Cơn sốt thảo dược mang tên hắc mai biển và nỗi băn khoăn của mẹ bầu
Trong những năm gần đây, hắc mai biển (tên khoa học là Hippophae rhamnoides L.) trở thành cái tên thu hút sự chú ý lớn trên thị trường chăm sóc sức khỏe. Loài cây bụi này phân bố rộng khắp với diện tích hơn 2 triệu hecta trên toàn thế giới và từ lâu đã có lịch sử ứng dụng trong ẩm thực lẫn y học cổ truyền [1]. Nhờ hàm lượng dinh dưỡng phong phú, các sản phẩm chiết xuất từ quả, hạt hay dầu hắc mai biển thường được quảng bá như giải pháp bồi bổ tự nhiên giúp chống oxy hóa và cải thiện hệ miễn dịch [1].
Đối với phụ nữ trong giai đoạn mang thai và nuôi con bằng sữa mẹ, nhu cầu tìm kiếm các sản phẩm lành tính để tăng cường sức đề kháng cho cả mẹ và bé luôn ở mức rất cao. Nhiều mẹ bầu thường có xu hướng tin rằng các sản phẩm có nguồn gốc từ thảo mộc thiên nhiên luôn an toàn tuyệt đối. Từ đó, không ít người đã tìm mua các chế phẩm cô đặc từ dầu hoặc bột chiết xuất hắc mai biển để sử dụng trong thai kỳ.
Tuy nhiên, việc bổ sung bất kỳ hoạt chất đậm đặc nào trong giai đoạn nhạy cảm này cũng tiềm ẩn những rủi ro sinh học khó lường. Liệu những lợi ích được truyền thông ca ngợi có đi kèm với sự an toàn tuyệt đối cho thai nhi và trẻ sơ sinh hay không? Đây là băn khoăn rất lớn của nhiều gia đình khi đứng trước các lời mời chào về sản phẩm bổ sung dinh dưỡng từ hắc mai biển.
Phụ nữ mang thai và cho con bú có dùng được không?
Để trả lời thẳng thắn vào thắc mắc này: Hiện tại chưa có đủ dữ liệu khoa học tin cậy để khẳng định các chế phẩm cô đặc từ hắc mai biển là an toàn cho phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú. Do đó, các chuyên gia y tế khuyến cáo nhóm đối tượng này không nên tự ý bổ sung các sản phẩm cô đặc, viên nang dầu hoặc chiết xuất liều cao từ loại cây này.
Mặc dù các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật ghi nhận kết quả tương đối khả quan, dữ liệu an toàn trên cơ thể con người, đặc biệt là phụ nữ mang thai, vẫn còn là một khoảng trống lớn [1], [2]. Quá trình mang thai đòi hỏi sự ổn định tối đa về sinh lý học, sự trao đổi chất và hoạt động của các cơ quan nội tạng. Bất kỳ một chất chiết xuất nồng độ cao nào đi vào cơ thể mẹ cũng có thể vượt qua hàng rào nhau thai hoặc đi vào sữa mẹ mà chúng ta chưa thể lường trước hết tác động dài hạn.
Nếu chỉ sử dụng một lượng nhỏ quả hắc mai biển như một loại trái cây thông thường trong khẩu phần ăn, mức độ rủi ro có thể không đáng kể. Tuy nhiên, việc sử dụng các dạng bào chế cô đặc dạng viên uống bổ sung hàng ngày lại hoàn toàn khác. Khi chưa có các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt kiểm chứng trên người mang thai, sự thận trọng là nguyên tắc bảo vệ hàng đầu.
Thành phần sinh học và các tác động dược lý đã biết
Hắc mai biển được các nhà nghiên cứu xác định là chứa gần 200 hợp chất có hoạt tính sinh học [1]. Trong thành phần hóa học thực vật của loài cây này, các nhà khoa học đã tìm thấy nhiều nhóm chất quan trọng như flavonoid, terpenoid, polysaccharide, axit hữu cơ, tinh dầu dễ bay hơi và các loại vitamin [3]. Nhờ sự đa dạng này, hắc mai biển mang lại nhiều tác động sinh học phong phú đã được chứng minh trong các nghiên cứu ống nghiệm, trên động vật và một số thử nghiệm lâm sàng [1].
