Nhiều người mắc bệnh tiểu đường thường tìm đến các thảo dược tự nhiên với mong muốn hỗ trợ hạ đường huyết an toàn. Trong đó, dây thìa canh là cái tên quen thuộc, nhưng gần đây một số thông tin lại nhắc đến hồ liêm đằng khiến người bệnh hoang mang không rõ hai loài này khác nhau thế nào.
Thực tế, dây thìa canh (tên khoa học Gymnema sylvestre) là dược liệu đã có nhiều nghiên cứu thực nghiệm và bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người bệnh đái tháo đường [1]. Ngược lại, dữ liệu nghiên cứu khoa học hiện nay về hồ liêm đằng liên quan đến chuyển hóa đường huyết hoàn toàn không có trong các tài liệu đối sánh, do đó không thể xem loài này tương đương hoặc thay thế được cho dây thìa canh.
Cơ chế tác động lên chuyển hóa carbohydrate của dây thìa canh
Để kiểm soát đường huyết, cơ thể cần sự phối hợp của nhiều quá trình: ức chế hấp thu đường tại ruột, kích thích tiết insulin từ tuyến tụy và tăng cường sử dụng glucose tại các mô. Các nghiên cứu chuyên sâu về dây thìa canh đã làm rõ nhiều mắt xích trong chuỗi chuyển hóa này.
Nghiên cứu mô phỏng phân tử năm 2021 chỉ ra rằng các triterpene glycoside (TG) phân lập từ dây thìa canh (như gymnemic acid I, IV, VII và gymnemagenin) có khả năng ức chế cạnh tranh men alpha-glucosidase của nấm men ở nồng độ IC50 với hằng số Ki là 0,0028 µM [2]. Hợp chất này cũng thể hiện hoạt tính ức chế đáng kể đối với men sucrase và maltase ở động vật có vú [2]. Việc ức chế các enzyme phân giải đường đôi này giúp làm chậm quá trình hấp thu glucose vào máu trong quá trình tiêu hóa sau bữa ăn [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2016 sử dụng kỹ thuật in silico cho thấy hoạt chất gymnemagenin từ dây thìa canh gắn kết tốt với cấu trúc tinh thể của 7 trên 15 protein mục tiêu quan trọng tham gia vào chuyển hóa carbohydrate [3]. Khả năng gắn kết này thậm chí còn vượt trội hơn hai loại thuốc hạ đường huyết lâm sàng dùng để so sánh là repaglinide và sitagliptin [3].
Ở mức độ tế bào, chiết xuất axit gymnemic từ lá dây thìa canh được kiểm tra trên dòng tế bào beta tiết insulin RINm-5F [4]. Kết quả cho thấy dịch chiết hỗ trợ bằng sóng siêu âm làm tăng tiết insulin từ các tế bào beta này lên gấp khoảng 4 lần so với phương pháp chiết Soxhlet thông thường [4].
Tác động trên mô hình chuyển hóa ở động vật
Trước khi tiến hành các thử nghiệm trên người, dây thìa canh đã được đánh giá hiệu quả trên các mô hình động vật thí nghiệm bị rối loạn chuyển hóa nghiêm trọng.
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1983 trên thỏ bị tiểu đường do alloxan cho thấy việc dùng bột lá dây thìa canh khô giúp điều hòa nồng độ đường huyết về trạng thái cân bằng nội môi [5]. Liệu trình này kích thích hoạt tính của các enzyme phục vụ việc sử dụng glucose theo con đường phụ thuộc insulin [5]. Cụ thể, thảo dược này kiểm soát nồng độ phosphorylase, các enzyme tân tạo đường (gluconeogenic enzymes) và sorbitol dehydrogenase [5].
Đồng thời, sự hấp thu và kết hợp glucose đánh dấu [14C] vào glycogen và protein đã tăng lên rõ rệt ở gan, thận và cơ bắp của thỏ được dùng dây thìa canh so với nhóm không điều trị [5]. Đáng chú ý, các biến đổi bệnh lý khởi phát tại gan trong giai đoạn tăng đường huyết đã được đảo ngược nhờ việc kiểm soát đường huyết bằng thảo dược này [5]. Dây thìa canh thuộc họ Apocynaceae, chứa các thành phần hóa thực vật quan trọng như gymnemic acid và saponin triterpenoid glycoside đóng vai trò quyết định trong việc hỗ trợ điều trị đái tháo đường [6].
Bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người của dây thìa canh
Khác biệt lớn nhất giữa một dược liệu đã được công nhận và một loài cây chưa rõ thông tin nằm ở các thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người. Dây thìa canh đã trải qua nhiều can thiệp lâm sàng với các số liệu đo lường cụ thể [1].
Một thử nghiệm can thiệp trên 58 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 trong 90 ngày cho thấy dây thìa canh giúp giảm đường huyết lúc đói (p < 0,005), giảm đường huyết sau ăn (p < 0,001) và giảm nồng độ triglyceride (p < 0,05) [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự gia tăng nồng độ insulin và C-peptide trong máu người bệnh [1].
Một nghiên cứu khác theo dõi 64 cá nhân mắc bệnh đái tháo đường týp 1 được dùng chiết xuất lá dây thìa canh kéo dài từ 6 đến 30 tháng [1]. Kết quả ghi nhận nồng độ glucose huyết tương giảm, liều lượng insulin ngoại sinh cần tiêm giảm bớt và chỉ số HbA1c giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0.001) [1].
