Nhiều người truyền tai nhau về các loại cây cỏ quanh nhà với hy vọng tìm kiếm phương thuốc đẩy lùi căn bệnh ung thư hiểm nghèo. Cây hạt sẻn (danh pháp khoa học: Zanthoxylum nitidum) gần đây được chia sẻ rầm rộ trên mạng xã hội như một vị thuốc có khả năng tiêu diệt khối u. Tuy nhiên, sự thật khoa học đằng sau dược liệu này là gì?
Thực tế, các hoạt chất chiết xuất từ cây hạt sẻn, tiêu biểu là nitidine chloride, mới chỉ ghi nhận tác dụng ức chế tế bào ác tính trong phòng thí nghiệm và trên động vật thí nghiệm [1, 4, 5]. Cho đến nay, y học hiện đại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào xác nhận cây hạt sẻn hay hoạt chất của nó có thể chữa khỏi ung thư ở người [1].
Cây hạt sẻn dưới góc nhìn y học cổ truyền
Hạt sẻn, hay còn gọi là Lưỡng diện châm trong y học cổ truyền phương Đông, phân bố chủ yếu ở khu vực miền nam Trung Quốc và một số nước châu Á [1]. Trong dân gian, vị thuốc này từng được dùng phổ biến để hỗ trợ giảm đau bụng, đau răng, tê thấp đau khớp, chấn thương do ngã đả thương và vết rắn độc cắn [1].
Bên cạnh đó, các ghi chép cổ truyền cũng ghi nhận ứng dụng của thảo dược này trong hỗ trợ viêm nhiễm, nhiễm khuẩn, nhiễm virus, viêm loét dạ dày, loét miệng, tổn thương gan và hỗ trợ người mắc một số dạng ung thư [1]. Thống kê cho thấy hơn 150 hợp chất hóa học đã được phân lập từ cây hạt sẻn, phần lớn thuộc nhóm alkaloid với các hoạt tính kháng viêm, giảm đau, cầm máu, kháng khuẩn và ức chế khối u [1].
Cơ chế tác động của hoạt chất trong hạt sẻn
Trong các thành phần tự nhiên của cây hạt sẻn, nitidine chloride là một alkaloid nhận được sự chú ý lớn từ giới nghiên cứu sinh học [2, 4]. Trên mô hình nuôi cấy tế bào, hợp chất này can thiệp vào các đường truyền tín hiệu nội bào quan trọng kiểm soát sự sống còn và phân chia của tế bào ác tính [4, 5].
Cụ thể, nitidine chloride thể hiện khả năng ức chế con đường truyền tín hiệu STAT3 [2]. STAT3 vốn là chuỗi tín hiệu thường xuyên bị kích hoạt quá mức ở tế bào ác tính, đóng vai trò then chốt thúc đẩy tế bào tồn tại, tạo mạch máu mới để nuôi khối u và giúp khối u trốn tránh hệ miễn dịch [2]. Khi STAT3 bị chặn lại, biểu hiện của các protein quan trọng duy trì chu kỳ tế bào như cyclin D1 hay yếu tố sinh mạch máu VEGF bị giảm sút rõ rệt [2]. Đồng thời, hoạt chất này còn ức chế con đường truyền tín hiệu ERK và Akt, kích hoạt các protein thúc đẩy tế bào tự hủy diệt (apoptosis) như caspase-3, Bax và P53 [3].
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về tác dụng chống khối u?
Để đánh giá tiềm năng chống ung thư, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm in vitro (trên ống nghiệm/tế bào) và in vivo (trên động vật sống), tập trung vào các tế bào ung thư cụ thể [1, 4, 5].
Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã tìm hiểu tác động của nitidine chloride đối với ung thư dạ dày [2]. Thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy hợp chất này ức chế sự tăng sinh, di chuyển và tạo cấu trúc ống của tế bào nội mô mạch máu dưới kích thích của VEGF [2]. Khi đưa vào mô hình động vật, hợp chất làm giảm hiện tượng tân tạo mạch máu ở giác mạc chuột [2]. Đặc biệt, trên mô hình chuột mang khối u ghép ung thư biểu mô dạ dày người SGC-7901 (n = 8 con), việc tiêm màng bụng liều 7 mg/kg mỗi ngày đã giúp ức chế kích thước, trọng lượng và mật độ vi mạch của khối u [2].
Đến năm 2014, một nghiên cứu khác tập trung đánh giá nitidine chloride trên tế bào ung thư thận [3]. Các thí nghiệm in vitro trên dòng tế bào 786-O và A498 ghi nhận hoạt chất này ức chế tăng sinh và kích hoạt tế bào chết theo chương trình phụ thuộc vào thời gian và liều lượng [3]. Khi thử nghiệm trên mô hình chuột nhắt thiếu hụt miễn dịch (nude mice) mang khối u ghép từ tế bào ung thư thận người, nitidine chloride cũng làm suy giảm tốc độ tăng trưởng của khối u [3].
Bên cạnh nitidine chloride, các nhà khoa học vào năm 2009 cũng phân lập được alkaloid liriodenine từ cây hạt sẻn [4]. Hợp chất này khi được kết hợp với các ion kim loại bạch kim Pt(II) và ruthenium Ru(II) đã tạo ra các phức chất mới thể hiện độc tính tế bào gia tăng khi thử nghiệm in vitro trên 11 dòng tế bào ung thư người [4]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2023 còn xác định chiết xuất rễ cây hạt sẻn thu hái ở các vùng miền nam Trung Quốc chứa nhiều flavonoid, polyphenol, hesperidin và có hoạt tính chống oxy hóa trong ống nghiệm [5].
