Hoàng tinh hoa trắng (danh pháp khoa học thường liên hệ với chi Disporopsis, tiêu biểu như Disporopsis aspersa) từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong dân gian, thường được đào lấy thân rễ củ để bồi bổ sức khỏe [1]. Nhiều người khi thu hái hoặc mua được loại dược thảo này về thường băn khoăn: Liệu nên đem thái lát sao vàng sắc nước uống hằng ngày, hay ngâm ngập trong bình rượu trắng để chiết lấy dưỡng chất thì tốt hơn?
Câu trả lời ngắn gọn là: Mỗi phương pháp chiết xuất dung môi nước hay cồn đều có ưu và nhược điểm riêng đối với từng nhóm hoạt chất sinh học, và việc lựa chọn phụ thuộc hoàn toàn vào mục đích sử dụng cũng như cơ địa từng người [2], [3].
Dung môi quyết định hoạt chất hòa tan như thế nào?
Trong lĩnh vực bào chế dược liệu, nguyên tắc "đồng cực hòa tan đồng cực" đóng vai trò cốt lõi. Nước là dung môi phân cực mạnh, cực kỳ an toàn, thân thiện với môi trường nhưng thường bị hạn chế khi hòa tan các hợp chất kém phân cực [3]. Trong khi đó, cồn (ethanol) là dung môi hữu cơ có độ phân cực linh hoạt hơn, hòa tan rất tốt nhiều nhóm hợp chất thứ cấp như polyphenol, steroid hoặc một số hoạt chất kém tan trong nước [2], [3].
Khi dùng cồn phối hợp với nước (tương đương với các loại rượu ngâm truyền thống có nồng độ cồn từ 35-45% hoặc hỗn hợp cồn-nước kỹ thuật), dung môi này thường mang lại hiệu suất thu nhận hoạt chất tối ưu hơn so với việc chỉ dùng nước đơn thuần [4], [3]. Tuy nhiên, dung môi nước lại chiếm ưu thế về tính an toàn sinh học, tránh được các tác dụng phụ khó chịu của cồn [5].
Bằng chứng khoa học về chiết xuất cồn và nước trên thực vật liên quan
Cần lưu ý rằng dữ liệu nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát trực tiếp loài Disporopsis aspersa chỉ mới thực hiện trên phần trên mặt đất (aerial parts) bằng dịch chiết ethanol [1]. Nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết cồn của cây chứa tới 16 loại axit amin (tổng hàm lượng lên tới 19,13 g/100 g, trong đó lysine chiếm 3,0 g/100 g), đồng thời giàu carbohydrate, chất béo và chất xơ [1]. Thử nghiệm in vitro cho thấy dịch chiết ethanol có độc tính tế bào thấp trên dòng đại thực bào RAW 264.7 của chuột ở nồng độ 0-120 microg/mL, đạt giá trị khử gốc nitric oxide (NO) với IC50 là 72,7 ± 7,43 microg/mL và thể hiện khả năng chống oxy hóa qua thử nghiệm ABTS+ [1]. Dù vậy, nghiên cứu này chưa tiến hành so sánh đối đầu trực tiếp giữa nước sôi và cồn trên thân rễ hoàng tinh.
Bù lại, một nghiên cứu năm 2013 trên loài cây cùng họ gần gũi là Disporum cantoniense đã thực hiện đánh giá đối chứng trực tiếp giữa chiết xuất ethanol và chiết xuất nước từ rễ củ [2]. Thử nghiệm gây ho bằng dung dịch amoniac trên chuột cho thấy cả dịch chiết cồn và dịch chiết nước của rễ đều có hoạt tính giảm ho mạnh [2]. Đáng chú ý, dịch chiết ethanol ở liều cao cho hiệu quả ức chế cơn ho vượt trội hơn cả nhóm đối chứng dương [2]. Từ dịch chiết cồn này, các nhà khoa học đã phân lập và xác định cấu trúc 8 hợp chất sinh học, gồm stigmast-4-en-3-one, (22E, 24R)-ergosta-5, 7, 22-trien-3beta-ol, obtucarbamate A, obtucarbamate B, neotigogenin, azo-2, 2'-bis[Z-(2,3-dihydroxy-4-methyl-5-methoxy) phenyl ethylene], dimethyl {[carbonylbis (azanediyl)] bis(2-methyl-5, 1-phenylene)} dicarbamate và quercetin-3-O-beta-D-glucopyranoside [2]. Trong đó, ba hợp chất là obtucarbamate A, obtucarbamate B và hợp chất số 6 thể hiện hoạt tính giảm ho rõ rệt, riêng hợp chất số 6 có tác dụng tương đương đối chứng dương [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ dừng lại ở mô hình gây ho cấp tính trên chuột thí nghiệm, chưa tiến hành lâm sàng trên người [2].