Nghiên cứu lâm sàng năm 2015 trên 32 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 (độ tuổi 30-60) sử dụng viên nang chứa bột dây thìa canh với liều 1 g mỗi ngày (chia làm 2 lần) trong 30 ngày [7]. Kết quả cho thấy dây thìa canh làm giảm 37% lượng glucose, giảm 5% triglyceride, giảm 13% cholesterol toàn phần và giảm 19% lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) [7]. Tuy nhiên, kết luận tổng quát của nghiên cứu cũng lưu ý rằng sản phẩm thảo dược này không đem lại tác động điều hòa đáng kể trên toàn bộ hồ sơ lipid của bệnh nhân tiểu đường [7]. Dù vậy, hiệu quả hạ đường huyết của dây thìa canh là hoàn toàn nhất quán [1], [7].
Hồ liêm đằng: Thiếu vắng bằng chứng khoa học
Trong khi dây thìa canh có kho dữ liệu nghiên cứu trải dài từ phân tích gen sinh tổng hợp flavonoid [8], mô phỏng phân tử [2], [3], nuôi cấy tế bào tuyến tụy [4], thử nghiệm trên thỏ [5] cho đến thử nghiệm lâm sàng trên người [1], [7], thì hồ liêm đằng lại hoàn toàn không có dữ liệu tương tự trong các y văn đối chiếu.
Hiện chưa có bất kỳ bằng chứng lâm sàng nào chứng minh hồ liêm đằng có thể can thiệp vào các enzyme phân giải tinh bột như alpha-glucosidase, hay kích thích tiết insulin giống như dây thìa canh. Không có cơ sở thực nghiệm nào cho thấy hồ liêm đằng có khả năng kiểm soát đường huyết hay đảo ngược các tổn thương chuyển hóa [5].
Chính vì vậy, đặt hai dược liệu này ngang hàng trong việc hỗ trợ điều trị tiểu đường là sự so sánh thiếu căn cứ khoa học. Người bệnh không nên tự ý hoán đổi hai thảo dược này cho nhau dựa trên những lời đồn thổi chưa được kiểm chứng.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hạ đường huyết
Nhiều người bệnh thường cho rằng thảo dược có nguồn gốc thiên nhiên thì an toàn tuyệt đối và có thể uống thay thế thuốc tây y. Đây là quan niệm hết sức sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.
Các hoạt chất trong dây thìa canh tác động trực tiếp vào quá trình hấp thu và chuyển hóa đường [2], [5]. Nếu tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để chỉ uống nước lá thảo dược, đường huyết có thể dao động mất kiểm soát dẫn đến các biến chứng cấp tính nguy hiểm.
Một hiểu lầm khác là thảo dược có thể "chữa khỏi dứt điểm" bệnh tiểu đường. Hiện nay, đái tháo đường là bệnh lý chuyển hóa mạn tính [2], [1]. Dây thìa canh chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa đường huyết và cải thiện việc sử dụng glucose của cơ thể [5], không thể làm bệnh biến mất hoàn toàn.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Mặc dù dây thìa canh có nguồn gốc tự nhiên, các dữ liệu an toàn và độc học cho thấy người dùng vẫn cần hết sức cẩn trọng trong một số trường hợp cụ thể.
Thử nghiệm độc tính trên chuột Albino cho thấy giá trị LD50 của dây thìa canh đạt mức 3990 mg/kg đường uống và hệ số an toàn cho chuột bình thường cũng như chuột tiểu đường lần lượt là 11,08 và 16,03; không ghi nhận tác dụng phụ về hành vi hay thần kinh [1]. Tuy nhiên, chiết xuất cồn và nước dùng qua đường tiêm phúc mạc trên chuột có LD50 là 375 mg/kg [1]. Đặc biệt, y văn đã ghi nhận một trường hợp tổn thương gan do thuốc (DILI) ở bệnh nhân dùng dây thìa canh để trị tiểu đường, kèm theo cảnh báo thảo dược này có thể gây hạ đường huyết quá mức [1].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng gồm:
- Người đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin: Việc kết hợp thêm dây thìa canh có thể gây hạ đường huyết cộng dồn [1].
- Người có tiền sử bệnh lý về gan: Cần theo dõi chức năng gan do từng có báo cáo về tổn thương gan [1].
- Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em: Các nghiên cứu lâm sàng hiện tại chỉ thực hiện trên người trưởng thành mắc đái tháo đường týp 1 hoặc týp 2 [1], [7], hoàn toàn chưa có dữ liệu an toàn trên các nhóm đối tượng đặc biệt này.
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Nếu có ý định sử dụng dây thìa canh để hỗ trợ kiểm soát đường huyết, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học để đảm bảo hiệu quả và an toàn.
Về liều lượng, nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận liều dùng bột lá dây thìa canh đóng viên nang cứng là 1 g mỗi ngày, chia đều 2 lần uống [7]. Để hỗ trợ hạn chế tăng đường huyết sau ăn, thảo dược ức chế hấp thu đường nên được cân nhắc dùng gần bữa ăn [2]. Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý thu hái hay sử dụng các loại cây không rõ nguồn gốc như hồ liêm đằng vì nguy cơ nhầm lẫn thực vật và ngộ độc.
Trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ thảo dược nào, việc quan trọng nhất là phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nội tiết đang trực tiếp điều trị. Người bệnh cần theo dõi chỉ số đường huyết mao mạch thường xuyên tại nhà để kịp thời điều chỉnh nếu có dấu hiệu hạ đường huyết quá mức.
Việc kiểm soát bệnh đái tháo đường đòi hỏi một kế hoạch toàn diện kết hợp giữa lối sống lành mạnh, chế độ ăn cân bằng và phác đồ điều trị chuẩn mực. Dây thìa canh là thảo dược có cơ sở khoa học rõ ràng hơn hẳn so với hồ liêm đằng, nhưng người bệnh cần sử dụng thông thái dưới sự hướng dẫn y tế chứ không nên coi đó là phương thuốc kỳ diệu.