Khoảng cách lớn từ ống nghiệm đến cơ thể người
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên tế bào và chuột mang lại nhiều hy vọng, việc vội vàng xem cây hạt sẻn là "thần dược chữa ung thư" là một sai lầm nghiêm trọng [1]. Tất cả các kết quả tích cực kể trên mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm hoặc trên động vật gặm nhấm [1, 4, 5].
Một báo cáo tổng quan toàn diện năm 2020 nhấn mạnh rằng sau 60 năm nghiên cứu, các cơ chế phân tử, đặc tính dược động học (cách cơ thể hấp thu, chuyển hóa, thải trừ hoạt chất) và độc tính học của cây hạt sẻn vẫn chưa được làm sáng tỏ đầy đủ [1]. Những rào cản này khiến dược liệu chưa thể ứng dụng vào điều trị lâm sàng trên người bệnh ung thư [1].
Đáng chú ý hơn, một nghiên cứu năm 2014 sử dụng phương pháp chiết xuất CO2 siêu tới hạn để thu hồi các hợp chất bay hơi từ rễ và thân cây hạt sẻn (chứa chủ yếu là spathulenol, axit n-hexadecanoic, ar-tumerone) [6]. Kết quả thử nghiệm MTT cho thấy các chất bay hơi này hoàn toàn không thể hiện độc tính tế bào đối với dòng tế bào ung thư gan Huh-7 và tế bào ruột bình thường IEC-6 [6]. Điều này chứng minh không phải bộ phận nào hay phương pháp chiết tách nào từ cây hạt sẻn cũng tạo ra hoạt tính ức chế tế bào ác tính [6].
Cảnh báo độc tính tim mạch và tác dụng phụ tiềm ẩn
Bên cạnh hoạt tính sinh học, tính an toàn của cây hạt sẻn đang đặt ra nhiều dấu hỏi lớn cần giải quyết [1, 2]. Các nghiên cứu về độc tính của loài cây này hiện còn tương đối ít và chưa đầy đủ [1].
Nghiên cứu công bố năm 2024 đã phân tích tác động tim mạch của 4 hợp chất chính trong hạt sẻn gồm nitidine chloride, chelerythrine chloride, magnoflorine chloride và hesperidin [7]. Phân tích điện sinh lý tế bào cơ tim bằng kỹ thuật patch clamp cho thấy cả 4 hợp chất này đều gây ảnh hưởng trực tiếp, làm hoạt hóa hoặc ức chế các kênh ion canxi ICa-L và kênh kali IK1 ở cơ tim [7]. Sự xáo trộn hoạt động của các kênh ion này tiềm ẩn nguy cơ gây rối loạn nhịp tim hoặc suy giảm chức năng điện sinh lý tim mạch [7]. Thử nghiệm trên mô cơ tim của chó săn beagle sau khi dùng nitidine chloride cũng cho thấy hoạt chất tác động diện rộng lên nhiều con đường sinh học trong mô tim [7].
Những ai cần thận trọng với dược liệu này?
Do dược liệu chứa các hoạt chất có dược lực mạnh và tiềm ẩn rủi ro cho tim mạch, người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng [7]. Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng bao gồm:
Người có tiền sử bệnh tim mạch, rối loạn nhịp tim hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch [7]. Việc tiếp xúc với các alkaloid có trong hạt sẻn có thể làm thay đổi dẫn truyền điện thế cơ tim và gây ra biến cố nguy hiểm [7].
Người bệnh ung thư đang trong phác đồ điều trị chuẩn y khoa (hóa trị, xạ trị, liệu pháp miễn dịch). Việc tự ý sắc uống các loại thảo mộc chưa qua kiểm duyệt lâm sàng có thể tương tác bất lợi với thuốc hóa trị, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng áp lực thải trừ lên gan và thận [1].
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang nuôi con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không dùng do thiếu hụt hoàn toàn các dữ liệu an toàn [1]. Bên cạnh đó, người mắc các bệnh lý về dạ dày khi muốn dùng dược liệu dân gian cũng cần lưu ý: dù dịch chiết rễ và thân cây thể hiện tác dụng giảm viêm dạ dày, bảo vệ niêm mạc và kích thích nhu động ruột trên mô hình chuột cống và chuột nhắt, việc dùng thảo dược thô chưa được kiểm soát liều lượng có thể gây kích ứng đường tiêu hóa [8].
Áp dụng thực tế và lời khuyên khoa học
Trong đời sống, hạt sẻn vốn là một loại gia vị và dược liệu dân gian quen thuộc ở một số địa phương [1]. Tuy nhiên, cần phân định rạch ròi giữa việc sử dụng một lượng nhỏ làm gia vị thông thường và việc sắc uống liều cao với mục đích tiêu trừ khối u ác tính.
Các nghiên cứu cho thấy các hoạt chất chống khối u như nitidine chloride chỉ được tách chiết ở dạng tinh khiết và thử nghiệm với liều lượng chuẩn xác trên động vật (chẳng hạn như đường tiêm tĩnh mạch hoặc tiêm màng bụng trong nghiên cứu chuột mang khối u dạ dày) [2]. Việc đun nấu cây cỏ theo cách thủ công không thể chiết xuất chính xác hàm lượng hoạt chất, đồng thời cơ thể người cũng không thể hấp thu tương đương như trong phòng thí nghiệm [1, 4].
Cây hạt sẻn có tiềm năng sinh học nhất định nhưng mọi bằng chứng diệt tế bào ung thư hiện mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào và động vật gặm nhấm [1, 4, 5]. Người bệnh ung thư cần tuyệt đối tuân thủ chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa, không bỏ lỡ giai đoạn vàng cứu chữa vì các bài thuốc truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng [1]. Hãy luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ loại thảo dược nào vào chế độ chăm sóc sức khỏe.
