Nhiều người truyền tai nhau dùng keo nước hoa (Acacia farnesiana) nấu nước uống hoặc đắp ngoài nhằm trị dứt điểm viêm khớp. Thực tế, thảo dược tự nhiên thường tạo cảm giác lành tính và an toàn hơn thuốc tây. Tuy nhiên, hiệu quả đẩy lùi bệnh khớp của loài cây này có thực sự đúng như lời đồn?
Dữ liệu khoa học cho thấy các hợp chất tự nhiên trong keo nước hoa có hoạt tính kháng viêm và chống oxy hóa rõ rệt [1]. Dù vậy, toàn bộ thử nghiệm mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên mô hình chuột [1]. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh keo nước hoa trị khỏi viêm khớp ở người.
Cơ chế tác động sinh học của chiết xuất keo nước hoa
Viêm là phản ứng phòng vệ của cơ thể trước tổn thương, nhưng tình trạng viêm mạn tính kéo dài sẽ gây tổn hại mô sụn và khớp [1]. Sự mất cân bằng giữa các chất oxy hóa và chống oxy hóa trong hệ thống sinh học dẫn đến tổn thương oxy hóa nặng nề [1]. Các hợp chất thực vật từ cây keo nước hoa giúp hỗ trợ duy trì thế cân bằng này bằng cách tăng cường dọn dẹp các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [1].
Các phân tích hóa thực vật phát hiện trong quả keo nước hoa chứa nhiều dẫn xuất polyphenol tự nhiên như methyl gallate, acid gallic, các đồng phân galloyl glucose (từ 1 đến 3) và digalloyl glucose (từ 1 đến 4), hydroxytyrosol acetate, acid quinic cùng acid caffeoylmalic [1]. Nhóm hoạt chất này tham gia điều hòa giảm các chất trung gian thúc đẩy phản ứng viêm [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu sinh học phân tử chỉ ra protein giống lectin từ keo nước hoa (viết tắt là AFAL) cũng tham gia vào tiến trình giảm viêm [2]. AFAL là một loại protein liên kết chitin có cấu trúc gập dạng beta sandwich [2]. Mô hình mô phỏng cho thấy AFAL có khả năng liên kết trực tiếp với carrageenan, ngăn chặn chất kích thích này xâm nhập vào tế bào để khởi phát chuỗi phản ứng viêm [2].
Bằng chứng nghiên cứu trên mô hình động vật
Nghiên cứu công bố năm 2018 đã tiến hành đánh giá 6 dạng chiết xuất từ quả keo nước hoa (Acacia farnesiana), gồm 5 dịch chiết hữu cơ (chloroform, hexan, ceton, methanol, methanol pha nước) và 1 dịch chiết nước [1]. Nhóm nghiên cứu thực hiện các phép đo chống oxy hóa bằng phương pháp DPPH, ORAC, FRAP và đo mức độ peroxy hóa lipid qua xét nghiệm TBARS [1]. Cả dịch chiết hữu cơ lẫn dịch chiết nước đều thể hiện hoạt tính chống oxy hóa [1].
Để kiểm tra tác dụng giảm viêm, nhóm tác giả sử dụng mô hình gây phù tai trên chuột CD-1 kết hợp đo hoạt độ enzyme MPO [1]. Các mẫu mô được phân tích mô học, hóa mô miễn dịch, đồng thời định lượng nồng độ nitrite, các cytokine bao gồm IL-1beta, IL-6, IL-10, TNF-alpha và enzyme COX [1]. Kết quả cho thấy tất cả các dạng chiết xuất từ quả keo nước hoa đều đem lại tác động tích cực trong việc điều hòa các interleukin, làm giảm chỉ số enzyme COX và ức chế phản ứng viêm tại chỗ [1]. Tác giả kết luận các chiết xuất từ quả loài này có thể phát huy hiệu quả như chất chống oxy hóa và chất kháng viêm bôi ngoài [1].
Trước đó, một nghiên cứu vào năm 2015 cũng ghi nhận khả năng chống oxy hóa và bảo vệ chống lại các tổn thương do oxy hóa của chiết xuất quả keo nước hoa cả trên ống nghiệm lẫn trên cơ thể sinh vật [3]. Các tác giả nhận định việc nghiên cứu thành phần chiết xuất quả keo nước hoa là bước cần thiết để tìm ra các phân tử có hoạt tính sinh học đích thực [3]. Ngoài ra, nghiên cứu mô phỏng phân tử năm 2013 cũng khẳng định tiềm năng của protein lectin AFAL trong việc phong tỏa các tác nhân kích thích gây viêm [2].
Hoạt tính kháng viêm ở các loài cây họ hàng
Các dữ liệu từ những loài cùng chi Acacia cũng cho thấy tiềm năng kháng viêm tương tự, cung cấp thêm góc nhìn về nhóm thực vật này. Điển hình, nghiên cứu năm 2005 trên loài Acacia pennata cho thấy phân đoạn butanol từ lá khô có tác dụng giảm đau và chống viêm trên mô hình động vật [4]. Chiết xuất này bảo vệ chuột khỏi các kích thích hóa học từ acid acetic và formalin, đồng thời nâng cao ngưỡng chịu đau do áp lực ở chuột cống [4]. Dịch chiết lá Acacia pennata ức chế hiện tượng phù chân chuột cống ở giai đoạn muộn do carrageenan gây ra thông qua cơ chế ngoại vi tương tự thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs), trong đó các hợp chất flavonoid đóng vai trò nòng cốt [4].
