Nhiều sản phụ sau sinh thường rơi vào trạng thái âu lo khi nhận thấy lượng sữa mẹ tiết ra không đủ đáp ứng nhu cầu của con. Giữa muôn vàn kinh nghiệm truyền miệng, cỏ sữa lá to từ lâu đã được xem như một phương thuốc cứu cánh giúp thông tia sữa và kích sữa nhanh chóng. Niềm tin này phổ biến đến mức tên gọi của cây gắn liền trực tiếp với chức năng tạo sữa trong tiềm thức của nhiều thế hệ.
Tuy nhiên, liệu việc uống nước sắc từ cây cỏ sữa lá to có thực sự làm tăng lượng sữa mẹ như kinh nghiệm dân gian đồn thổi? Các bằng chứng khoa học hiện đại cho thấy quan niệm này chủ yếu bắt nguồn từ sự liên tưởng hình thái học, trong khi dữ liệu lâm sàng xác thực hiệu quả kích thích tạo sữa ở người mẹ hiện vẫn chưa đầy đủ [1].
Nguồn gốc tên gọi và hiểu lầm từ dòng nhựa trắng
Cỏ sữa lá to, có tên khoa học là Euphorbia hirta, thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) [2, 6]. Trong dân gian, cây còn có nhiều tên gọi khác nhau tùy theo vùng miền và văn hóa như dudhi ở Ấn Độ, gelang susu ở Malaysia, hay gatas-gatas tại Philippines [2]. Điểm chung dễ nhận thấy nhất ở loài thực vật này là khi bẻ gãy thân hoặc cành, một dòng dịch nhựa màu trắng đục như sữa sẽ ứa ra.
Chính đặc tính tiết nhựa mủ trắng đã khiến người xưa liên tưởng loài cây này với khả năng kích thích và làm tăng tiết sữa mẹ [1]. Hiện tượng gán ghép công dụng dựa trên đặc điểm hình thái bên ngoài của cây cỏ là một nét đặc trưng trong y học dân gian ở nhiều nền văn hóa trên thế giới. Dần dà, sự trùng hợp về hình thức được đúc kết thành kinh nghiệm truyền miệng và gán cho loài cây này công năng lợi sữa mà thiếu đi những kiểm chứng sinh học chuẩn mực [1].
Bằng chứng khoa học về tác dụng kích sữa của cỏ sữa lá to
Để làm rõ công dụng thực tế của các loại thảo dược lợi sữa lưu truyền trong dân gian, các nhà nghiên cứu đã tiến hành nhiều cuộc khảo sát quy mô quốc tế. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ 4.418 báo cáo sử dụng liên quan đến 1.948 loài thực vật dùng trong thời kỳ hậu sản và cho con bú trên toàn cầu [1]. Kết quả cho thấy cỏ sữa lá to (Euphorbia hirta) nằm trong nhóm 5 loài thực vật được trích dẫn thường xuyên nhất với 40 lần ghi nhận, xếp sau một số cây như tiểu hồi (Foeniculum vulgare với 81 lần) và cỏ ca ri (Trigonella foenum-graecum với 64 lần) [1].
Mặc dù được ghi nhận với tần suất dày đặc trong các tài liệu thực vật dân tộc học, các bằng chứng khoa học xuất bản lại không ủng hộ tác dụng tăng cường tiết sữa đối với hầu hết các loài cây được trích dẫn nhiều nhất này, bao gồm cả cỏ sữa lá to [1]. Báo cáo khoa học chỉ rõ rằng hiện chưa có các thử nghiệm lâm sàng đủ độ tin cậy chứng minh Euphorbia hirta đơn lẻ có khả năng thúc đẩy quá trình sinh sữa ở phụ nữ sau sinh [1].
Khoảng trống giữa nghiên cứu phòng thí nghiệm và cơ thể người
Trong các nghiên cứu về cơ chế lợi sữa, giới khoa học đã ghi nhận một số bài thuốc thảo mộc dạng phối hợp có thể làm thay đổi các kênh vận chuyển nước trong tuyến vú. Một nghiên cứu công bố năm 2015 trên 30 con chuột cống cái giống Sprague Dawley được chia thành ba nhóm (chuột chưa sinh, chuột nuôi con uống nước cất và chuột nuôi con dùng thang thuốc thảo mộc lợi sữa) cho thấy bài thuốc phối hợp giúp tăng sản lượng sữa một cách có ý nghĩa thống kê (p < 0.05) [3]. Đồng thời, các phân tích hóa mô miễn dịch và lai Western blot xác nhận mức biểu hiện của protein kênh dẫn nước AQP-3 và AQP-5 tại biểu mô và ống tuyến vú tăng lên đáng kể [3].
Tuy nhiên, nghiên cứu nói trên được thực hiện với một bài thuốc phối hợp nhiều loại thảo dược chứ không phải riêng lẻ cỏ sữa lá to, và thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm chứ chưa kiểm chứng trên người mẹ đang cho con bú [3]. Do đó, việc tự ý suy diễn rằng uống độc vị cỏ sữa lá to sẽ kích thích cơ chế tương tự ở người mẹ là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học xác thực [1, 3].
Những tác dụng dược lý khác đã được ghi nhận
Mặc dù bằng chứng về khả năng kích sữa còn nhiều lỗ hổng, Euphorbia hirta lại được ghi nhận sở hữu một số hoạt tính sinh học trong các mô hình thí nghiệm khác nhau [2, 6]. Loài cây này được ghi nhận có chứa các hoạt tính kháng khuẩn, kháng virus, chống ung thư và chống viêm [2, 6].
