Nhiều người có thói quen dùng hạt sẻn (hạt tiêu rừng, thảo dược chi Zanthoxylum) làm gia vị hoặc sắc nước trị bệnh dân gian mà không để ý đến các thuốc Tây đang dùng. Sự kết hợp thiếu hiểu biết giữa loại thảo mộc này và các thuốc trị bệnh nền có thể dẫn tới những biến chứng cấp cứu nguy hiểm. Người bệnh tim mạch, huyết khối đang dùng thuốc chống đông máu tuyệt đối không nên tùy tiện dùng hạt sẻn vì nguy cơ can thiệp chuyển hóa thuốc, dẫn đến xuất huyết nội tạng hoặc thất bại điều trị.
Hệ thống enzyme gan, đặc biệt là Cytochrome P450, giữ vai trò xử lý hầu hết các hoạt chất thuốc khi vào cơ thể [1]. Bất kỳ thảo dược nào làm thay đổi hoạt tính enzyme gan hoặc tác động lên chức năng tiểu cầu đều có khả năng đẩy người dùng vào tình trạng nguy kịch.
Bẫy tương tác thuốc nguy hiểm từ thảo dược quen thuộc
Hạt sẻn hay các loại thực vật chi Zanthoxylum thường được dùng trong ẩm thực và các bài thuốc cổ truyền. Đa phần người tiêu dùng mặc định thảo mộc thiên nhiên lành tính, có thể kết hợp tùy ý với thuốc Tây. Đây là sai lầm phổ biến có thể gây trả giá đắt.
Khi người bệnh phối hợp nhiều loại thuốc hoặc dùng chung thảo dược với tân dược, nguy cơ tương tác bất lợi tăng theo cấp số nhân [1]. Tình trạng dùng đồng thời này tạo ra thách thức lâm sàng lớn và khiến người bệnh đối mặt với các rủi ro đe dọa tính mạng [1].
Nguy hiểm với nhóm thuốc chống đông máu cửa sổ hẹp
Nhóm thuốc chống đông, thuốc chống trầm cảm 3 vòng và thuốc chống loạn nhịp tim có đặc tính chung là khoảng điều trị rất hẹp [1]. Với các nhóm thuốc này, chỉ một biến động nhỏ về nồng độ thuốc trong huyết tương cũng đủ gây phản ứng phụ nghiêm trọng hoặc làm mất hoàn toàn tác dụng điều trị [1].
Hệ thống enzyme Cytochrome P450 (CYP450) tại gan và ruột chịu trách nhiệm chuyển hóa sinh học cho phần lớn các loại thuốc, là trung tâm của các tương tác thuốc bất lợi [1]. Khi hệ enzyme này bị các hoạt chất ngoại lai ức chế, thuốc chống đông sẽ không được phân giải bình thường, tích tụ dần trong máu đến mức gây độc.
Bằng chứng ức chế enzyme chuyển hóa từ hoạt chất chi sẻn
Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã phân tích cơ chế tác động của Nitidine Chloride (NC), một alkaloid có hoạt tính dược lý tìm thấy trong rễ cây Zanthoxylum nitidum, thuộc chi Zanthoxylum [2]. Nghiên cứu tiến hành trên hệ thống ủ enzyme tái tổ hợp và tế bào MCF-7 để đánh giá khả năng ức chế các enzyme thuộc họ CYP1 [2].
Kết quả cho thấy NC ức chế đáng kể hoạt tính O-deethylation của ethoxyresorufin do CYP1A1 và CYP1B1 làm xúc tác, phụ thuộc theo nồng độ, với giá trị IC50 lần lượt là 0,28 +- 0,06 muM và 0,32 +- 0,02 muM [2]. Ngược lại, chất này chỉ ức chế nhẹ CYP1A2 với IC50 lớn hơn 50 muM [2]. Phân tích động học cho thấy NC ức chế cạnh tranh CYP1B1 với giá trị Ki là 0,47 +- 0,05 muM, đồng thời gây ức chế kiểu hỗn hợp lên CYP1A1 với Ki là 0,14 +- 0,04 muM và KI là 0,19 +- 0,09 muM [2]. Hiện tượng ức chế này không cần đến NADPH và không phụ thuộc vào thời gian [2].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự gắn kết hydro mạnh mẽ giữa Ser116 trong CYP1A1 và Ser127 trong CYP1B1 với nhóm methoxy của NC [2]. NC còn làm biến đổi chuyển hóa estradiol (E2), ức chế ưu tiên quá trình 2-hydroxyl hóa tạo chất không độc, làm tăng nguy cơ độc tính tế bào từ 4-OHE2 [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là tiến hành trên dòng tế bào nuôi cấy và enzyme ủ tách rời in vitro, chưa phải thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người bệnh uống thuốc chống đông, và khảo sát trên alkaloid NC chiết từ rễ cây Zanthoxylum nitidum.
