Nhiều người có thói quen hãm vài bông hoa đậu biếc lấy nước màu xanh biếc uống mỗi ngày vì tin rằng thức uống này giúp mắt sáng rõ và da dẻ mịn màng. Trên các trang mạng xã hội, hoa đậu biếc thường được ca tụng như một loại "thần dược" chống lão hóa da và bảo vệ thị lực thần kỳ. Tuy nhiên, liệu những tác dụng này đã được khoa học chứng minh hay chỉ là lời đồn thổi chưa có căn cứ?

Trả lời ngắn gọn: Hiện tại chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp nào chứng minh uống hoa đậu biếc giúp sáng mắt hay làm đẹp da ở người. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu dừng lại ở mức thử nghiệm ống nghiệm và đánh giá chỉ số chống oxy hóa, kiểm soát đường huyết ngắn hạn trên người khỏe mạnh [1].

Sắc xanh đặc trưng và hoạt chất ternatin

Màu xanh đậm đặc trưng của hoa đậu biếc (Clitoria ternatea) đến từ nhóm sắc tố anthocyanin, thuộc nhóm polyphenol flavonoid phổ biến trong thực vật [2]. Trong tự nhiên, anthocyanin là thành phần tạo nên màu đỏ và xanh của nhiều loại rau, quả, hoa [2].

Điểm đặc biệt ở hoa đậu biếc là nhóm hợp chất ternatin anthocyanin dẫn xuất từ delphinidin [3]. Các phân tích sắc ký khối phổ đã ghi nhận có tới 11 đến 13 hợp chất anthocyanin nhóm ternatin khác nhau như A1-A3, B1-B4, C1 và D1-D3 [2], [4], [3]. Những hoạt chất này chịu trách nhiệm chính tạo nên màu sắc cũng như năng lực chống oxy hóa của loài hoa này [2], [3].

Cơ chế tác động: Khả năng chống oxy hóa mạnh trong phòng thí nghiệm

Về mặt lý thuyết, các gốc tự do là tác nhân gây tổn thương tế bào và thúc đẩy quá trình lão hóa [5]. Các chất chống oxy hóa giúp trung hòa các gốc này và ngăn ngừa tổn hại tế bào [5]. Hoa đậu biếc dạng hoa xanh đã được ghi nhận có hoạt tính dọn dẹp gốc tự do tốt hơn dạng hoa trắng trong thử nghiệm phòng thí nghiệm [5].

Nghiên cứu hóa thực vật cho thấy chiết xuất hoa đậu biếc giàu hợp chất phenolic và flavonoid [6], [4]. Chiết xuất này có hoạt tính bắt gốc tự do DPPH với giá trị IC50 đạt 0,46 ± 0,09 µg/mL, cho thấy khả năng chống oxy hóa vượt trội hơn cả axit ascorbic chuẩn (3,94 ± 0,48 µg/mL) trong môi trường thử nghiệm hóa học [7]. Phân đoạn giàu anthocyanin cũng thể hiện khả năng kháng một số loại khuẩn như Bacillus cereus, Bacillus subtilis và Escherichia coli trong ống nghiệm [2].

Tuy nhiên, anthocyanin trong hoa đậu biếc lại rất kém bền với nhiệt độ cao [7]. Khi ủ ở 70 độ C trong 4 giờ, khả năng bắt gốc tự do DPPH của chiết xuất tự do giảm mạnh chỉ còn khoảng 17% [7]. Điều này cho thấy hoạt tính sinh học có thể suy giảm đáng kể khi pha chế ở nhiệt độ cao trong điều kiện thông thường [7].

Các nghiên cứu nói gì: Khoảng cách giữa ống nghiệm và lâm sàng

Dù các thí nghiệm invitro cho kết quả ấn tượng, dữ liệu trên cơ thể người lại rất khiêm tốn và hoàn toàn không nhắm vào thị lực hay da:

Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên bắt chéo công bố năm 2018 trên 15 nam giới khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 22,53 ± 0,30 tuổi, chỉ số khối cơ thể 21,57 ± 0,54 kg/m2) đã kiểm tra tác động cấp tính của đồ uống từ hoa đậu biếc [1]. Tình nguyện viên được uống các loại dung dịch gồm nước đường sucrose (50 g trong 400 mL nước), chiết xuất đậu biếc đơn thuần (1 g hoặc 2 g trong 400 mL nước), hoặc kết hợp cả đường và chiết xuất [1].

Kết quả ghi nhận sau 30 phút, việc dùng 1 g hoặc 2 g chiết xuất hoa đậu biếc cùng đường giúp ức chế mức tăng đường huyết và insulin sau ăn [1]. Đồng thời, chiết xuất này làm tăng đáng kể các chỉ số chống oxy hóa huyết tương (FRAP, ORAC, TEAC) và giảm mức malondialdehyde (MDA - dấu ấn của quá trình peroxy hóa lipid) [1]. Khi dùng riêng lẻ lúc đói, chiết xuất không làm hạ đường huyết hay thay đổi insulin [1].

