táo bón đan xen [5].
Điểm mấu chốt để phân biệt viêm đại tràng co thắt với các bệnh viêm ruột thực thể là bệnh không gây ra bất kỳ tổn thương giải phẫu hay vết loét nào nhìn thấy được trên bề mặt ruột. Các phương pháp nghiên cứu vận động ruột, khả năng cảm nhận đau nội tạng cũng như tương tác giữa hệ thần kinh trung ương và hệ thần kinh ruột hiện vẫn chưa được áp dụng trên lâm sàng [3]. Do đó, việc chẩn đoán hội chứng này chủ yếu dựa vào các triệu chứng lâm sàng đặc trưng, sau khi đã làm các xét nghiệm cần thiết để loại trừ các bệnh lý thực thể nguy hiểm [3]. Quá trình loại trừ bệnh lý thực thể đòi hỏi phải thực hiện các xét nghiệm sinh hóa có chọn lọc, siêu âm ổ bụng và nội soi đại trực tràng nếu có chỉ định [4].
Cơ chế trục não - ruột: Căn nguyên mộc hoa trắng không chạm tới
Nguyên nhân gốc rễ của viêm đại tràng co thắt không nằm ở sự xâm nhập của vi khuẩn mà liên quan sâu sắc đến sự rối loạn tương tác giữa hệ thần kinh trung ương và hệ thần kinh ruột, hay còn gọi là trục não - ruột [3]. Trong hội chứng này, hiện tượng tăng nhạy cảm nội tạng, rối loạn vận động ruột, không dung nạp thức ăn kết hợp cùng các yếu tố tâm lý - thể chất đóng vai trò then chốt gây nên triệu chứng [4].
Các triệu chứng lâm sàng của viêm đại tràng co thắt chịu ảnh hưởng rõ rệt bởi các yếu tố tâm lý [5]. Khi người bệnh gặp căng thẳng, lo âu, hệ thống thần kinh gửi các tín hiệu kích thích quá mức xuống đường ruột, khiến các cơ trơn đại tràng co bóp thất thường. Đánh giá tâm lý học trên các bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích cho thấy sự hiện diện rõ rệt của tình trạng suy nhược và thất vọng tâm thần [6].
Chính vì cơ chế sinh bệnh phức tạp liên quan mật thiết đến thần kinh và tâm lý, việc điều trị bệnh gặp nhiều cản trở do thiếu thốn các liệu pháp đặc hiệu và sự can thiệp của yếu tố tâm lý [3]. Hiệu quả điều trị của các loại thuốc thông thường thường ở mức khiêm tốn, trong khi tỷ lệ đáp ứng với giả dược ở nhóm người bệnh này lại rất cao [3].
Mộc hoa trắng được khoa học chứng minh tác dụng ở đâu?
Để hiểu vì sao mộc hoa trắng không phù hợp với viêm đại tràng co thắt, cần nhìn vào các bằng chứng khoa học thực tế của dược liệu này. Cây mộc hoa trắng có tên khoa học là Holarrhena antidysenterica. Nghiên cứu lâm sàng về loài cây này chủ yếu tập trung vào các bệnh lý viêm ruột thực thể có nhiễm trùng hoặc tổn thương niêm mạc, điển hình là bệnh viêm loét đại trực tràng mạn tính (Ulcerative Colitis - UC) [7].
Một nghiên cứu ngẫu nhiên làm mù đơn có nhóm đối chứng công bố năm 2016 đã so sánh chế phẩm đơn thảo dược chiết xuất từ Holarrhena antidysenterica với thuốc Mesalamine trên 30 bệnh nhân mắc viêm loét đại trực tràng mạn tính [7]. Trước khi điều trị, phần lớn các bệnh nhân trong nghiên cứu đều bị tiêu chảy phân lỏng hoặc phân nước kéo dài [7]. Tất cả 30 bệnh nhân này đều có kết quả xét nghiệm máu ẩn trong phân dương tính và tình trạng này đã đảo ngược rõ rệt sau quá trình can thiệp [7].
Kết quả thử nghiệm cho thấy sự gia tăng nồng độ hemoglobin ở người bệnh, xuất phát từ việc giảm mất máu qua đường phân [7]. Bệnh nhân được điều trị bằng viên nén chiết xuất thảo dược đơn thuần đạt mức giảm đau bụng, tiêu chảy và tần suất đại tiện trong ngày tốt hơn, đồng thời cải thiện điểm số độ đặc của phân vượt trội hơn so với nhóm dùng Mesalamine [7]. Biện pháp này cũng làm giảm tình trạng viêm đại tràng thể hiện qua sự suy giảm chỉ số tốc độ lắng máu ESR [7].