Các hoạt tính sinh học nổi bật bao gồm khả năng chống oxy hóa, chống viêm, kháng khuẩn, kháng virus, bảo vệ thần kinh và hỗ trợ bảo vệ tế bào gan [1]. Trong một nghiên cứu trên mô hình tế bào biểu mô ruột Caco-2 và bạch cầu của người, các flavonoid trong dịch chiết quả hắc mai biển (chủ yếu là isorhamnetin glycoside) đã thể hiện khả năng ngăn ngừa sự rò rỉ lipopolysaccharide (LPS) qua hàng rào biểu mô ruột [4]. Hoạt động này giúp giảm bớt tình trạng viêm mức độ thấp và ức chế sự tiết các cytokine gây viêm từ tế bào miễn dịch [4].
Ngoài ra, nghiên cứu trên tế bào còn cho thấy dịch chiết quả hắc mai biển có khả năng ức chế sự vận chuyển glucose bằng cách can thiệp vào quá trình chuyển vị protein GLUT2 ở tế bào biểu mô ruột non [4]. Trong các thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh, các chế phẩm từ hắc mai biển đã chứng minh được hiệu quả trong việc hỗ trợ điều hòa huyết áp, kiểm soát đường huyết và cải thiện chuyển hóa lipid máu [3]. Đồng thời, các hoạt chất trong dược liệu này còn có tác dụng chống ngưng tập tiểu cầu và điều hòa chức năng mạch máu [3].
Nghiên cứu thực nghiệm về độc tính và khả năng gây dị tật thai nhi
Khi đánh giá mức độ an toàn của một dược liệu dùng trong thai kỳ, các nghiên cứu về độc tính di truyền và khả năng gây quái thai trên động vật là bước sàng lọc bắt buộc đầu tiên. Mặc dù có lịch sử sử dụng lâu đời, các thông tin khoa học thực sự về độc tính và độ an toàn của hắc mai biển và các chất chiết xuất từ nó vẫn còn tương đối hiếm hoi [1], [2].
Trong một nghiên cứu đánh giá độc tính di truyền và khả năng sinh quái thai của dầu quả hắc mai biển công bố năm 2020, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm nghiêm ngặt [2]. Kết quả kiểm tra đột biến gen trên các chủng vi khuẩn Salmonella typhimurium phụ thuộc histidine ở nồng độ từ 8 đến 5.000 µg/đĩa cho thấy dầu quả hắc mai biển không biểu hiện bất kỳ hoạt tính gây đột biến nào [2]. Khi thử nghiệm trên chuột ở các mức liều 2,34 g/kg, 4,68 g/kg và lên tới 9,36 g/kg thể trọng, loại dầu này không làm thay đổi hình thái tinh trùng và không ảnh hưởng đến tỷ lệ vi nhân của hồng cầu đa sắc [2].
Đặc biệt, trong thử nghiệm về khả năng gây quái thai, những con chuột cống mang thai được cho dùng dầu quả hắc mai biển ở các liều 1,17 g/kg, 2,34 g/kg và 4,68 g/kg thể trọng mỗi ngày từ ngày thứ 7 đến ngày thứ 16 của thai kỳ [2]. Kết quả ghi nhận không có bất kỳ biểu hiện độc tính nào đối với chuột mẹ và cũng không xuất hiện độc tính trên phôi thai liên quan đến việc điều trị [2]. Nghiên cứu tổng quan năm 2022 cũng tái khẳng định liều 4,68 g/kg thể trọng của dầu quả hắc mai biển không gây độc cho mẹ hoặc phôi thai ở chuột mang thai [1].
