Cây trọng đũa (tên khoa học là Ardisia crenata) vốn là loài cây cảnh quen thuộc mang sắc đỏ bắt mắt, đồng thời là vị thuốc được nhắc tới trong y học dân gian. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau rằng loài cây này chứa hoạt chất thần kỳ có khả năng tiêu diệt tế bào ung thư, mở ra hy vọng về một phương thuốc tự nhiên trị bệnh hiểm nghèo.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay nói lên điều gì? Hoạt chất ardisiacrispin A và B chiết xuất từ cây trọng đũa thực sự có khả năng ức chế tế bào ung thư trong ống nghiệm, nhưng đây hoàn toàn chưa phải là thuốc chữa bệnh và chưa thể ứng dụng điều trị trên người.

Hoạt chất ardisiacrispin trong cây trọng đũa là gì?

Trọng đũa (Ardisia crenata) thuộc họ Anh thảo (Primulaceae), thường phân bố trong tự nhiên với hai dạng quả đỏ và quả trắng [1]. Rễ của loài cây này từ lâu đã được xem là bộ phận dùng làm dược liệu nhờ chứa hàm lượng dồi dào các saponin triterpenoid có hoạt tính sinh học [1].

Trong số các hợp chất tự nhiên được phân lập từ rễ trọng đũa, ardisiacrispin A và ardisiacrispin B là hai saponin nổi bật nhất [3, 7]. Các nhà khoa học cũng tìm thấy các dẫn xuất này xuất hiện trong lá cây cùng với các hợp chất mới khác [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ardisiacrispin B chiếm tỷ lệ đáng kể trong dịch chiết rễ, với hàm lượng lên tới 16,27% [3].

Năm 2021, một nghiên cứu định lượng đã so sánh hàm lượng ardisiacrispin A ở hai giống trọng đũa quả đỏ và quả trắng [1]. Kết quả cho thấy hàm lượng saponin (tính theo ardisiacrispin A) trong rễ cây quả đỏ đạt 22,17 ± 4,75 mg/g trọng lượng khô, còn ở rễ cây quả trắng đạt 25,72 ± 1,46 mg/g [1]. Trong khi đó, phần quả chứa lượng thấp hơn nhiều, lần lượt là 2,64 ± 0,74 mg/g ở quả đỏ và 3,43 ± 0,70 mg/g ở quả trắng [1].

Cơ chế ức chế tế bào ung thư trong ống nghiệm

Các saponin triterpenoid như ardisiacrispin A và B tác động lên tế bào ung thư thông qua một số cơ chế sinh học đặc thù trong điều kiện phòng thí nghiệm [3, 8]. Tác động chính được ghi nhận là ức chế sự phân chia và kích hoạt chu trình chết tự nhiên của tế bào (apoptosis) [3, 8].

Ở cấp độ tế bào, hỗn hợp hai hoạt chất này gây ra hiện tượng khử cực màng ty thể, làm tăng tính thấm của màng tế bào và gây cô đặc nhân [3, 8]. Ty thể vốn đóng vai trò như nhà máy năng lượng của tế bào; khi màng ty thể bị phá vỡ cấu trúc và điện thế màng sụp đổ, các tín hiệu tự hủy sẽ được kích hoạt khiến tế bào ác tính không thể tiếp tục nhân đôi [3, 8].

Ngoài ra, ardisiacrispin còn can thiệp trực tiếp vào bộ khung tế bào [4]. Vi ống (microtubule) là thành phần cấu trúc cốt lõi giúp tế bào phân chia và duy trì hình thái. Hoạt chất này làm tan rã các vi ống nội bào, cản trở trực tiếp quá trình phân chia tế bào [4].

Các nghiên cứu nói gì về ardisiacrispin?

Khả năng gây độc tế bào của cây trọng đũa và saponin ardisiacrispin đã được ghi nhận qua nhiều thử nghiệm phòng thí nghiệm.

Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành đánh giá hỗn hợp ardisiacrispin A và B theo tỷ lệ cố định 2:1 trên các dòng tế bào ung thư ở người [4]. Bằng phương pháp đo màu sulphorhodamine B, các nhà nghiên cứu xác định nồng độ ức chế 50% sự tăng sinh tế bào (IC50) nằm trong khoảng từ 0,9 đến 6,5 microg/ml [4]. Trong các dòng thử nghiệm, dòng tế bào ung thư biểu mô gan người Bel-7402 nhạy cảm nhất với hỗn hợp này [3, 8].

