Mẹo truyền miệng nguy hiểm lan truyền trong cộng đồng
Viêm tai giữa là tình trạng viêm nhiễm thường gặp ở cả trẻ nhỏ lẫn người trưởng thành, gây ra cảm giác đau nhức, chảy mủ, ù tai và vô cùng khó chịu. Khi gặp phải triệu chứng này, nhiều người thay vì đi khám chuyên khoa tai mũi họng lại tìm kiếm các mẹo dân gian truyền miệng để tự chữa trị tại nhà.
Một trong những bài thuốc được chia sẻ rầm rộ trên các hội nhóm mạng xã hội gần đây là việc dùng cây hổ nhĩ thảo (còn gọi là cây tai hùm, cỏ tai hổ). Nhiều người truyền tai nhau cách hái lá tươi, rửa qua loa, giã nát lấy nước cốt rồi nhỏ trực tiếp vào ống tai đang sưng đau.
Phương pháp này được quảng cáo như một loại kháng sinh tự nhiên thần kỳ giúp tiêu viêm, hút mủ và làm lành tai nhanh chóng. Tuy nhiên, sự thật đằng sau những lời đồn này dưới góc độ y học chứng cứ lại hoàn toàn trái ngược với những gì người bệnh lầm tưởng.
Nhỏ nước lá hổ nhĩ thảo vào tai: Nên hay không?
Câu trả lời dứt khoát từ các chuyên gia y tế là tuyệt đối không được tự ý nhỏ nước ép lá cây này vào tai. Cho đến nay, chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh dịch ép lá cây này có thể điều trị an toàn và hiệu quả bệnh viêm tai giữa trên người.
Việc tự ý đưa dung dịch tự chế từ lá cây chưa qua khử trùng vào trong ống tai không những không chữa khỏi bệnh mà còn tiềm ẩn nguy cơ bội nhiễm nặng nề. Hậu quả có thể dẫn đến viêm tai xương chũm, thủng màng nhĩ, suy giảm thính lực vĩnh viễn hoặc các biến chứng nhiễm trùng nội sọ nguy hiểm.
Giả thuyết dược lý và khoảng cách với thực tế điều trị
Trong kinh nghiệm dân gian ở một số vùng miền, loài cây này từng được dùng ngoài da để tiêu thũng, giảm phù nề hoặc hỗ trợ xử lý vết thương nhờ chứa một số hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên. Nhiều người cho rằng các chất kháng viêm tự nhiên này có thể dập tắt ổ viêm đang sưng tấy trong hòm nhĩ.
Tuy nhiên, tai là một cơ quan có cấu trúc giải phẫu vô cùng tinh vi và nhạy cảm. Khoang tai giữa được ngăn cách với ống tai ngoài bởi màng nhĩ. Khi màng nhĩ còn nguyên vẹn, các dung dịch nhỏ vào tai hoàn toàn không thể thấm qua màng nhĩ để đi vào khoang tai giữa nhằm phát huy tác dụng dược lý.
Ngược lại, nếu màng nhĩ đã bị thủng do áp lực của ổ mủ, việc nhỏ nước lá tươi vào sẽ tạo điều kiện cho dịch bẩn tràn thẳng vào hòm nhĩ và chuỗi xương con. Khi đó, không chỉ dược tính chưa được kiểm chứng không phát huy được công dụng, mà độc tính tế bào từ các chất lạ còn có nguy cơ hủy hoại các cấu trúc tiếp nhận âm thanh tinh xảo của tai trong.
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về loài cây này?
Để đánh giá một loài cây thuốc dưới góc độ khoa học, các nhà nghiên cứu cần thực hiện nhiều bước từ phân tích hóa học, thử nghiệm ống nghiệm, trên động vật đến thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân. Hiện tại, dữ liệu nghiên cứu về loài thảo dược này chỉ mới ghi nhận ở một số hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn không liên quan đến điều trị viêm tai giữa.
Cụ thể, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã tiến hành đánh giá chiết xuất phenolic từ cây hổ nhĩ thảo như một ứng viên tiềm năng chống lại nọc độc của loài rắn Deinagkistrodon acutus thông qua các thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và trên động vật (in vivo) [1].
Phân tích thành phần hóa học bằng phương pháp sắc ký lỏng siêu hiệu năng kết hợp khối phổ (UPLC-MS) cho thấy chiết xuất phenolic của loài cây này chứa các hợp chất như axit gallic và axit protocatechuic [1].
Trong thử nghiệm ống nghiệm, chiết xuất phenolic từ hổ nhĩ thảo cho thấy khả năng ức chế các enzym trong nọc rắn gồm enzym phospholipase A2 (PLA2), enzym phân giải protein (proteolytic), hyaluronidase và enzym phân giải fibrinogen [1]. Liều hiệu quả trung vị (ED50) của chiết xuất để ức chế enzym PLA2 là 0,115 mg/mL, enzym phân giải protein là 0,026 mg/mL và hyaluronidase là 0,238 mg/mL [1].
Khi thử nghiệm trên mô hình chuột sống (in vivo), chiết xuất phenolic này đã ức chế thành công tình trạng xuất huyết và phù nề do nọc rắn gây ra [1]. Đáng chú ý, ở nồng độ chiết xuất cao, hiện tượng xuất huyết và phù nề được ức chế hoàn toàn, đồng thời những con chuột thí nghiệm không phải chịu tổn hại nào từ nồng độ chiết xuất cao này [1].
Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng lâm sàng
Nghiên cứu trên đã cung cấp những dữ liệu bước đầu có giá trị về khả năng ức chế men và kháng phù nề của chiết xuất phenolic thực vật đối với độc tố nọc rắn [1]. Tuy nhiên, cần nhìn nhận rất rõ ràng về phạm vi và giới hạn của nghiên cứu này đối với thực tế điều trị bệnh lý tai mũi họng.