Đáng chú ý, nghiên cứu ghi nhận các bệnh nhân đều bị nhiễm trùng phân vào ngày bắt đầu tham gia thử nghiệm [7]. Việc dùng viên nén thảo dược mộc hoa trắng đơn thuần hoặc kết hợp với Mesalazine đã giúp giảm đáng kể tình trạng nhiễm trùng phân, trong khi dùng riêng Mesalamine không làm được điều này [7]. Ở bệnh viêm loét đại trực tràng thực thể, các mảnh peptide của vi khuẩn tương tác với niêm mạc ruột làm cạn kiệt chất nhầy do tế bào hình đài tiết ra và vi sinh vật hoạt động như kháng nguyên kích hoạt hệ miễn dịch gây tổn thương mô [7].
Như vậy, bằng chứng khoa học rõ ràng nhất về mộc hoa trắng chỉ chứng minh hoạt tính kháng khuẩn đường ruột, giảm nhiễm trùng phân và giảm viêm niêm mạc có loét chảy máu trong bệnh viêm loét đại tràng thực thể [7]. Dược liệu này hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hiệu quả trong việc điều hòa trục não - ruột hay giải quyết tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng ở bệnh viêm đại tràng co thắt.
Nhiễm trùng đã khỏi nhưng ruột vẫn co thắt: Bài học từ thực tế
Nhiều người lầm tưởng rằng nếu mộc hoa trắng tiêu diệt được vi khuẩn và ký sinh trùng thì đường ruột sẽ ổn định hoàn toàn. Tuy nhiên, y học hiện đại đã chứng minh điều ngược lại thông qua hiện tượng hội chứng ruột kích thích sau nhiễm trùng (Post-infectious IBS) [8].
Ở một nhóm bệnh nhân nhất định, hội chứng ruột kích thích thực sự được châm ngòi sau các đợt nhiễm khuẩn cấp tính đường ruột [4]. Những người này thường có biểu hiện lâm sàng chủ yếu là thể tiêu chảy [4]. Ngoài các tác nhân vi khuẩn thường gặp, nhiễm trùng do virus hoặc ký sinh trùng cũng có thể là tác nhân kích hoạt hội chứng ruột kích thích sau nhiễm trùng [8].
Một báo cáo ca bệnh năm 2023 đã mô tả trường hợp một phụ nữ 65 tuổi có hệ miễn dịch bình thường bị tiêu chảy toàn nước kéo dài nhiều tuần do nhiễm ký sinh trùng Cyclospora được chẩn đoán qua xét nghiệm phản ứng chuỗi polymerase [8]. Bệnh nhân sau đó đã được điều trị khỏi hoàn toàn tình trạng tiêu chảy cấp bằng thuốc kháng sinh [8]. Tuy nhiên, nhiều tháng sau khi đã sạch ký sinh trùng, bà vẫn phải tái khám chuyên khoa tiêu hóa vì tình trạng đau quặn bụng và đi phân lỏng dai dẳng, phù hợp với chẩn đoán hội chứng ruột kích thích sau nhiễm trùng [8].
Trường hợp thực tế này chứng minh rằng: mộc hoa trắng hay bất kỳ loại thuốc kháng sinh, diệt ký sinh trùng nào chỉ có thể giải quyết được tác nhân gây nhiễm khuẩn ban đầu [8]. Một khi tình trạng nhiễm trùng cấp tính đã qua đi, những rối loạn điều hòa thần kinh ruột, co thắt cơ trơn và nhạy cảm cảm giác đau vẫn tiếp tục tồn tại [4], [8]. Nếu người bệnh cứ tiếp tục uống mộc hoa trắng khi đã chuyển sang giai đoạn viêm đại tràng co thắt, tác dụng diệt khuẩn của thảo dược này sẽ hoàn toàn vô nghĩa đối với các cơn co thắt thần kinh.
Những hiểu lầm tai hại khi điều trị viêm đại tràng co thắt
Sai lầm lớn nhất của người bệnh là đánh đồng viêm đại tràng co thắt với các đợt nhiễm trùng đường tiêu hóa thông thường. Nghĩ rằng ruột bị "viêm" hay có "khuẩn" nên nhiều người tự ý uống mộc hoa trắng dài ngày hoặc lạm dụng các loại thuốc cầm tiêu chảy, kháng sinh.
Trong hướng dẫn điều trị hội chứng ruột kích thích, các thuốc chống co thắt và thuốc chống tiêu chảy chỉ nên được dùng trong thời gian ngắn nhất có thể, trong khi các thuốc tác động tâm thần rất hiếm khi thực sự cần thiết [5]. Các loại thuốc hiện có hoặc đang phát triển cho bệnh lý này chủ yếu xoay quanh thuốc chống co thắt, thuốc chống trầm cảm và thuốc chống tiêu chảy nhằm kiểm soát triệu chứng [2].