So sánh hiệu suất chiết xuất giữa cồn và nước sôi
Xem xét trên các ma trận dược liệu tự nhiên khác, bằng chứng khoa học cho thấy cồn và hỗn hợp cồn-nước thường có hiệu suất chiết các hoạt chất chống oxy hóa nhỉnh hơn nước [4], [6]. Cụ thể, nghiên cứu năm 2023 trên dược liệu Astragalus caraganae đã so sánh 6 loại dung môi chiết xuất: hỗn hợp ethanol-nước cho tổng hàm lượng hoạt chất sinh học cao nhất (4242,90 microg/g), kế tiếp là chiết xuất cồn nguyên chất (3721,24 microg/g) và chiết xuất nước (3661,37 microg/g) [4]. Chiết xuất nước và cồn đều thể hiện khả năng quét gốc tự do DPPH (8,73-52,11 mg TE/g), ABTS (16,18-282,74 mg TE/g), ức chế enzym acetylcholinesterase, butyrylcholinesterase và tyrosinase [4]. Thử nghiệm trên tế bào da người (HDFs) ở nồng độ 200 microg/mL xác nhận cả chiết xuất cồn lẫn nước đều không gây độc tế bào hay tổn thương di truyền [4].
Tương tự, nghiên cứu năm 2017 trên bã nho trắng chỉ ra rằng dung môi ethanol hòa tan hàm lượng polyphenol cao hơn so với chiết xuất bằng nước [6]. Dịch chiết cồn cho thấy hàm lượng polyphenol, flavonoid, tannin vượt trội và hoạt tính chống oxy hóa cao hơn; tuy nhiên, hoạt tính kháng viêm lại chỉ được phát hiện ở các mẫu chiết xuất bằng nước [6]. Điều này cho thấy nước sôi có thể giải phóng một số thành phần hòa tan chuyên biệt có tác động sinh học kháng viêm mà cồn không khai thác hết [6].
Đối với việc chiết xuất carbohydrate phức tạp như beta-glucan (một dạng polysaccharide đặc thù), nghiên cứu năm 2020 trên vi tảo Euglena cantabrica cho thấy dung môi hỗn hợp chứa khoảng 50% ethanol ở 110 độ C đem lại hiệu suất thu hồi paramylon tối ưu nhất, trong khi cồn tinh khiết ở 40 độ C lại thích hợp để thu hồi carotenoid [7]. Một tổng quan năm 2025 cũng nhấn mạnh rằng dung dịch cồn-nước (đặc biệt là ethanol 70%) tạo ra độ phân cực tối ưu để thu nhận các hợp chất chống oxy hóa từ thảo mộc, trong khi nước tuy an toàn nhất nhưng kém hiệu quả hơn trong việc kéo các chất không phân cực [3].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng rượu ngâm hoàng tinh
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "rượu ngâm hoàng tinh để càng nặng độ, uống càng nhiều thì càng bổ". Rượu thực chất chỉ là một dung môi trung gian để hòa tan hoạt chất thực vật [5], [3]. Chiết xuất bằng cồn ở nồng độ cao có thể gây khó chịu cho đường tiêu hóa và hoàn toàn không thích hợp với người không dung nạp cồn [5].
Một hiểu lầm khác là cho rằng việc sắc nước đun sôi thông thường sẽ làm mất hết dược tính so với ngâm rượu. Dù hiệu suất hòa tan một số chất kém phân cực trong nước thấp hơn cồn, nước sôi vẫn là dung môi an toàn, thân thiện, có khả năng trích xuất các axit amin, khoáng chất, carbohydrate và phân tử mang hoạt tính kháng viêm rất tốt mà không mang lại gánh nặng của độc tính ethanol [5], [6], [1].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người không dung nạp cồn, người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, bệnh lý gan (xơ gan, viêm gan mạn tính), phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú tuyệt đối không nên dùng hoàng tinh ở dạng ngâm rượu; những đối tượng này nếu muốn dùng thảo dược cần ưu tiên dạng chế biến bằng nước và phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
Các dữ liệu sinh học hiện tại của hoàng tinh hoa trắng mới chỉ giới hạn trên tế bào in vitro và chuột thí nghiệm [2], [1]. Do đó, người có bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thường xuyên, không tự ý dùng thay thế thuốc chữa bệnh.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Nếu lựa chọn ngâm rượu: Nên chọn loại rượu trắng nấu truyền thống có nồng độ vừa phải (khoảng 35-40 độ), tương tự tỷ lệ dung môi cồn-nước đã được khoa học ghi nhận có độ phân cực tối ưu để giải phóng dưỡng chất mà không làm biến tính các chất nhạy cảm [4], [3]. Cần rửa sạch hoàng tinh, để ráo nước hoàn toàn hoặc chế biến sơ bộ trước khi ngâm. Dùng với lượng vừa phải, không lạm dụng uống say.
Nếu lựa chọn sắc nước uống: Đây là phương thức an toàn và lành tính nhất cho đa số mọi người [5], [3]. Khi sắc nước, nên đun sôi nhỏ lửa trong thời gian vừa phải để các chất dinh dưỡng như axit amin và carbohydrate phân tán đều vào nước [3], [1]. Nước sắc hoàng tinh nên dùng hết trong ngày, không để qua đêm để tránh ôi thiu hoặc nhiễm khuẩn.
Hoàng tinh hoa trắng là nguồn thảo dược tự nhiên quý giá chứa nhiều axit amin và các hợp chất có hoạt tính sinh học [2], [1]. Việc ngâm rượu hay sắc nước đều có giá trị chiết xuất riêng; người dùng nên căn cứ vào tình trạng sức khỏe thực tế của bản thân và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để đạt hiệu quả an toàn nhất.