Ngoài ra, các nghiên cứu khác ghi nhận chiết xuất hoa có khả năng ức chế enzym alpha-amylase, alpha-glucosidase đường ruột và giảm tạo thành sản phẩm oxy hóa trong bột bánh [3]. Dù vậy, thử nghiệm trên người mới chỉ dừng lại ở hiệu ứng chuyển hóa tức thời trong vòng 3 giờ [1]. Giới hạn lớn nhất là kích thước mẫu rất nhỏ (chỉ 15 người), đối tượng hẹp (chỉ có nam giới trẻ tuổi) và chưa từng theo dõi tác động lâu dài trên cấu trúc da hay chức năng mắt [1].

Giải mã lời đồn: Sáng mắt, đẹp da đến từ đâu?

Lời đồn "sáng mắt, đẹp da" thực chất là sự suy diễn phóng đại từ các đặc tính chống oxy hóa chung của polyphenol. Trong y học cổ truyền Ayurvedic, hoa đậu biếc từng được dùng với mục đích an thần, tăng trí nhớ, chống viêm nhưng không có ghi chép cụ thể về việc làm trắng da hay chữa tật khúc xạ [3].

Nhiều người lầm tưởng uống nước màu xanh đậm sẽ giúp mắt tinh tường hơn ngay tức thì. Thực tế, không có một thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh ternatin hay anthocyanin từ đậu biếc đi qua được hàng rào sinh học để tích tụ tại võng mạc hay lớp trung bì của da nhằm cải thiện thị lực hay xóa nếp nhăn. Việc quy chụp hoạt tính dọn gốc tự do trong ống nghiệm thành công dụng làm đẹp da trên người là thiếu cơ sở khoa học [2], [7].

Hơn nữa, thử nghiệm độc tính tế bào invitro trên dòng tế bào thận phôi người HEK-293 cảnh báo rằng phân đoạn làm giàu anthocyanin đậm đặc có độc tính tế bào cao hơn cả chiết xuất thô [2]. Ngược lại, thử nghiệm trên ấu trùng sâu bướm Galleria mellonella cho thấy chiết xuất an toàn ở liều lên tới 2,2 g/kg thể trọng [4]. Sự mâu thuẫn giữa các mô hình thử nghiệm càng nhấn mạnh việc cần cẩn trọng, không nên lạm dụng các dạng chiết xuất tinh khiết nồng độ cao [2], [4].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Vì chiết xuất hoa đậu biếc có tác động hạ đường huyết và insulin sau ăn [1], [3], những nhóm người sau đây cần đặc biệt lưu ý:

  • Người đang điều trị đái tháo đường: Chiết xuất ức chế hấp thu đường và ức chế các enzym tiêu hóa tinh bột [1], [3], nếu kết hợp cùng thuốc điều trị có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết ngoài ý muốn.
  • Người có huyết áp thấp hoặc cơ địa dễ tụt đường huyết: Cần thận trọng khi dùng nước hoa đậu biếc lúc đói hoặc thay thế hoàn toàn nước lọc.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện hoàn toàn chưa có nghiên cứu an toàn lâm sàng trên các đối tượng nhạy cảm này, do đó không nên tự ý dùng đậm đặc hay kéo dài.
  • Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thường xuyên các dạng chiết xuất cô đặc từ thảo dược này.

Cách dùng hoa đậu biếc an toàn trong đời sống

Nếu bạn yêu thích màu sắc tự nhiên của hoa đậu biếc, việc sử dụng ở mức độ vừa phải để tạo màu thực phẩm hoặc pha trà giải khát là hoàn toàn khả thi:

  • Cách chế biến: Hoa đậu biếc có thể dùng để tạo màu xanh tự nhiên cho các món xôi, thạch, bánh hoặc pha nước uống giải khát [2], [3]. Vì hoạt chất anthocyanin bị phân hủy mạnh ở nhiệt độ cao kéo dài [7], nên hãm hoa với nước ấm vừa phải, tránh đun sôi liên tục nhiều giờ nếu muốn giữ màu và hoạt tính.
  • Lượng dùng: Thử nghiệm lâm sàng dùng mức 1-2 g chiết xuất trong 400 mL nước cho thấy khả năng dung nạp tốt ở người khỏe mạnh [1]. Trong đời sống hàng ngày, chỉ nên dùng lượng vừa phải (vài bông khô tạo màu nhạt), không nên lạm dụng uống thay thế hoàn toàn nước uống hàng ngày.
  • Không xem là thuốc: Tuyệt đối không dùng trà hoa đậu biếc thay thế các thuốc điều trị bệnh về mắt hay bệnh lý da liễu.

Nhìn chung, hoa đậu biếc là nguồn chất màu tự nhiên và chất chống oxy hóa đầy tiềm năng cho công nghệ thực phẩm [2], [4], [3]. Tuy nhiên, các công dụng "thần thánh" về sáng mắt hay trẻ hóa làn da vẫn chỉ dừng lại ở mức đồn thổi, thiếu vắng các bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy. Hãy sử dụng hoa đậu biếc như một thức uống thưởng thức với lượng vừa phải, kết hợp chế độ ăn uống cân bằng và lối sống lành mạnh thay vì kỳ vọng vào một giải pháp chữa bệnh thần kỳ.