Về mặt độc tính chung, thử nghiệm độc tính cấp tính trên chuột nhắt cho thấy liều dung nạp tối đa của dầu hắc mai biển lớn hơn 18,72 g/kg thể trọng [1]. Ở các thử nghiệm dùng đường uống lặp lại trong 90 ngày trên chuột cống, mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) của dịch chiết nước từ quả hắc mai biển được xác định là 100 mg/kg thể trọng/ngày [1]. Trong khi đó, mức NOAEL đối với dầu hắc mai biển trong thử nghiệm độc tính lặp lại 90 ngày ở chuột cống đạt mức 9,36 g/kg thể trọng [1].
Khoảng trống nghiên cứu trên phụ nữ mang thai và cho con bú
Những số liệu tiền lâm sàng nói trên cho thấy dầu hắc mai biển có ngưỡng an toàn khá cao trên động vật gặm nhấm và hỗ trợ cho việc sử dụng làm thực phẩm thông thường [1], [2]. Tuy nhiên, từ kết quả trên động vật thí nghiệm đến việc áp dụng trên cơ thể người là một khoảng cách rất lớn. Động vật thí nghiệm như chuột cống hay chuột nhắt có chu kỳ thai kỳ ngắn và cơ chế chuyển hóa, cấu trúc nhau thai không hoàn toàn giống hệt con người.
Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên đối tượng phụ nữ mang thai để đánh giá trực tiếp độ an toàn của việc sử dụng các chế phẩm cô đặc từ hắc mai biển. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng hiện có về loài thực vật này chỉ mới được thực hiện trên nhóm người bệnh nhằm mục đích đánh giá tác động lên chuyển hóa lipid, huyết áp và nồng độ đường huyết [3]. Không có dữ liệu nào ghi nhận về sự tích lũy sinh học, tác động tới sự phát triển các cơ quan của thai nhi người qua từng tam cá nguyệt.
Tương tự, đối với giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ, giới khoa học vẫn hoàn toàn chưa có thông tin về việc các hoạt chất phân tử nhỏ trong hắc mai biển có bài tiết qua sữa mẹ hay không. Hệ tiêu hóa và các cơ quan thải độc như gan, thận của trẻ sơ sinh còn rất non nớt. Sự vắng mặt của các nghiên cứu an toàn dài hạn khiến việc tự ý dùng các chất bổ sung cô đặc trong thời kỳ cho con bú trở thành một hành động tiềm ẩn nhiều rủi ro không đáng có.
Những cơ chế có thể gây bất lợi cho thai kỳ
Bên cạnh sự thiếu hụt nghiên cứu trực tiếp, một số đặc tính dược lý học của hắc mai biển cũng gợi mở những nguy cơ mà mẹ bầu cần đặc biệt lưu tâm. Trước hết, nghiên cứu tổng quan năm 2024 đã chỉ ra rằng các hoạt chất trong hắc mai biển có khả năng chống ngưng tập tiểu cầu [3]. Khả năng này rất hữu ích cho người bệnh tim mạch nhưng lại là yếu tố đáng lo ngại đối với phụ nữ mang thai, đặc biệt là trong những tháng cuối hoặc chuẩn bị bước vào cuộc chuyển dạ, vì nó có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khó cầm hoặc băng huyết sau sinh.
Thứ hai, các hợp chất trong hắc mai biển có khả năng can thiệp sâu vào các enzyme chuyển hóa ở gan. Một nghiên cứu công bố năm 2025 trên mô hình chuột bị tổn thương gan do tiêm vắc xin BCG qua tĩnh mạch đuôi đã phát hiện ra rằng polysaccharide dạng hạt từ hắc mai biển giúp phục hồi chức năng chuyển hóa thông qua việc điều hòa các thụ thể PXR, CAR và phân họ enzyme cytochrome P450 (CYP2C) [5]. Họ enzyme CYP2C chiếm khoảng 27% trong số các phân họ CYP được phát hiện tại gan [5]. Việc tác động lên hệ thống thụ thể và enzyme chuyển hóa thuốc CYP2C có thể làm thay đổi tốc độ phân giải của nhiều loại thuốc điều trị mà người mẹ có thể đang phải dùng trong thai kỳ.
