Nhang muỗi là biện pháp đuổi côn trùng quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam vào mùa mưa ẩm. Mùi hương thoang thoảng cùng làn khói mỏng mang lại cảm giác an tâm trước nỗi lo sốt xuất huyết. Tuy nhiên, ít ai để ý rằng việc hít thở làn khói này hàng đêm có thể gây hại cho hệ hô hấp.
Những người mắc bệnh hen suyễn, viêm phế quản co thắt và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tiếp xúc với khói nhang muỗi chiết xuất từ hoa cúc hay hoạt chất mô phỏng tự nhiên. Khói phát tán các hạt bụi mịn, khí kích thích trực tiếp niêm mạc, làm tăng nguy cơ co thắt đường thở nghiêm trọng.
Nhang trừ sâu từ hoa cúc hoạt động thế nào?
Nhang trừ muỗi truyền thống sử dụng hoạt chất chiết xuất từ hoa cúc trừ sâu họ Chrysanthemum mang tên pyrethrin, hoặc các hóa chất tổng hợp mô phỏng cấu trúc này như pyrethroid [5, 6]. Khi đốt cháy, nhiệt độ giúp giải phóng hoạt chất bay lơ lửng vào không khí để vô hiệu hóa côn trùng [1].
Nhiều người lầm tưởng khói nhang xua đuổi muỗi bay đi nơi khác ngay lập tức. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu cho thấy hoạt chất pyrethroid bay hơi không ngăn muỗi tìm đến vật chủ mà can thiệp vào các thụ thể khứu giác trên râu muỗi, làm rối loạn định hướng và ức chế hành vi hút máu ở giai đoạn cuối [4, 7]. Dù muỗi vẫn bay quanh phòng nhưng không thể cắn đốt người [2]. Đáng lưu ý, khói đốt nhang giải phóng một lượng lớn hợp chất hữu cơ bay hơi và bụi mịn [1].
Cơ chế kích hoạt co thắt phế quản ở người nhạy cảm
Đường thở của con người rất nhạy cảm với các sản phẩm cháy của nhang muỗi. Khói nhang chứa nhiều bụi mịn và khí độc hại tương tự khói sinh khối hoặc khói thuốc lá [1]. Khi hít vào, các hợp chất này tiếp xúc trực tiếp với thụ thể cảm giác trên niêm mạc phế quản [3].
Sự kích ứng này kích hoạt viêm thần kinh, gây ra hiện tượng tương tác chéo giữa sợi thần kinh cảm giác và tế bào miễn dịch tại chỗ [3]. Lớp biểu mô niêm mạc phế quản bị tổn thương liên tục sẽ làm suy giảm chức năng bảo vệ tự nhiên, dẫn tới tình trạng tăng đáp ứng đường thở [3]. Cơ trơn bao quanh phế quản sẽ co rút mạnh mẽ khi gặp kích thích, dẫn đến hiện tượng co thắt phế quản, khó thở, ho dữ dội và khởi phát cơn hen cấp tính [3].
Nghiên cứu trên động vật: Tổn thương đường hô hấp trên
Để làm rõ mức độ độc hại khi hít phải khói nhang, một nghiên cứu bán trường diễn công bố năm 2006 được thực hiện trên chuột cống [4]. Các nhà khoa học cho chuột tiếp xúc với khói nhang muỗi qua đường mũi liên tục 6 giờ mỗi ngày, 5 ngày mỗi tuần trong suốt 13 tuần [4]. Nồng độ bụi lơ lửng trung bình được duy trì ở mức 30 mg/m³ với nhang trắng thông thường hoặc nhang chứa hoạt chất transfluthrin [4].
Kết quả ghi nhận nồng độ carboxyhemoglobin trong máu chuột tiếp xúc khói duy trì ở mức khoảng 11% [4]. Mặc dù phân tích mô bệnh học phổi sâu và các cơ quan nội tạng chưa ghi nhận biến đổi viêm cục bộ nặng, chuột biểu hiện rõ triệu chứng kích ứng cảm giác cấp tính đường hô hấp trên [4].
Tại vùng mũi trước và thanh quản, các nhà nghiên cứu phát hiện biến đổi mô bệnh học đặc trưng cho tình trạng kích ứng đường thở trên do các chất hòa tan trong nước [4]. Nồng độ enzym gamma-glutamyltranspeptidase tăng cao đáng kể, phản ánh phản ứng thích nghi của cơ thể trước stress độc chất [4]. Giới hạn của nghiên cứu là thử nghiệm trên động vật và cố định một mức nồng độ phơi nhiễm tối đa thay vì khảo sát mối quan hệ liều lượng - đáp ứng [4].
Nguy cơ thực tế đối với sức khỏe con người
Tác động bất lợi của khói nhang muỗi không chỉ dừng lại trong phòng thí nghiệm. Năm 2022, một cuộc khảo sát cắt ngang quy mô lớn trên 4.662 người trên 30 tuổi tại vùng nông thôn Tamil Nadu (Ấn Độ) đã đánh giá mối liên hệ giữa việc sử dụng nhang muỗi và sức khỏe hô hấp [5]. Người tham gia được phỏng vấn trực tiếp bằng bảng câu hỏi chuẩn hóa về thói quen sinh hoạt và bệnh lý hô hấp [5].
