Nhiều người Việt có thói quen dùng quả kha tử để ngậm khi bị ho, viêm họng, khàn tiếng hoặc sắc nước uống như một vị thuốc bồi bổ tự nhiên. Vì là thảo dược quen thuộc, đa phần chúng ta thường cho rằng kha tử hoàn toàn lành tính và có thể dùng chung với bất kỳ loại thuốc tây nào mà không lo gặp tác dụng phụ. Liệu suy nghĩ này có thực sự chuẩn xác về mặt y học?

Câu trả lời ngắn gọn: Kha tử có thể gây tương tác bất lợi với một số loại thuốc tân dược do khả năng ức chế các enzym chuyển hóa tại gan. Việc tự ý phối hợp dược liệu này cùng lúc với các đơn thuốc tây điều trị bệnh mạn tính tiềm ẩn rủi ro làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu.

Enzym gan CYP450 và cơ chế chuyển hóa thuốc bị cản trở

Khi bất kỳ loại thuốc tây nào đi vào cơ thể, phần lớn chúng sẽ được đưa đến gan để chuyển hóa và đào thải ra ngoài. Hệ thống enzym Cytochrome P450 (gọi tắt là CYP450) giữ vai trò là "nhà máy xử lý" chính, giúp bẻ gãy cấu trúc thuốc để duy trì nồng độ ổn định trong máu [1]. Nếu enzym này bị kìm hãm, thuốc sẽ tích tụ lại; ngược lại, nếu enzym bị kích thích hoạt động quá mạnh, thuốc sẽ bị đào thải nhanh hơn bình thường [1].

Các hoạt chất sinh học tự nhiên chứa trong quả kha tử có khả năng gắn kết và ức chế hoạt động của một số phân nhóm enzym thuộc hệ thống CYP450 này [1, 3]. Khi dùng chung kha tử với các tân dược được chuyển hóa bởi cùng một loại enzym, sự cạnh tranh chuyển hóa sẽ diễn ra. Hậu quả là tốc độ phân giải thuốc tây tại gan bị chậm lại, khiến lượng thuốc lưu lại trong cơ thể tăng cao bất thường [1].

Kha tử tác động ra sao lên hệ enzym CYP450 qua các thử nghiệm?

Để làm rõ nghi vấn về tương tác thuốc, một thử nghiệm công bố năm 2020 trên chuột Wistar đực đã đánh giá ảnh hưởng của kha tử đối với 6 enzym CYP450 quan trọng gồm CYP2C19, CYP2E1, CYP2D6, CYP2C9, CYP3A4 và CYP1A2 [1]. Động vật thí nghiệm được chia ngẫu nhiên thành 5 nhóm: nhóm đối chứng, nhóm chứng dương, cùng 3 nhóm dùng dịch chiết kha tử ở các mức liều cao, trung bình và thấp trong 15 ngày liên tục [1]. Sau đó, các probe drug (thuốc chỉ thị chuyển hóa) được tiêm qua tĩnh mạch và lấy máu tĩnh mạch hốc mắt tại nhiều mốc thời gian để đo nồng độ bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC [1].

Kết quả cho thấy ở nhóm dùng kha tử, độ thanh thải trong huyết tương (CL) của chlorzoxazone và omeprazole bị giảm xuống, đồng thời nồng độ tối đa trong máu (Cmax) và diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC) của hai thuốc này đều tăng lên rõ rệt [1]. Điều này chứng minh kha tử ức chế chủ yếu hoạt tính của hai enzym CYP2E1 và CYP2C19 [1]. Ngược lại, các thông số dược động học của theophylline, midazolam, metoprolol và tolbutamide không ghi nhận sự khác biệt đáng kể, cho thấy kha tử không làm ảnh hưởng đến hoạt tính của CYP1A2, CYP2C9, CYP3A4 và CYP2D6 [1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2011 cũng đã tiến hành thử nghiệm ức chế Cytochrome P450 trên vi thể gan chuột bằng cao chiết cồn-nước từ cùi thịt quả kha tử [2]. Mẫu cao được chuẩn hóa bằng phương pháp sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao (HPTLC) với chất chuẩn là axit gallic, cho thấy hàm lượng trung bình của axit gallic là 2,5% [2]. Khi đánh giá in vitro, các nồng độ khác nhau của cao chiết và các phân đoạn cho thấy tác dụng ức chế CYP450 phụ thuộc vào nồng độ lên đến thể tích 60 microlit [2]. Dù mức độ ức chế này yếu hơn thuốc đối chứng ketoconazole, nghiên cứu đã khẳng định tiềm năng ức chế enzym gan CYP450 của dược liệu kha tử [2].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu dược lý mạng lưới năm 2019 về các vị thuốc Tây Tạng điều trị chứng tăng hồng cầu vùng cao (HAPC) cũng chỉ ra kha tử tác động lên 16 điểm đích phân tử [3]. Một trong những con đường chuyển hóa chung được xác định là quá trình chuyển hóa các chất ngoại sinh thông qua Cytochrome P450, liên quan trực tiếp đến các protein và enzym chức năng trong cơ thể [3].

Thực hư nguy cơ với thuốc hạ áp và thuốc chống đông máu

Đối với nhóm thuốc điều trị huyết áp, thử nghiệm năm 2020 trên động vật cho thấy các thông số dược động học của metoprolol (một thuốc chẹn beta giao cảm thường dùng để hạ huyết áp và kiểm soát nhịp tim) không có sự thay đổi rõ rệt khi dùng cùng kha tử [1]. Điều này đồng nghĩa dược liệu không gây ảnh hưởng đến enzym CYP2D6 – con đường chính chuyển hóa metoprolol [1]. Dù vậy, người đang kiểm soát huyết áp vẫn cần theo dõi cơ thể cẩn thận vì các dạng thuốc hạ áp thuộc nhóm khác có thể chịu sự chuyển hóa bởi các enzym gan khác nhau.