Thứ ba, khả năng ức chế chuyển vị của chất vận chuyển glucose GLUT2 tại ruột được quan sát thấy ở mô hình tế bào biểu mô có thể ảnh hưởng đến mức độ hấp thu đường [4]. Dù điều này có tiềm năng hỗ trợ ổn định đường huyết, nhưng với các thai phụ có cơ địa nhạy cảm hoặc đang điều trị đái tháo đường thai kỳ, việc tự ý bổ sung chiết xuất cô đặc có thể gây xáo trộn quá trình chuyển hóa năng lượng tự nhiên nếu không có sự theo dõi của bác sĩ.
Ai nên thận trọng và cách tiếp cận an toàn
Trước những bằng chứng khoa học hiện có, nguyên tắc thận trọng tối đa cần được đặt lên hàng đầu. Phụ nữ đang trong giai đoạn mang thai ở bất kỳ tam cá nguyệt nào, phụ nữ đang có kế hoạch sinh con và phụ nữ đang cho con bú đều thuộc nhóm đối tượng cần hết sức cẩn trọng. Tuyệt đối không nên coi các chế phẩm cô đặc, viên nang dầu quả, dầu hạt hay bột chiết xuất hắc mai biển là thực phẩm vô hại để dùng tùy tiện.
Bên cạnh phụ nữ mang thai và cho con bú, những người đang chuẩn bị phẫu thuật, người có tiền sử rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng thuốc chống đông cần đặc biệt lưu ý về tác động ức chế ngưng tập tiểu cầu của loài cây này [3]. Những bệnh nhân đang điều trị bệnh lý gan mật hay các bệnh mạn tính cần dùng thuốc chuyển hóa qua gan cũng cần tham khảo ý kiến chuyên gia vì hắc mai biển có tác động trực tiếp đến hệ enzyme CYP2C [5].
Về cách áp dụng thực tế trong đời sống hàng ngày:
- Nếu thai phụ hoặc mẹ đang cho con bú vô tình ăn phải một lượng nhỏ quả hắc mai biển tươi hoặc sử dụng như một loại gia vị thực phẩm thông thường, không nên quá hoang mang vì độc tính cấp tính của nguyên liệu tự nhiên này là rất thấp [1].
- Đối với các sản phẩm bổ sung dạng viên nang, cao lỏng cô đặc hay tinh dầu hạt, liều lượng hoạt chất cao hơn gấp nhiều lần so với thực phẩm tự nhiên. Vì chưa có liều lượng an toàn được xác lập cho phụ nữ mang thai trên lâm sàng, cách an toàn nhất là tạm ngưng sử dụng trong suốt thai kỳ và thời gian cho con bú.
- Trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào gắn nhãn hắc mai biển, người tiêu dùng luôn phải thông báo và hỏi ý kiến trực tiếp từ bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng.
Lời khuyên giúp mẹ bầu chăm sóc sức khỏe khoa học
Một thai kỳ khỏe mạnh không phụ thuộc vào các sản phẩm được dán nhãn "siêu thực phẩm" thần kỳ hay các loại thảo dược đắt đỏ. Dù hắc mai biển là một loài thực vật chứa nhiều hoạt chất sinh học quý giá đã được chứng minh tiềm năng trên các bệnh lý tim mạch, kháng viêm và bảo vệ tế bào gan ở các nghiên cứu tiền lâm sàng [1], [3], [5], việc thiếu bằng chứng an toàn trên cơ thể mẹ bầu vẫn là rào cản lớn nhất.
Thay vì tìm kiếm các chế phẩm chiết xuất cô đặc chưa rõ độ an toàn dài hạn, phụ nữ mang thai và cho con bú nên xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng từ các loại thực phẩm quen thuộc, uống đủ nước và duy trì lối sống lành mạnh. Luôn tham vấn ý kiến nhân viên y tế trước khi bổ sung bất cứ sản phẩm thảo dược nào là cách tiếp cận thông thái nhất để bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ và bé.