Kết quả cho thấy gần 70% người tham gia từng dùng nhang muỗi và 54% đang sử dụng thường xuyên [5]. Tỷ lệ người có sức khỏe hô hấp kém do viêm phế quản mạn hoặc hen suyễn chiếm 5,5% [5]. Khi phân tích hồi quy đa biến đã hiệu chỉnh theo tuổi, giới tính, tình trạng hút thuốc và loại bếp, nghiên cứu chỉ ra những người đốt nhang muỗi từ 5 ngày/tuần trở lên có nguy cơ mắc bệnh hô hấp mạn tính cao hơn 1,43 lần so với người không dùng (AOR 1,43; khoảng tin cậy 95%: 1,04 - 1,99) [5].
Các nghiên cứu khác nhấn mạnh rằng khói nhang muỗi giải phóng lượng bụi mịn và siêu mịn tương đương việc đốt 75 đến 137 điếu thuốc lá, chứa các hợp chất bay hơi gây hại cho phổi [1]. Việc hít khói này thường xuyên trong phòng kín tạo gánh nặng hô hấp rất lớn [1].
Những hiểu lầm tai hại về nhang chiết xuất hoa cúc
Nhiều người tiêu dùng tin rằng nhang trừ muỗi làm từ thảo mộc, cúc tự nhiên là an toàn tuyệt đối và lành tính hơn hóa chất tổng hợp. Đây là quan niệm sai lầm nguy hiểm. Bản thân hoạt chất pyrethrin tự nhiên hay pyrethroid mô phỏng đều có khả năng gây kích ứng niêm mạc [2, 6].
Hơn nữa, mối nguy hiểm lớn nhất của nhang muỗi không chỉ nằm ở hoạt chất trừ sâu mà đến từ quá trình đốt cháy âm ỉ [1]. Quá trình cháy sinh ra khói, muội than, bụi siêu mịn PM2.5 và khí độc tương tự đốt sinh khối [3, 5]. Do đó, dù thành phần là tự nhiên hay nhân tạo, làn khói thải ra vẫn là nguồn ô nhiễm không khí trong nhà đáng báo động [5].
Nhóm đối tượng tuyệt đối nên thận trọng
Từ các bằng chứng khoa học, chuyên gia y tế khuyến cáo những nhóm đối tượng sau không nên ở trong không gian có khói nhang muỗi:
Người bệnh hen phế quản, COPD: Tiếp xúc với khói kích thích trực tiếp niêm mạc phế quản vốn đang nhạy cảm, dễ khởi phát cơn co thắt phế quản cấp, gây suy hô hấp [2, 3].
Trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh: Đường thở của trẻ có khẩu kính hẹp, niêm mạc mỏng manh và hệ miễn dịch chưa hoàn thiện. Hít phải lượng bụi mịn tương đương nhiều điếu thuốc lá sẽ làm tăng nguy cơ viêm tiểu phế quản và dị ứng hô hấp [1].
Người cao tuổi có bệnh nền tim phổi: Sự gia tăng carboxyhemoglobin khi hít khói làm giảm khả năng vận chuyển oxy của máu, gây áp lực lên tim mạch [4].
Phụ nữ mang thai: Cần hạn chế tối đa hít phải các hợp chất hữu cơ bay hơi từ sản phẩm cháy để bảo vệ sức khỏe mẹ và thai nhi [1].
Giải pháp phòng tránh muỗi an toàn cho gia đình
Để bảo vệ sức khỏe cả nhà mà vẫn phòng ngừa được các bệnh lây truyền do muỗi như sốt xuất huyết, gia đình nên ưu tiên các biện pháp vật lý và kiểm soát nguồn phát sinh muỗi.
Nên sử dụng màn ngủ, lưới chống muỗi ở cửa sổ và cửa ra vào để ngăn muỗi xâm nhập vào nhà. Thường xuyên dọn dẹp các vật dụng chứa nước đọng quanh nhà để triệt tiêu nơi lăng quăng sinh sản.
Nếu bắt buộc phải dùng các thiết bị xua muỗi chứa hoạt chất pyrethroid, nên ưu tiên loại máy xông tinh dầu đuổi muỗi bằng nhiệt điện không tạo khói thay vì đốt nhang trực tiếp [1]. Tuyệt đối không đốt nhang muỗi trong phòng ngủ đóng kín cửa. Khi thắp nhang xua muỗi, cần mở toang cửa sổ để không khí lưu thông, chỉ nên đốt trước khi vào phòng khoảng 1-2 tiếng rồi dập tắt hoàn toàn.
Bảo vệ gia đình khỏi muỗi truyền bệnh là điều cần thiết, nhưng không nên đánh đổi bằng lá phổi của người thân. Hãy lựa chọn các giải pháp an toàn, không khói, và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu người thân có bệnh lý hô hấp nền.