Khi phân tích sâu hơn trên dòng Bel-7402 bằng phương pháp đo dòng tế bào (flow cytometry), hỗn hợp ardisiacrispin (A+B) ở nồng độ từ 1 đến 10 microg/ml kích hoạt quá trình chết tế bào phụ thuộc vào liều lượng [4]. Phân tích sàng lọc hàm lượng cao cho thấy tế bào bị thay đổi điện thế màng ty thể, tăng tính thấm màng và cô đặc nhân [4]. Thêm vào đó, ở nồng độ 5 đến 20 microg/ml, cường độ huỳnh quang của vi ống giảm rõ rệt, chứng minh khả năng làm tan rã vi ống tế bào gan ung thư Bel-7402 [4].

Một nghiên cứu khác vào năm 2010 đã so sánh hoạt tính sinh học trong ống nghiệm của dịch chiết trà từ 6 loài thuộc chi Ardisia, bao gồm A. japonica, A. escallonioides, A. mamillata, A. compressa, A. crenata (trọng đũa) và A. elliptica trên tế bào ung thư gan HepG2 [5]. Kết quả cho thấy loài A. compressa có tác dụng ức chế enzym topoisomerase II mạnh nhất (IC50 = 12 microg/ml) và gây độc tế bào HepG2 cao nhất (IC50 = 117 microg/ml), theo sau là trọng đũa (A. crenata) và A. japonica [5]. Nghiên cứu chỉ ra trọng đũa là một trong các loài có tiềm năng chống ung thư gan lớn nhất trong ống nghiệm thuộc chi này [5].

Năm 2021, thử nghiệm độc tính tế bào của ardisiacrispin A và dịch chiết rễ trọng đũa trên một nhóm tế bào ung thư người cho thấy tác động tương đương giữa giống quả trắng và giống quả đỏ [1]. Độc tính tế bào thể hiện mạnh nhất đối với tế bào ung thư hắc tố WM793 và ung thư đại tràng Caco2 [1].

Bên cạnh hoạt tính tiêu diệt tế bào ác tính, các saponin và hợp chất khác từ rễ cũng như lá trọng đũa còn được phân tích cấu trúc quang phổ và sàng lọc độc tính tế bào bằng phương pháp MTT trên nhiều dòng tế bào khối u người [6]. Nghiên cứu năm 2023 trên chuột chỉ ra quá trình chuyển hóa của ardisiacrispin B trong cơ thể động vật diễn ra phức tạp với 26 chất chuyển hóa qua các phản ứng oxy hóa, khử nước và liên hợp glucuronide, can thiệp vào con đường tín hiệu PI3K-AKT [3]. Ngoài ra, dịch chiết cây còn thể hiện hoạt tính kháng thrombin trên 80% trong thử nghiệm sinh hóa [7].

Bằng chứng hiện tại có ý nghĩa và giới hạn gì?

Các dữ liệu nghiên cứu về ardisiacrispin A và B mang lại giá trị khoa học quan trọng trong việc sàng lọc tiền lâm sàng nhằm tìm kiếm các dẫn chất tự nhiên có hoạt tính ức chế tế bào ác tính [1, 8]. Việc hiểu rõ cơ chế phân rã vi ống hay con đường ty thể giúp các nhà khoa học định hướng phát triển dược chất mới trong tương lai [4].

Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu về khả năng ức chế khối u của hai hoạt chất này mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên các tế bào nuôi cấy đơn lẻ như Bel-7402, HepG2, WM793 hay Caco2 [1, 4, 8]. Khoảng cách từ một đĩa thí nghiệm tế bào đến cơ thể sống là rất lớn.

Khi đi vào cơ thể sống, một phân tử thuốc phải trải qua quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa tại gan và thải trừ qua thận. Hoạt chất ardisiacrispin B có khối lượng phân tử lớn, cấu trúc phức tạp và khi đưa vào cơ thể chuột bị chuyển hóa thành hàng chục chất khác nhau [3]. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên bệnh nhân ung thư để chứng minh ardisiacrispin có tác dụng tiêu diệt khối u mà không gây hại cho mô lành.

