Lời đồn dân gian về hạt muồng trĩn và đôi mắt

Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau mẹo dùng thảo dược để chữa các chứng bệnh về mắt. Khi mắt bị đỏ, cộm xốn hoặc sưng đau, không ít người tìm đến các loại hạt cây họ đậu để giã nát, đắp trực tiếp lên mi mắt hoặc nấu nước xông rửa. Một trong những cái tên thường được nhắc đến là hạt muồng trĩn (tên khoa học là Cassia absus).

Tuy nhiên, mẹo truyền miệng này hoàn toàn không có cơ sở khoa học để áp dụng trực tiếp lên mắt. Hành vi tự ý đắp thảo dược thô vào cơ quan nhạy cảm như mắt tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng, loét giác mạc và ảnh hưởng nghiêm trọng đến thị lực.

Hiểu đúng về dược liệu: Tên gọi và những nhầm lẫn tai hại

Chi Cassia (thuộc họ Đậu - Fabaceae) là một chi thực vật nhiệt đới rất lớn với khoảng 600 loài thân thảo, cây bụi và cây gỗ [1], [2]. Tại châu Á, vị thuốc y học cổ truyền nổi tiếng liên quan đến mắt là Thảo quyết minh (Cassiae Semen), có nguồn gốc từ hạt khô của cây Cassia obtusifolia L. hoặc Cassia tora L. [3]. Thảo quyết minh trong lịch sử y học cổ truyền thường được dùng với mục đích nhuận tràng, bảo vệ gan và cải thiện thị lực [3]. Loài Cassia obtusifolia cũng được ghi nhận trong y học truyền thống để trị đau đầu, chóng mặt, chảy nước mắt và tăng cường thị lực, thậm chí hạt cây này còn được dùng làm trà uống ở Hàn Quốc [1].

Chính vì cùng thuộc chi Cassia, cây muồng trĩn (Cassia absus) thường bị nhầm lẫn với Thảo quyết minh. Theo các tài liệu y học cổ truyền Ấn Độ (Ayurveda), hạt và các bộ phận của Cassia absus từng được ghi nhận trong dân gian để chữa viêm phế quản, hen suyễn, ho, táo bón, đau đầu, viêm kết mạc (đau mắt đỏ) và làm lành vết thương [4]. Tuy nhiên, cần hiểu rõ rằng việc được ghi chép trong y học cổ truyền hoàn toàn khác với việc được khoa học hiện đại kiểm chứng về hiệu quả và độ an toàn.

Khoa học nói gì về thành phần của hạt muồng trĩn?

Nhiều nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân tích các hoạt chất có trong hạt muồng trĩn (Cassia absus). Đánh giá tổng quan giai đoạn 1935–2016 cho thấy hạt và cây chứa nhiều hợp chất sinh học đáng chú ý như chaksine, iso-chaksine, các axit béo no và chưa no, chrysophanol, aloe-emodin [4]. Các hoạt chất flavonoid chiết xuất từ các loài thuộc chi Cassia cũng được chứng minh là có phổ hoạt tính dược lý rộng và độc tính thấp [2].

Trong các mô hình thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và trên động vật (in vivo), dịch chiết Cassia absus thể hiện nhiều tiềm năng sinh học như hạ huyết áp, kháng khuẩn, kháng nấm, chống viêm, hạ đường huyết, chống oxy hóa và ức chế phản ứng glycation [4].

Ở góc độ thần kinh và chống viêm toàn thân:

  • Một nghiên cứu năm 2023 đánh giá tiềm năng chống động kinh của dịch chiết hạt Cassia absus trên chuột nhắt trắng bị gây co giật bằng pentylenetetrazole (PTZ) [5]. Kết quả cho thấy các phân đoạn chiết xuất (n-hexane, chloroform, methanol, nước) giúp giảm hoạt động co giật thông qua điều hòa thụ thể GABA, đồng thời tăng đáng kể các dấu ấn chống oxy hóa trong mô não như catalase (CAT), superoxide dismutase (SOD), glutathione toàn phần (tGSH) và làm giảm malondialdehyde (MDA) [5].
  • Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2022 trên chuột cống trắng Wistar đã khảo sát hoạt tính kháng viêm, giảm đau và chống viêm khớp của dịch chiết hạt Cassia absus [6]. Thử nghiệm dùng ba mức liều chiết xuất gồm 100 mg/kg, 200 mg/kg và 300 mg/kg [6]. Kết quả ghi nhận dịch chiết nước và n-hexane chứa hàm lượng flavonoid và phenolic cao nhất [6]. Toàn bộ các dịch chiết đều ức chế biến tính protein in vitro (dịch chiết nước đạt 89,85%, n-hexane đạt 66,66%, chloroform đạt 65,21% và methanol đạt 59,42%), kéo dài thời gian chịu đau trên đĩa nóng và làm giảm đáng kể hiện tượng phù chân chuột do carrageenan gây ra [6].

Bằng chứng lâm sàng về chữa đau mắt: Khoảng trống lớn

Dù các nghiên cứu trên chuột cho thấy dịch chiết hạt muồng trĩn có đặc tính kháng viêm và chống oxy hóa, nhưng chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh hạt muồng trĩn có thể chữa khỏi bệnh đau mắt hay viêm kết mạc.