Đối với thuốc chống đông máu và các thuốc chuyển hóa qua CYP2C9 (chẳng hạn như tolbutamide), nghiên cứu trên chuột cũng ghi nhận kha tử không gây tác động đáng kể đến hoạt tính enzym CYP2C9 [1]. Tuy nhiên, trong nghiên cứu phân tích mạng lưới phân tử năm 2019, kha tử được xác định có điểm đích chung liên quan đến F2 (yếu tố đông máu thrombin/prothrombin) và các protein điều hòa mạch máu [3].

Chính vì vậy, dù dữ liệu thực nghiệm ghi nhận enzym CYP2C9 không bị cản trở [1], tác động phối hợp giữa các hợp chất tự nhiên trong kha tử lên hệ thống đông máu và thành mạch vẫn là vấn đề cần hết sức cảnh giác [3]. Sự thay đổi lưu lượng tuần hoàn hoặc tương tác dược lực học tiềm tàng có thể làm xáo trộn hiệu quả của các phác đồ kiểm soát cục máu đông [3].

Giá trị thực tế và khoảng trống của các bằng chứng khoa học

Những phát hiện trên cung cấp cảnh báo rất có giá trị về mặt dược động học: thảo dược tự nhiên hoàn toàn có khả năng tương tác với tân dược qua cơ chế ức chế enzym gan [1, 3]. Điều này bác bỏ quan niệm ngây thơ rằng thảo mộc có thể dùng vô tội vạ mà không can thiệp vào thuốc điều trị [1].

Mặc dù vậy, người bệnh cần nhìn nhận rõ giới hạn hiện tại của các tài liệu y khoa. Phần lớn các dữ liệu được công bố mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật (chuột Wistar) và mô hình ống nghiệm in vitro [1, 3]. Hiện tại chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn trực tiếp trên người để xác định chính xác liều lượng kha tử nào gây ra tương tác nguy hiểm trên lâm sàng. Do đó, không thể suy diễn một cách tuyệt đối kết quả trên động vật sang đáp ứng của từng bệnh nhân cụ thể.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng quả kha tử

Sai lầm thường thấy nhất là cho rằng "kha tử chỉ ngậm ở cổ họng nên không thể vào máu gây hại gan". Dù bạn ngậm hay uống nước sắc, các hoạt chất tanin, axit phenolic và hợp chất tự nhiên trong cùi quả vẫn được nuốt xuống dạ dày, hấp thu qua đường tiêu hóa và chuyển hóa trực tiếp tại gan [1, 3, 7].

Một hiểu lầm khác là quy chụp kha tử tương tác nguy hiểm với mọi loại thuốc tây. Dữ liệu thực tế cho thấy kha tử có tính chọn lọc cao, chỉ ức chế mạnh CYP2E1 và CYP2C19, trong khi không làm thay đổi hoạt tính của CYP1A2, CYP2C9, CYP3A4 và CYP2D6 [1]. Do đó, mức độ nguy cơ phụ thuộc hoàn toàn vào loại tân dược bạn đang dùng được chuyển hóa qua con đường nào [1].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

  • Người đang dùng thuốc chuyển hóa qua CYP2C19 (như omeprazole điều trị dạ dày) và CYP2E1 (như thuốc giãn cơ chlorzoxazone): Tuyệt đối không tự ý dùng chung vì kha tử làm giảm độ thanh thải và tăng tích tụ thuốc trong máu [1].
  • Bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc thuốc điều trị các bệnh tim mạch mạn tính: Cần cẩn trọng do kha tử có các đích tác động phân tử liên quan đến yếu tố đông máu F2 và mạch máu [3].
  • Người cao tuổi, người suy giảm chức năng gan thận hoặc mắc nhiều bệnh nền: Khả năng chuyển hóa thuốc vốn đã suy yếu, việc bổ sung thêm thảo dược ức chế enzym có thể làm tăng nguy cơ ngộ độc thuốc tân dược [1, 6].

Hướng dẫn dùng an toàn và kết hợp đúng cách

Nếu bạn đang phải dùng các đợt thuốc tây điều trị bệnh nhiễm trùng, tim mạch hoặc tiêu hóa, tốt nhất hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi quyết định ngậm quả kha tử. Trường hợp muốn sử dụng kha tử để làm dịu cảm giác ngứa rát họng, bạn chỉ nên dùng ở lượng vừa phải, không nên lạm dụng ngậm liên tục nhiều ngày với liều cao.

Nguyên tắc an toàn phổ biến là uống thuốc tây và dùng thảo dược cách nhau ít nhất 2 đến 3 giờ đồng hồ để hạn chế sự tiếp xúc đồng thời tại đường tiêu hóa. Tuy nhiên, với các thuốc chịu ảnh hưởng bởi hiện tượng ức chế enzym gan kéo dài, việc giãn cách giờ uống chỉ giảm bớt tương tác hấp thu chứ không loại bỏ hoàn toàn tương tác chuyển hóa [1]. Luôn chủ động đọc kỹ hướng dẫn sử dụng thuốc và báo cáo với nhân viên y tế nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu mệt mỏi, choáng váng bất thường nào.

Kha tử là một vị thuốc dân gian hữu ích cho các chứng viêm họng thông thường nhưng không hoàn toàn vô hại khi đi cùng thuốc tây. Việc hiểu đúng cơ chế tương tác và thận trọng lắng nghe cơ thể sẽ giúp bạn bảo vệ sức khỏe một cách khoa học và an toàn nhất.