Việc điều trị bằng thuốc trong hội chứng ruột kích thích thường chỉ tập trung vào việc giảm nhẹ các triệu chứng nổi trội của từng đợt bệnh như đau bụng, tiêu chảy, táo bón hoặc chướng bụng [4]. Đối với các trường hợp táo bón, người bệnh có thể dùng bổ sung chất xơ, magie oxit hoặc cisapride; với tình trạng tiêu chảy có thể thử diphenoxylate hoặc loperamide; và với các cơn đau dữ dội có thể dùng thuốc chống trầm cảm ba vòng liều thấp hoặc thuốc ức chế tái hấp thu serotonin [3]. Sự xuất hiện của các thuốc đối kháng thụ thể 5-HT3 từng mở ra triển vọng lớn trong điều trị [3].
Chẳng hạn, thuốc alosetron hydrochloride - một chất đối kháng thụ thể chọn lọc serotonin type 3 - là thuốc duy nhất từng được phê duyệt điều trị hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy nặng ở phụ nữ không đáp ứng với điều trị quy ước [1]. Dù thuốc chứng minh hiệu quả giảm triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống so với giả dược, các trường hợp hiếm gặp như viêm đại tràng thiếu máu cục bộ và biến chứng táo bón nặng đã khiến thuốc bị tự nguyện rút khỏi thị trường năm 2000 và chỉ được tái cấp phép vào năm 2002 dưới sự giám sát đơn thuốc cực kỳ chặt chẽ [1]. Điều này cho thấy việc can thiệp vào các thụ thể thần kinh ruột phức tạp đến mức nào, và việc uống bừa bãi một loại thảo dược như mộc hoa trắng không thể giải quyết được vấn đề cơ học thần kinh này.
Nhóm người cần đặc biệt thận trọng khi gặp triệu chứng ruột co thắt
Không phải mọi trường hợp đau bụng, đi ngoài đều là viêm đại tràng co thắt lành tính. Bệnh nhân cần cảnh giác cao độ và tuyệt đối không tự điều trị bằng mộc hoa trắng nếu chưa được bác sĩ thăm khám loại trừ tổn thương thực thể [4].
Bác sĩ cần thông báo rõ ràng cho người bệnh về chẩn đoán và tính chất tiến triển lành tính lâu dài của hội chứng ruột kích thích để tránh gây hoang mang [4]. Tuy nhiên, những nhóm đối tượng sau bắt buộc phải đi khám chuyên khoa tiêu hóa:
- Người có dấu hiệu báo động: đi ngoài ra máu trong phân, sụt cân không rõ nguyên nhân, sốt hoặc thiếu máu [7].
- Người cao tuổi mới khởi phát triệu chứng lần đầu hoặc tình trạng rối loạn tiêu hóa kéo dài nhiều tuần [8].
- Phụ nữ mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy nặng kèm các biến chứng phức tạp, cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá kỹ lưỡng trước khi chỉ định bất kỳ loại thuốc nào [1].
Đối với phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ, hiện chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn và hiệu quả của chiết xuất mộc hoa trắng trên các nhóm đối tượng này; toàn bộ dữ liệu lâm sàng hiện có chỉ mới thử nghiệm trên người trưởng thành mắc bệnh viêm loét đại trực tràng mạn tính [7]. Do đó, các nhóm này tuyệt đối không được tự ý sử dụng.
Hướng dẫn kiểm soát viêm đại tràng co thắt khoa học và an toàn
Thay vì tìm kiếm các bài thuốc kháng khuẩn như mộc hoa trắng, việc quản lý viêm đại tràng co thắt đòi hỏi sự kết hợp toàn diện giữa lối sống, tâm lý và chế độ ăn uống khoa học.
Trong phần lớn các trường hợp viêm đại tràng co thắt, việc xác lập chẩn đoán chính xác, cung cấp đầy đủ thông tin về bản chất bệnh, loại bỏ các loại thực phẩm cùng yếu tố kích hoạt triệu chứng và thay đổi lối sống đã mang lại hiệu quả đầy đủ [3]. Hỗ trợ về mặt tâm lý từ phía bác sĩ điều trị là một phần vô cùng quan trọng trong kế hoạch chăm sóc người bệnh [5].
Về chế độ ăn, việc bổ sung chất xơ và các chất tạo khối phân có thể được áp dụng để cải thiện tình trạng tiêu hóa [3], [5]. Người bệnh cần ghi nhật ký thực phẩm để nhận biết các món ăn gây kích thích ruột hoặc không dung nạp, từ đó chủ động cắt giảm trong khẩu phần hàng ngày [4]. Khi gặp các đợt bùng phát triệu chứng co thắt đau quặn hoặc tiêu chảy, bệnh nhân chỉ nên sử dụng các nhóm thuốc kiểm soát triệu chứng ngắn ngày theo đúng hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa [5].
Viêm đại tràng co thắt là một rối loạn chức năng lành tính nhưng dai dẳng, gắn liền với các phản ứng tâm lý và trục não - ruột. Việc hiểu đúng bản chất bệnh sẽ giúp bạn tránh lãng phí thời gian và tiền bạc vào những loại thảo dược không đúng đích như mộc hoa trắng, đồng thời lựa chọn được hướng chăm sóc cơ thể an toàn, bền vững nhất.