Ba rủi ro xuất huyết người bệnh tim mạch cần tránh
Thuốc chống đông đường uống được kê đơn phổ biến nhưng mang rủi ro biến cố bất lợi cao, đòi hỏi quản lý tương tác thuốc chặt chẽ [3]. Ba rủi ro xuất huyết chính bao gồm:
Thứ nhất, rủi ro tương tác với thuốc chống đông cổ điển (Warfarin). Các tương tác lâm sàng quan trọng với warfarin xuất hiện khi dùng chung các chất làm biến đổi Cytochrome 2C9, Cytochrome 3A4, hoặc cả hai enzyme này [3]. Sự can thiệp vào CYP450 cản trở đào thải, làm tăng nồng độ warfarin trong máu quá mức kiểm soát [1], [3].
Thứ hai, rủi ro tương tác với các thuốc chống đông đường uống trực tiếp thế hệ mới (DOAC). Các chất điều hòa P-glycoprotein có thể tương tác với tất cả thuốc chống đông đường uống trực tiếp [3]. Đồng thời, các chất làm thay đổi CYP3A4 tương tác trực tiếp với rivaroxaban và apixaban [3].
Thứ ba, rủi ro hiệp đồng khi dùng cùng thuốc ức chế kết tập tiểu cầu hoặc thuốc chống viêm. Các thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc chống viêm không steroid (NSAID), và các thuốc tác động serotonergic như thuốc ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRI) đều làm tăng nguy cơ chảy máu khi kết hợp với bất kỳ thuốc chống đông đường uống nào [3]. Sự phối hợp thảo mộc có tính ức chế đông máu với các nhóm tân dược này tạo ra nguy cơ xuất huyết kép.
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Cần nhấn mạnh rằng dữ liệu ức chế CYP1 cụ thể hiện tại mới được thực hiện trên hoạt chất alkaloid chiết xuất từ Zanthoxylum nitidum trong phòng thí nghiệm [2]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng đo lường trực tiếp mức độ tương tác giữa hạt sẻn dạng thực phẩm ăn uống hằng ngày với thuốc chống đông trên người bệnh.
Dù vậy, các bằng chứng cảnh báo rằng họ enzyme CYP450 rất nhạy cảm với các hợp chất tự nhiên [1], [2]. Do thuốc chống đông có khoảng an toàn cực kỳ hẹp [1], việc bệnh nhân tự ý dùng thêm dược liệu tự nhiên khi chưa tham vấn y khoa là hành vi mang tính rủi ro cao.
Ai cần thận trọng và cách sử dụng an toàn
Bệnh nhân đang sử dụng warfarin, rivaroxaban, apixaban, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc giảm đau chống viêm NSAID cần đặc biệt cẩn trọng [3]. Người có tiền sử loét dạ dày, suy gan, rối loạn đông máu hoặc sắp bước vào phẫu thuật không nên tự ý dùng hạt sẻn.
Chưa có nghiên cứu xác định liều an toàn của hạt sẻn trên người đang uống thuốc chống đông. Vì vậy, người bệnh chỉ nên dùng lượng gia vị thật nhỏ trong nấu nướng thông thường, không sắc thuốc uống đặc, không ngâm rượu thảo mộc uống kéo dài. Mọi ý định bổ sung hạt sẻn như một vị thuốc trị liệu cần phải được bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dược lâm sàng đánh giá kỹ lưỡng, đặc biệt khi đang dùng nhiều loại thuốc phối hợp.
Quản lý tương tác thuốc cẩn trọng là chìa khóa bảo vệ an toàn cho bệnh nhân tim mạch [3]. Người bệnh cần chủ động thông báo cho bác sĩ tất cả các loại gia vị thuốc, thảo dược gia truyền đang dùng để phòng tránh nguy cơ xuất huyết đe dọa tính mạng.