Hiểu lầm nguy hiểm: Đắp da và thịt ếch sống để hạ sốt, chữa đau mắt

Thói quen truyền miệng nguy hiểm từ miếng thịt ếch

Trong dân gian, nhiều người vẫn truyền tai nhau mẹo dùng thịt hoặc da ếch tươi sống đắp lên trán để hạ sốt, hoặc đắp trực tiếp lên mắt khi bị sưng đỏ, viêm đau. Cảm giác mát lạnh tức thì từ thớ thịt ếch tươi khiến nhiều người lầm tưởng đây là phương thuốc lành tính giúp tiêu viêm, giải nhiệt nhanh chóng.

Tuy nhiên, y học hiện đại đã ghi nhận hành động này là một sai lầm nghiêm trọng, mở đường cho ấu trùng sán dây nguy hiểm xâm nhập cơ thể [4, 7]. Việc đắp thịt ếch sống không những không chữa khỏi bệnh mắt hay hạ sốt mà còn có thể dẫn đến viêm hốc mắt, u hạt ký sinh trùng và nguy cơ mù lòa vĩnh viễn [1, 2].

Ấu trùng sán Spirometra xâm lấn cơ thể người như thế nào?

Bệnh ấu trùng sán nhái (sparganosis) là một bệnh truyền lây từ động vật do ấu trùng giai đoạn plerocercoid (gọi là spargana) thuộc giống sán dây Spirometra gây ra [2, 4, 7]. Trong tự nhiên, các loài giáp xác chân chèo (copepod/cyclops) đóng vai trò là vật chủ trung gian thứ nhất mang ấu trùng procercoid [1, 7]. Các loài lưỡng cư (như ếch, nòng nọc), bò sát (rắn), chim và thú nhỏ đóng vai trò là vật chủ trung gian thứ hai hoặc vật chủ chuyển tiếp chứa ấu trùng plerocercoid [1, 3, 7].

Con người bị lây nhiễm qua ba con đường chính: uống nước lã chứa giáp xác mang ấu trùng; ăn thịt ếch, nhái, nòng nọc hoặc rắn sống/nấu chưa chín; và đặc biệt là thói quen đắp thịt hoặc da ếch sống lên mắt và các vết thương hở [3, 4, 7]. Khi tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc mắt hoặc da rách, ấu trùng sán từ thớ thịt ếch sống có thể chủ động chui qua mô liên kết để xâm nhập vào sâu bên trong hốc mắt [1, 4]. Sau khi vào cơ thể người, ấu trùng tiếp tục di chuyển và cư trú ở nhiều vị trí như mô dưới da, cơ bắp, mắt, khoang miệng, nội tạng, phổi, vú và hệ thần kinh trung ương [3, 4, 6].

Bằng chứng dịch tễ từ các ổ dịch tại châu Á

Bệnh ký sinh trùng này lưu hành chủ yếu ở các nước Đông Á và Đông Nam Á, tập trung nhiều nhất tại Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và Thái Lan [1, 7]. Toàn cầu đã ghi nhận hơn 2.000 ca nhiễm, trong đó hơn 80% trường hợp được báo cáo từ Trung Quốc ^[1]. Tại Trung Quốc, giai đoạn 1949-2014 ghi nhận hơn 1.300 ca bệnh phân bố trên 29/34 tỉnh, thành phố, phần lớn ở miền Nam do thói quen ăn thịt ếch, rắn sống hoặc dùng thịt sống làm thuốc đắp ^[2]. Tại tỉnh Quảng Đông, một khảo sát năm 2009 cho thấy hơn 25% số ếch hoang dã địa phương bị nhiễm ấu trùng sán nhái ^[3].

Tại Thái Lan, nghiên cứu tổng quan công bố năm 2011 phân tích 52 ca bệnh ghi nhận trong giai đoạn 1943-2010 ^[4]. Độ tuổi trung bình của bệnh nhân là 32 tuổi (dao động từ 11 đến 82 tuổi), tỷ lệ nữ giới mắc bệnh cao gấp đôi nam giới (27 nữ : 15 nam) ^[4]. Bệnh nhân phân bố chủ yếu ở vùng Đông Bắc, miền Bắc và miền Trung Thái Lan ^[4]. Mặc dù tổn thương nốt dưới da đơn lẻ là phổ biến nhất, có tới khoảng 1/3 tổng số bệnh nhân gặp tổn thương ở mắt ^[4]. Đáng chú ý, ở giai đoạn trước năm 1990, các trường hợp tổn thương mắt chiếm khoảng một nửa số ca bệnh được báo cáo, với nhiều ca bệnh xác nhận có tiền sử dùng cơ ếch tươi đắp lên mắt để giảm đau mắt theo y học dân gian ^[4]. Nghiên cứu khẳng định tại Thái Lan, bệnh ấu trùng sán nhái không chỉ lây qua đường ăn uống mà bắt nguồn trực tiếp từ niềm tin dùng thịt ếch chứa ký sinh trùng làm thuốc đắp mắt ^[4].