Hiểu lầm thường gặp: Dịch chiết ống nghiệm không phải thuốc

Nhiều người bệnh và thân nhân thường lầm tưởng rằng một hoạt chất "diệt được tế bào ung thư" trong phòng thí nghiệm thì uống cây thuốc chứa chất đó sẽ khỏi bệnh. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ lớn cho sức khỏe.

Trong ống nghiệm, hoạt chất được cô lập ở nồng độ tinh khiết và tiếp xúc trực tiếp không rào cản với tế bào ung thư [4]. Trong khi đó, việc tự ý sắc rễ hay lá trọng đũa uống không thể tạo ra nồng độ hoạt chất tương tự tại cơ quan bị bệnh.

Đặc biệt, saponin là nhóm chất có tính tẩy phá màng và độc tính tế bào [2, 8]. Tự ý sử dụng các loại thảo dược chứa saponin đậm đặc khi chưa rõ liều lượng an toàn và độc tính trên người có thể dẫn tới ngộ độc hoặc ảnh hưởng xấu đến các chức năng cơ quan.

Ai nên thận trọng?

Do trọng đũa chứa các saponin triterpenoid có hoạt tính sinh học mạnh làm thay đổi tính thấm màng và ức chế tế bào, việc tùy tiện dùng loài cây này làm thuốc cần phải hết sức cẩn trọng [3, 8].

  • Bệnh nhân ung thư: Tuyệt đối không được bỏ dở phác đồ điều trị y khoa chính thống (phẫu thuật, hóa trị, xạ trị) để chuyển sang dùng các bài thuốc truyền miệng từ cây trọng đũa. Việc chậm trễ can thiệp chuẩn mực y tế có thể khiến bệnh tiến triển sang giai đoạn muộn không thể cứu vãn.
  • Người có bệnh nền về gan, thận: Nghiên cứu in vivo trên chuột cho thấy ardisiacrispin B trải qua quá trình chuyển hóa phức tạp tại gan gồm nhiều bước liên hợp và oxy hóa [3]. Những người suy giảm chức năng gan, thận có thể gặp rủi ro chuyển hóa nếu dung nạp dược liệu bừa bãi.
  • Người đang dùng thuốc chống đông: Dịch chiết trọng đũa từng được ghi nhận có hoạt tính kháng thrombin lên tới trên 80% trong các thử nghiệm sinh hóa [7]. Do đó, người đang điều trị các vấn đề về đông máu hoặc dùng thuốc chống đông máu cần tránh tự ý sử dụng vì nguy cơ tương tác dược lý chưa được kiểm soát.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng an toàn trên các đối tượng này; do đó không nên tiếp xúc hoặc dùng các chế phẩm tự chế từ cây.

Lời khuyên và cách tiếp cận đúng đắn

Cây trọng đũa là loài cây cảnh đẹp và là nguồn dược liệu tự nhiên giàu tiềm năng đang được khoa học tìm tòi, khai thác [1]. Tuy vậy, ở thời điểm hiện tại:

  • Chỉ nên coi trọng đũa là đối tượng nghiên cứu khoa học trong phòng thí nghiệm, không tự ý thu hái rễ hay lá để đun sắc uống trị bệnh [2].
  • Chiết xuất trà từ một số loài Ardisia dù được nghiên cứu sơ bộ nhưng hàm lượng polyphenol không tương quan thuận với hiệu quả tiêu diệt tế bào ung thư, do đó không thể coi việc uống trà thảo mộc này là giải pháp trị ung thư [5].
  • Nếu có bất kỳ nhu cầu sử dụng thảo dược hỗ trợ sức khỏe khi đang mắc bệnh mạn tính, người dân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y học cổ truyền để đánh giá tính an toàn và tương tác thuốc.

Hoạt chất ardisiacrispin A và B chiết xuất từ cây trọng đũa đã cho thấy tiềm năng ức chế một số dòng tế bào ung thư nhất định trong đĩa thí nghiệm thông qua cơ chế kích hoạt chết tế bào và phá hủy vi ống [4]. Tuy nhiên, kết quả nuôi cấy tế bào hoàn toàn không đồng nghĩa với khả năng chữa khỏi bệnh trên cơ thể người. Người bệnh cần giữ thái độ khoa học, tỉnh táo trước các trào lưu tự chữa bệnh và luôn tuân thủ hướng dẫn điều trị từ các bác sĩ chuyên khoa.