Năm 2016, nghiên cứu trên chuột Balb/c cho thấy chiết xuất loài Acacia ferruginea liều 10 mg/kg cân nặng tiêm phúc mạc liên tục 5 ngày đã ức chế đáng kể hiện tượng sưng phù chân ở cả mô hình viêm cấp (do carrageenan) và mạn tính (do formaldehyde) [5]. Tác dụng này tương đương với thuốc đối chứng indomethacin [5]. Chiết xuất ức chế tổng hợp oxit nitric (NO), giảm biểu hiện men iNOS trong huyết thanh, hạn chế bạch cầu trung tính thâm nhiễm mô và làm giảm số lượng tế bào biểu hiện COX-2 [5].
Năm 2022, nghiên cứu trên loài Acacia cyanophylla ghi nhận chiết xuất methanol thô đạt hiệu quả giảm viêm tối đa 43,32% ở liều 400 mg/kg sau 5 giờ trên mô hình gây phù chân chuột do carrageenan [6]. Ở mô hình gây phù tai bằng xylene, chiết xuất thể hiện hoạt tính kháng viêm đạt 68,80% ở liều 200 mg/kg sau 60 phút [6]. Dịch chiết từ loài này không gây độc tính trên chuột bạch tạng ở mức liều thử nghiệm lên tới 2000 mg/kg [6].
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng mang lại nhiều triển vọng, khoảng cách từ mô hình động vật tới điều trị lâm sàng ở người còn rất xa. Nghiên cứu thực nghiệm chủ yếu dùng các dung môi công nghiệp như methanol, hexan, chloroform để cô lập hoạt chất ở nồng độ cao [1]. Cách pha chế dân gian như sắc nước hay ngâm rượu tại nhà hoàn toàn không tạo ra được hàm lượng cũng như tỷ lệ hoạt chất tương đương [1].
Thêm vào đó, các thí nghiệm giảm viêm trên động vật thường đánh giá phản ứng phù cấp tính ở tai hoặc chân chuột qua tác nhân kích thích hóa học [2, 5, 6]. Bệnh lý viêm khớp ở người là quá trình bệnh sinh mạn tính phức tạp, liên quan chặt chẽ đến cơ chế tự miễn, thoái hóa tế bào sụn và dịch bao hoạt dịch. Nghiên cứu trực tiếp của keo nước hoa (Acacia farnesiana) kết luận chiết xuất có thể đóng vai trò làm tác nhân kháng viêm ngoài da cục bộ, không phải thuốc điều trị triệt căn tổn thương khớp [1].
Các hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị khớp
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối và có thể uống thay nước lọc hằng ngày. Quan niệm này tiềm ẩn rủi ro tích tụ các hợp chất chưa rõ độc tính chuyển hóa, dễ gây gánh nặng lên chức năng giải độc của gan và thận. Việc tự ý sắc nước uống đậm đặc mà không kiểm soát thành phần có thể gây ngộ độc hoặc rối loạn tiêu hóa.
Hiểu lầm nguy hiểm khác là tin rằng keo nước hoa có thể thay thế hoàn toàn đơn thuốc tây y. Bệnh nhân thoái hóa khớp hay viêm khớp tự miễn nếu tự ý ngừng thuốc đặc trị để chuyển sang dùng thảo dược có nguy cơ đối mặt với biến dạng khớp, teo cơ và mất khả năng vận động vĩnh viễn. Keo nước hoa mới chỉ được xác nhận khả năng giảm phản ứng viêm thực nghiệm tại chỗ, không thể "chữa khỏi hoàn toàn" bệnh viêm khớp [1].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người mắc bệnh viêm khớp đang sử dụng các thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs), corticoid hoặc thuốc ức chế miễn dịch không được tự ý kết hợp với các loại nước sắc thảo dược. Sự phối hợp không kiểm soát này dễ làm tăng độc tính trên đường tiêu hóa, gây loét dạ dày hoặc suy giảm chức năng gan thận do tương tác chất.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ, trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền mạn tính cần tránh sử dụng. Các nghiên cứu hiện tại chỉ thực hiện trên chuột khỏe mạnh hoặc chuột mô hình, chưa từng thử nghiệm độ an toàn trên phụ nữ mang thai hay người bệnh suy giảm miễn dịch [2, 6]. Mọi can thiệp bằng dược liệu tự nhiên trên các nhóm đối tượng này đều phải tham vấn bác sĩ chuyên khoa.
Gợi ý tiếp cận thực tế an toàn
Người bệnh không nên tự ý tìm kiếm cây keo nước hoa ngoài tự nhiên để sắc uống với mục đích trị bệnh khớp. Khi gặp các triệu chứng sưng, nóng, đỏ, đau khớp kéo dài hoặc cứng khớp buổi sáng, bước đầu tiên là đến cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân.
Trong sinh hoạt hằng ngày, người bệnh nên tập trung vào chế độ dinh dưỡng cân bằng và kiểm soát cân nặng để giảm áp lực lên các khớp chịu lực. Có thể bổ sung đa dạng các nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên từ rau xanh, quả mọng và thực phẩm lành mạnh đã được kiểm chứng an toàn. Luôn tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ và thông báo rõ ràng cho nhân viên y tế nếu có ý định sử dụng thêm bất kỳ loại trà thảo mộc hay sản phẩm hỗ trợ nào.
Keo nước hoa là một dược liệu giàu tiềm năng chống oxy hóa và giảm viêm trong các nghiên cứu tiền lâm sàng [1]. Dù vậy, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không vội vàng xem đây là thần dược trị khớp khi chưa có bằng chứng lâm sàng xác thực trên người.