Thứ nhất, nghiên cứu được thực hiện trên mô hình ống nghiệm và trên chuột, với mục tiêu khảo sát tiềm năng kháng nọc rắn chứ không hề khảo sát bệnh lý nhiễm trùng hay viêm tai giữa [1]. Cho đến nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu nào được tiến hành trên người mắc viêm tai giữa để chứng minh tác dụng điều trị.
Thứ hai, chế phẩm được sử dụng trong nghiên cứu khoa học là dịch chiết phenolic đã được tối ưu hóa điều kiện chiết xuất, tinh chế và định lượng hoạt chất chính xác bằng thiết bị phân tích hiện đại trong phòng thí nghiệm [1]. Chế phẩm tinh khiết này hoàn toàn khác biệt với việc giã nát lá cây tươi thủ công tại nhà.
Khoảng cách giữa một thử nghiệm ức chế enzyme nọc rắn trên động vật và việc điều trị một bệnh nhiễm trùng phức tạp trên cơ thể người là rất xa. Người bệnh không thể đánh đồng hoạt tính ức chế phù nề trong nghiên cứu nọc độc rắn [1] với khả năng tiêu diệt vi khuẩn gây mủ trong tai.
Những hiểu lầm tai hại khi chữa bệnh tai mũi họng
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc". Nhiều người nghĩ rằng một nhánh lá hái ngoài vườn hay mua ở chợ dù không khỏi bệnh thì cũng vô hại. Đây là một suy nghĩ sai lầm nghiêm trọng trong chăm sóc tai mũi họng.
Nhiều người lầm tưởng rằng dịch mủ trong tai chảy ra sau khi nhỏ nước lá là hiện tượng "thuốc đang hút mủ, đẩy chất độc ra ngoài". Thực tế, dịch chảy ra nhiều hơn là do niêm mạc ống tai bị kích ứng, bỏng rát hoặc phản ứng viêm cấp tính bùng phát do tiếp xúc với hóa chất thực vật chưa qua xử lý.
Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại cây lá tươi có khả năng sát khuẩn mạnh mẽ tương đương thuốc kháng sinh và thuốc chống viêm hiện đại. Dù một số loại cây có chứa chất kháng khuẩn nhất định, nhưng nồng độ của chúng trong lá tươi không đủ để tiêu diệt các chủng vi khuẩn gây bệnh khu trú sâu trong niêm mạc tai, ngược lại còn mang theo vô số mầm bệnh mới từ môi trường bên ngoài vào.
Nguy cơ bội nhiễm và đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Môi trường ống tai ngoài và tai giữa có độ ẩm, nhiệt độ lý tưởng cho vi sinh vật phát triển. Bề mặt lá cây, cối giã và tay người chế biến luôn chứa đầy vi khuẩn hoại sinh, bào tử nấm mốc và ký sinh trùng.
Khi giã lá tươi rồi nhỏ vào tai, người bệnh đang trực tiếp đưa hàng triệu vi khuẩn và bào tử nấm vào một vùng mô đang bị tổn thương. Tình trạng này rất dễ dẫn đến hiện tượng bội nhiễm vi khuẩn kháng thuốc hoặc nhiễm nấm ống tai cực kỳ dai dẳng và khó điều trị.
Nếu màng nhĩ đã bị thủng sẵn do viêm tai giữa cấp mủ, dung dịch lá bẩn sẽ tràn thẳng vào hòm nhĩ. Các hạt cặn bã thực vật không thể tan sẽ gây phản ứng u hạt viêm, ăn mòn chuỗi xương con, dẫn đến điếc vĩnh viễn hoặc làm ổ nhiễm trùng lan lên màng não.
Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ có thai và những người có bệnh nền suy giảm miễn dịch hay đái tháo đường là những nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm. Tuyệt đối không được áp dụng các biện pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng cho những đối tượng này, bởi biến chứng nhiễm trùng huyết và tổn thương thần kinh trung ương có thể xảy ra rất nhanh chóng.
Xử trí viêm tai giữa đúng cách và an toàn
Khi có các triệu chứng nghi ngờ viêm tai giữa như đau tai, sốt, giảm thính lực, có tiếng lục bục trong tai hoặc chảy dịch mủ, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế có chuyên khoa tai mũi họng để được soi tai và chẩn đoán chính xác.
Tùy thuộc vào giai đoạn bệnh (viêm tai giữa cấp sung huyết, ứ mủ hay thủng màng nhĩ), bác sĩ sẽ kê đơn thuốc kháng sinh toàn thân, thuốc hạ sốt giảm đau hoặc thuốc nhỏ tai chuyên dụng phù hợp. Tuyệt đối chỉ sử dụng các loại thuốc nhỏ tai được sản xuất vô trùng theo tiêu chuẩn dược phẩm và có chỉ định rõ ràng của bác sĩ.
Trong sinh hoạt hàng ngày, cần giữ cho tai luôn khô ráo và sạch sẽ. Tránh để nước bẩn chảy vào tai khi tắm gội hoặc bơi lội, không dùng tăm bông thô ráp hoặc vật nhọn ngoáy sâu vào ống tai làm tổn thương lớp biểu mô bảo vệ tự nhiên.
Việc điều trị viêm tai giữa đòi hỏi sự kiên trì và tuân thủ đúng phác đồ khoa học. Người bệnh cần tỉnh táo trước các mẹo dân gian truyền miệng chưa có kiểm chứng để bảo vệ thính lực và sức khỏe lâu dài của chính mình.