Nguy cơ tổn thương mắt ở trẻ em qua các ca lâm sàng

Bệnh ký sinh trùng này thường gặp ở người lớn nên rất dễ bị bỏ sót hoặc chẩn đoán nhầm khi xảy ra ở trẻ em ^[5]. Một báo cáo lâm sàng năm 2018 mô tả trường hợp bé trai 8 tuổi nhập viện vì xuất hiện khối u không đau ở mắt phải suốt 1 tháng ^[5]. Bệnh nhi có tiền sử ăn thịt ếch và đắp bã thịt ếch lên mí mắt ^[5]. Khám thực thể phát hiện khối u hình elip nằm sát thành trong ổ mắt phải, xét nghiệm huyết thanh ELISA dương tính với kháng thể kháng sán ^[5]. Khi phẫu thuật, các bác sĩ tìm thấy trứng ký sinh trùng đã vôi hóa và phản ứng u hạt do dị vật qua kết quả mô bệnh học ^[5]. Nhờ phát hiện và phẫu thuật sớm, thị lực của bệnh nhi được bảo tồn nguyên vẹn ^[5]. Tuy nhiên, các bác sĩ cảnh báo nếu không can thiệp kịp thời, ấu trùng phát triển trong ổ mắt sẽ làm suy giảm dần thị giác của người bệnh ^[5].

Tại Trung tâm Nhãn khoa Trung Sơn thuộc Đại học Tôn Trung Sơn (Trung Quốc), một nghiên cứu hồi cứu giai đoạn 2000-2012 đã khảo sát 5 bệnh nhân bị ấu trùng sán ở ổ mắt (3 nam, 2 nữ; độ tuổi trung bình 14,8 tuổi, từ 6 đến 33 tuổi) ^[6]. Bốn trong năm trường hợp có căn nguyên do ăn thịt rắn, cá sống hoặc đắp thịt ếch lên vết thương hở ^[6]. Tất cả bệnh nhân đều có triệu chứng sưng hoặc đỏ mí mắt và kết mạc, trong đó một ca có tình trạng viêm di chuyển ^[6]. Ba trường hợp ghi nhận tăng cao bạch cầu ái toan trong máu ^[6]. Chụp cắt lớp vi tính (CT) cho thấy xâm nhiễm mô mềm lan tỏa và đốm vôi hóa, trong khi chụp cộng hưởng từ (MRI) ghi nhận dấu hiệu "đường hầm" (tunnel sign) hình khuyên bên trong tổn thương ^[6]. Toàn bộ 5 bệnh nhân đều phải trải qua phẫu thuật mở hốc mắt trước để gắp trọn vẹn thân giun sán ^[6].

Giun sán "chạy" lên não và hệ thần kinh

Nguy hiểm hơn, ấu trùng Spirometra không chỉ dừng lại ở mắt hay da. Sau khi xâm nhập, chúng có thể di chuyển khắp cơ thể, tạo thành các khối choán chỗ khi phát triển ^[3]. Tại Hong Kong, nghiên cứu năm 2017 trên 9 ca bệnh xác nhận qua mô học (tất cả đều do loài Spirometra erinaceieuropaei) chỉ ra sưng da và mô mềm là triệu chứng hay gặp nhất, tiếp theo sau là các tổn thương tại hệ thần kinh trung ương ^[3]. Biểu hiện lâm sàng của bệnh nhân dao động từ sưng nề dưới da nhẹ đến các biến chứng thần kinh nghiêm trọng như co giật và liệt nửa người, tùy thuộc vào kích thước và vị trí tổn thương ^[3].

Một trường hợp lâm sàng công bố năm 2016 ghi nhận bệnh nhân bị nhiễm ấu trùng sán rải rác ở hệ thần kinh trung ương ^[7]. Bệnh nhân này có tiền sử ăn ếch sống, bị động kinh kéo dài, sau đó nhập viện vì đau lưng, đau rễ thần kinh, bàng quang thần kinh và liệt nhẹ hai chi dưới ^[7]. Chụp cộng hưởng từ cột sống thắt lưng cho thấy hình ảnh viêm màng nhện tủy sống kèm nhiều vùng teo não khu trú thoái hóa chất trắng ^[7]. Bệnh nhân này dùng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài và đồng thời bị cả tổn thương ở mắt do ký sinh trùng ^[7]. Việc chẩn đoán ký sinh trùng thần kinh thường bị chậm trễ và chỉ được xác nhận sau khi phẫu thuật ^[7].