Về tác động bảo vệ gan, một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2010 đã đánh giá tiềm năng của dịch chiết cồn từ cỏ sữa lá to trên tế bào gan tươi phân lập và dòng tế bào gan người HepG2 chịu tổn thương do thuốc kháng lao [4]. Kết quả cho thấy dịch chiết cồn của cây giúp đưa các chỉ số men gan AST, ALT, phosphatase kiềm (ALP), lactate dehydrogenase (LDH), triacylglycerol, cholesterol và bilirubin về mức bình thường [4]. Trên dòng tế bào HepG2, dịch chiết thể hiện khả năng phục hồi tỷ lệ sống của tế bào theo mức tăng nồng độ từ 125, 250, 500 đến 1000 microgam/mL, trong đó mức bảo vệ cao nhất đạt được ở nồng độ 1000 microgam/mL [4]. Tuy vậy, các số liệu này mới chỉ dừng lại ở phạm vi mô hình tế bào nhân tạo và ống nghiệm, chưa phản ánh toàn diện tác động sinh học phức tạp trên cơ thể người mẹ sau sinh [4].
Nguy cơ tổn thương nội tạng khi lạm dụng cỏ sữa lá to
Bên cạnh những dược tính tiềm năng trong phòng thí nghiệm, việc sử dụng cỏ sữa lá to dạng uống dài ngày tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe nghiêm trọng đã được kiểm chứng trên mô hình động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2013 được thực hiện trên 32 con chuột cống đực trưởng thành giống Sprague-Dawley nhằm tìm hiểu tác động vi thể của loài cây này lên cấu trúc tế bào nội tạng [2]. Động vật thí nghiệm được chia làm 4 nhóm, trong đó 3 nhóm được cho uống dịch chiết nước của cỏ sữa lá to với các liều lần lượt là 1, 10 và 50 mg/kg trọng lượng cơ thể, uống cách ngày trong suốt 50 ngày, và một nhóm đối chứng [2].
Kết quả quan sát dưới kính hiển vi điện tử cho thấy, mặc dù cấu trúc động mạch chủ không bị biến đổi, mô gan và mô thận của các nhóm dùng cỏ sữa lá to lại biểu hiện tổn thương tế bào theo mức tăng của liều lượng [2]. Sự tổn hại về mặt cấu trúc vi thể bắt đầu xuất hiện từ nhân tế bào rồi lan tỏa ra bên ngoài [2]. Các nhà khoa học nhận định loại thảo mộc này có thể mang những độc tính tương tự như nhóm kháng sinh quinolone và cảnh báo cần hết sức thận trọng khi sử dụng [2].
Ngoài ra, dịch mủ trắng của các loài thực vật họ Thầu dầu nói chung còn chứa các hợp chất protein phức tạp như lectin có hoạt tính ngưng kết hồng cầu, có khả năng gây độc tế bào hoặc ức chế tổng hợp protein tùy loài [5]. Do đó, việc tự ý sắc cỏ sữa lá to tươi lấy nước uống có thể đưa vào cơ thể lượng nhựa mủ chưa qua xử lý, đe dọa trực tiếp đến chức năng gan, thận của người mẹ và tiềm ẩn nguy cơ đối với trẻ bú mẹ [1, 6].
Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Dựa trên dữ liệu hiện có về độc tính tế bào gan thận trên động vật, phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú là nhóm đối tượng không nên tự ý dùng cỏ sữa lá to để thông tắc tia sữa hoặc tăng tiết sữa [1, 6]. Hiện tượng thiếu sữa sau sinh thường bắt nguồn từ căng thẳng tâm lý, lo âu, bệnh tật của người mẹ hoặc kỹ thuật cho con bú chưa phù hợp chứ không đơn thuần chỉ phụ thuộc vào các chất ngoại sinh [3].
Những người có tiền sử suy giảm chức năng gan, suy thận hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị đặc hiệu khác tuyệt đối không nên uống cỏ sữa lá to [2, 6]. Việc sử dụng dịch chiết thảo dược không kiểm soát liều lượng có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan và đào thải qua thận, dẫn đến những thương tổn khó hồi phục [2].
Hướng chăm sóc và giải pháp thay thế an toàn
Để cải thiện lượng sữa một cách khoa học, sản phụ không nên tìm kiếm các giải pháp truyền miệng chưa được xác thực mà cần tập trung vào việc kích thích tự nhiên. Cải thiện kỹ thuật cho bú, tăng cường tần suất cho trẻ bú mẹ hoặc vắt sữa đều đặn chính là tín hiệu cơ học quan trọng nhất giúp cơ thể mẹ sản sinh hormone tạo sữa [3].
Về chế độ ăn uống, người mẹ cần bổ sung dinh dưỡng cân đối và uống đủ lượng nước hàng ngày. Nếu tình trạng thiếu sữa kéo dài gây ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ, gia đình cần đưa sản phụ đến cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ hoặc chuyên gia tư vấn dinh dưỡng thăm khám, tìm nguyên nhân cốt lõi và hướng dẫn phác đồ hỗ trợ phù hợp. Tuyệt đối không tự ý mua và sắc các loại cây cỏ không rõ nguồn gốc hay các loại cây có nhựa mủ trắng để uống.