Đánh giá tổng quan năm 2018 khẳng định, dù Cassia absus có tiềm năng dược lý nhưng các nghiên cứu còn thiếu tính đồng nhất về quy trình nghiên cứu [4]. Dữ liệu hiện tại chủ yếu dừng lại ở mức thử nghiệm ống nghiệm và mô hình động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) [5], [6].

Cần nhấn mạnh rằng, việc một hoạt chất có tính kháng khuẩn trong đĩa petri hay giảm viêm trên bàn chân chuột hoàn toàn không đồng nghĩa với việc nó an toàn và hiệu quả khi đưa vào mắt người. Mắt là cơ quan vô cùng tinh tế, có hàng rào bảo vệ tự nhiên riêng biệt và giác mạc rất mỏng manh. Chưa có bất kỳ dạng thuốc nhỏ mắt hay chế phẩm nhỏ mắt chuẩn hóa nào từ hạt muồng trĩn được cơ quan y tế cấp phép sử dụng trên người.

Mối nguy tiềm ẩn khi tự ý đắp hạt thảo dược lên mắt

Nhiều người lầm tưởng thảo dược từ tự nhiên là "lành tính" và không gây hại. Tuy nhiên, việc tự ý nghiền nát hạt muồng trĩn để đắp, rịt hoặc đun nước rửa mắt đối mặt với nhiều nguy cơ khôn lường:

Thứ nhất, nguy cơ nhiễm trùng và nhiễm nấm. Hạt cây thu hái tự nhiên thường bám bụi bẩn, vi khuẩn, nấm mốc và ký sinh trùng. Đắp thảo dược sống trực tiếp lên vùng mắt đang bị tổn thương tạo điều kiện cho vi sinh vật xâm nhập sâu, dễ dẫn đến viêm loét giác mạc, viêm nội nhãn, thậm chí nguy cơ mù lòa vĩnh viễn.

Thứ hai, tổn thương cơ học và kích ứng hóa học. Bột hạt thô ráp có thể cọ xát gây xước giác mạc và kết mạc. Ngoài ra, các hợp chất tự nhiên như chrysophanol hay aloe-emodin có trong hạt [4], dù có hoạt tính sinh học, nhưng ở dạng thô chưa tinh chế và chưa kiểm soát nồng độ có thể gây bỏng rát, kích ứng phù nề niêm mạc mắt.

Thứ ba, bỏ lỡ thời điểm điều trị vàng. Các triệu chứng đau mắt, đỏ mắt có thể là dấu hiệu của nhiều bệnh lý nguy hiểm như viêm giác mạc, viêm màng bồ đào hoặc glôcôm (tăng nhãn áp). Tự chữa tại nhà bằng hạt thảo dược làm chậm trễ việc thăm khám y tế chuyên khoa, dẫn tới những biến chứng không thể phục hồi.

Độc tính toàn thân: Ai cần đặc biệt thận trọng?

Không chỉ nguy hiểm khi đắp ngoài mắt, việc tự ý sắc hạt muồng trĩn để uống cũng đòi hỏi sự thận trọng cao độ.

Các nghiên cứu độc tính chỉ ra rằng dịch chiết Cassia absus không cho thấy độc tính cấp tính ở liều thử nghiệm 2000 mg/kg [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng cảnh báo rõ ràng rằng cây muồng trĩn mang độc tính sinh sản (reproductive toxicity) và có thể gây sảy thai hoặc dùng để kiểm soát sinh sản [4]. Phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang có kế hoạch sinh con tuyệt đối không tự ý sử dụng các chế phẩm từ loại hạt này để tránh nguy cơ sảy thai hoặc ngộ độc sinh sản.

Người có bệnh nền mạn tính, người đang dùng thuốc điều trị huyết áp hay đái tháo đường cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ thảo dược nào thuộc chi Cassia, do cây có tiềm năng làm thay đổi đường huyết và huyết áp [4], [2].

Ứng dụng thực tế và lời khuyên chăm sóc mắt đúng cách

Khoa học hiện đại chỉ công nhận tiềm năng chiết xuất hoạt chất của muồng trĩn trong phòng thí nghiệm; không có hướng dẫn lâm sàng nào cho phép dùng hạt thô chữa đau mắt. Do đó, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc bảo vệ mắt an toàn:

  • Tuyệt đối không đắp, tra, rịt bất kỳ loại hạt, lá hay bột thảo dược thô nào vào mắt.
  • Không tự ý pha nước lá, hạt để rửa mắt khi chưa có chứng minh vô trùng y khoa.
  • Khi mắt có dấu hiệu đỏ, cộm, đau nhức, sợ ánh sáng hoặc tiết nhiều ghỉ mắt, hãy rửa mắt tạm thời bằng nước muối sinh lý 0,9% đơn liều vô trùng và đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được thăm khám.
  • Với các thảo dược thuộc chi Cassia dùng qua đường uống (như trà thảo quyết minh), chỉ nên dùng sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua sơ chế và kiểm soát chất lượng, dùng với lượng vừa phải và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế.

Hạt muồng trĩn là dược liệu có nhiều hoạt tính sinh học thú vị đang được các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, việc gán ghép tác dụng chữa đau mắt theo lời đồn dân gian và tự ý đắp hạt lên mắt là hành vi nguy hiểm. Đừng đánh đổi thị lực của bản thân bằng những mẹo truyền miệng thiếu kiểm chứng khoa học.