Những hiểu lầm tai hại về việc tự chữa bệnh bằng ếch nhái

Nhiều người dân vùng nông thôn vẫn tin vào các phương pháp truyền miệng phản khoa học. Điển hình như tại tỉnh Hà Nam (Trung Quốc), từ năm 2006 đến 2014 đã bùng phát hơn 30 ca nhiễm sán nhái do trào lưu nuốt nòng nọc sống ^[2]. Người dân ở đây vốn không có tập quán đắp thịt sống hay ăn sống, nhưng đã rỉ tai nhau rằng nòng nọc sống có tác dụng trị bệnh ngoài da như vẩy nến, ghẻ, chàm da và ngứa ngáy, thậm chí ép cả trẻ con nuốt sống ^[2]. Khảo sát dịch tễ tại một ngôi làng cho thấy 56,71% (169/298) cư dân từng nuốt nòng nọc sống, khiến tỷ lệ kháng thể IgG kháng sán trong máu của nhóm này lên tới 9,47%, cao vượt trội so với mức 0,78% ở nhóm không ăn ^[2]. Khảo sát trên địa bàn tỉnh này phát hiện 11,93% nòng nọc và 16,23% cá thể ếch tự nhiên mang ấu trùng plerocercoid của S. erinaceieuropaei ^[2].

Thịt và da ếch hoàn toàn không có khả năng hút độc, tiêu mủ hay hạ sốt như lời đồn. Bản chất cảm giác mát khi đắp chỉ là sự truyền nhiệt vật lý tạm thời giữa miếng thịt ướt lạnh và vùng da nóng sốt. Đổi lại, người bệnh phải đối mặt với nguy cơ ký sinh trùng từ thớ thịt chui thẳng qua màng kết mạc hoặc vết trầy xước, tạo u hạt viêm nhiễm nghiêm trọng [1, 2].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Mọi lứa tuổi đều có thể nhiễm ấu trùng sán dây nếu tiếp xúc trực tiếp hoặc ăn đồ sống, nhưng trẻ em là đối tượng cần được bảo vệ đặc biệt [2, 3]. Trẻ em thường được phụ huynh áp dụng các mẹo dân gian hạ sốt, trị viêm mắt, hoặc bị ép nuốt nòng nọc sống để trị bệnh ngoài da [2, 3]. Do đa số ca bệnh xảy ra ở người trưởng thành, các triệu chứng sưng mắt, viêm mí mắt ở trẻ rất dễ bị chẩn đoán nhầm sang viêm kết mạc thông thường hoặc áp-xe, dẫn đến điều trị chậm trễ ^[5].

Ngoài ra, những người có bệnh nền suy giảm miễn dịch hoặc phải dùng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài khi nhiễm ấu trùng có nguy cơ gặp tổn thương lan tỏa nặng nề ở mắt và hệ thần kinh trung ương ^[7]. Người làm nghề giết mổ, sơ chế ếch, lươn, rắn cũng cần cẩn trọng nếu để dịch cơ thể của động vật tiếp xúc với vùng da trầy xước hoặc vô tình đưa tay lên dụi mắt.

Cách xử lý an toàn và phòng ngừa triệt để

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y tế và an toàn thực phẩm:

• Tuyệt đối từ bỏ tập tục đắp thịt, da hoặc phủ tạng của ếch, nhái, rắn lên mắt, trán hoặc vết thương hở [1, 7]. Khi bị đau mắt, sưng đỏ, cần đi khám bác sĩ chuyên khoa mắt để được chẩn đoán đúng bệnh và dùng thuốc phù hợp, không tự ý dùng các loại bã đắp sinh học chưa qua xử lý [2, 5].
• Khi bị sốt, hãy áp dụng các phương pháp hạ sốt an toàn đã được chứng minh: uống đủ nước, mặc quần áo thoáng mát, chườm ấm trán/nách/bẹn hoặc sử dụng thuốc hạ sốt theo chỉ định của bác sĩ hoặc dược sĩ.
• Tuân thủ nguyên tắc ăn chín uống sôi. Không ăn thịt ếch, thịt rắn sống, tái hoặc nuốt nòng nọc sống [3, 7]. Nấu chín kỹ thực phẩm là biện pháp hữu hiệu tiêu diệt ấu trùng [3, 7].
• Không uống nước lã từ sông, suối, ao hồ tự nhiên chứa giáp xác chân chèo mang mầm bệnh [1, 7].
• Khi sơ chế thịt ếch, nên dùng găng tay bảo hộ. Nếu có biểu hiện nổi cục u di chuyển dưới da, mí mắt sưng đỏ kéo dài kèm tiền sử từng đắp thịt ếch hoặc ăn thịt sống, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được chụp cộng hưởng từ, xét nghiệm huyết thanh và phẫu thuật gắp bỏ ấu trùng kịp thời [2, 5, 6].

Tập tục dùng thịt ếch sống đắp lên trán, mắt để hạ sốt hay chữa đau mắt là thói quen lạc hậu, tiềm ẩn nguy cơ mù lòa và biến chứng thần kinh khôn lường [1, 2, 4]. Việc nhận thức đúng đắn và từ bỏ hoàn toàn các mẹo dân gian chưa được kiểm chứng là cách tốt nhất để bảo vệ đôi mắt và tính mạng của chính mình.