Nhiều người thường tìm kiếm các loại thảo dược bổ dưỡng với mong muốn tăng cường sinh lực và làm chậm quá trình lão hóa của cơ thể. Tích dương (tên khoa học thuộc chi Cynomorium) là một trong những vị thuốc cổ truyền được lưu truyền rộng rãi trong dân gian phương Đông lẫn y học Ả Rập cổ đại [1], [2]. Liệu tiềm năng chống oxy hóa thực sự của dược liệu này có mạnh mẽ như lời đồn?

Dưới góc nhìn của khoa học hiện đại, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm (in vitro) đã xác nhận tích dương chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên như flavonoid, triterpenoid và các hợp chất phenolic [3], [4]. Tuy nhiên, các tác dụng bảo vệ tế bào này mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào hoặc mô hình thử nghiệm nhân tạo, chưa có đầy đủ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người [3], [5].

Tích dương và giá trị y học cổ truyền

Tích dương từ lâu đã được ghi nhận trong y học cổ truyền Trung Quốc với công dụng bồi bổ, tráng dương, điều trị đau lưng mỏi gối, xuất tinh sớm, liệt dương hay viêm loét dạ dày [1], [2]. Tại khu vực Bắc Phi và Địa Trung Hải, loài Cynomorium coccineum từng được mệnh danh là "kho báu dược liệu" hay "nấm Malta", được sử dụng trong các bài thuốc cổ của danh y Avicenna [1], [6].

Trong lịch sử, thảo dược này từng được dùng làm chất làm se, cầm máu và trị tiêu chảy nhờ khả năng liên kết với protein để tạo lớp màng bảo vệ niêm mạc [6]. Tuy nhiên, công dụng làm thuốc cầm máu toàn thân hiện nay vẫn còn nhiều dấu hỏi khoa học [6]. Dù vậy, các ứng dụng dân gian vẫn đưa tích dương vào thành phần của một số loại trà thảo mộc, thực phẩm bổ sung và mỹ phẩm [2].

Kho hoạt chất quý: Flavonoid và Triterpenoid

Bản chất của tích dương là loài thực vật ký sinh, không chứa diệp lục để quang hợp nhưng lại tích lũy hàm lượng hợp chất thứ cấp rất phong phú [3]. Các nghiên cứu hóa thực vật cho thấy các thành phần chính yếu tạo nên hoạt tính sinh học của chi Cynomorium bao gồm các hợp chất phenolic, steroid, phenylpropanoid và triterpene [1], [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã sử dụng kỹ thuật phân tích hiện đại UPLC-Q-Orbitrap/MS trên dịch chiết ethanol 75% của loài Cynomorium coccineum [4]. Nhóm nghiên cứu đã phân lập và xác định được tổng cộng 29 hợp chất khác nhau, bao gồm 8 hợp chất triterpenoid, 6 hợp chất flavonoid, 8 acid phenolic cùng các acid béo và sterol [4]. Các hợp chất flavonoid và acid phenolic được biết đến rộng rãi là những "lá chắn" tự nhiên chống lại các gốc tự do gây hại.

Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng lưu ý rằng một số thành phần hóa học trong cây tích dương khá kém bền vững [1]. Điều này đồng nghĩa với việc hàm lượng các hoạt chất sinh học có thể biến động lớn tùy thuộc vào điều kiện thổ nhưỡng, thời điểm thu hái và quy trình chế biến, chiết xuất [1].

Khả năng bảo vệ tế bào qua nghiên cứu ống nghiệm

Để đánh giá tiềm năng chống oxy hóa của tích dương, một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành kiểm tra trên các mẫu Cynomorium coccineum tươi thu thập tại đảo Sardinia, Ý [3]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng nhiều mô hình hóa học và sinh học khác nhau như thử nghiệm DPPH, FRAP, TEAC và ORAC-PYR trên cả dịch chiết nước lẫn dịch chiết methanol [3].

Kết quả cho thấy cả hai dạng dịch chiết đều thể hiện năng lực chống oxy hóa đáng kể, trong đó phép đo ORAC-PYR cho giá trị cao nhất [3]. Axit gallic và cyanidin 3-O-glucoside được xác định là hai thành phần chủ chốt tham gia vào quá trình này [3]. Đáng chú ý, khi thử nghiệm trên mô hình sinh học in vitro về quá trình oxy hóa chất béo, dịch chiết methanol đã ngăn ngừa đáng kể sự phân hủy của cholesterol [3]. Đồng thời, chiết xuất này tạo ra lớp bảo vệ bền vững cho các acid béo không bão hòa trong màng liposome trước tác nhân phân hủy gây ra bởi ion đồng (Cu2+) [3].

Bên cạnh khả năng trung hòa gốc tự do, triterpenoid phân lập từ tích dương còn mở ra hướng bảo vệ tế bào thần kinh. Một nghiên cứu năm 2022 trên loài Cynomorium coccineum subsp. songaricum đã phân lập được 4 hợp chất triterpenoid mới cùng 20 hợp chất đã biết [5]. Qua kiểm tra trên dòng tế bào SK-N-SH, 16 hợp chất triterpene (thuộc nhóm oleanane và ursane) đã chứng minh khả năng giảm thiểu đáng kể tình trạng chết tế bào thần kinh do chất dẫn truyền glutamate hoặc tình trạng thiếu oxy - glucose gây ra [5].

Ngoài ra, các dịch chiết tích dương cũng cho thấy khả năng ức chế sự sống sót và tăng sinh của các tế bào ung thư trong ống nghiệm [7]. Chiết xuất nước và cồn của C. coccineum giúp tế bào ung thư tạo thành ít khuẩn lạc hơn, kìm hãm chu kỳ tế bào ở pha G1 [7]. Nghiên cứu trên chuột mang khối u u hắc tố B16 cho thấy việc tiêm dịch chiết nước vào màng bụng giúp làm chậm tốc độ phát triển khối u và kéo dài thời gian sống của chuột thí nghiệm [7].

Bằng chứng khoa học và những hiểu lầm phổ biến

Mặc dù các dữ liệu ống nghiệm (in vitro) cho thấy tích dương giàu chất chống oxy hóa và có thể bảo vệ lipid màng tế bào, người tiêu dùng không nên thần thánh hóa loại dược liệu này [3]. Hiểu lầm phổ biến nhất là xem tích dương như một phương thuốc bách bệnh có thể chữa khỏi ung thư hoặc lập tức trẻ hóa cơ thể.

Thực tế, tất cả các tác dụng bảo vệ tế bào, chống thoái hóa thần kinh hay kháng u kể trên mới chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm phòng thí nghiệm hoặc trên động vật (chuột) [5], [7]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn nào trên người chứng minh việc uống tích dương sẽ ngăn ngừa được các bệnh thoái hóa thần kinh hay khối u ác tính. Hơn nữa, việc sử dụng tích dương theo kinh nghiệm cổ truyền chủ yếu xoay quanh các triệu chứng như tiêu chảy, xuất tinh sớm hoặc mệt mỏi, và hiệu quả y học của chúng vẫn cần nghiên cứu chuẩn hóa thêm [2], [6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Vì tích dương có các hoạt tính sinh học tác động lên nhiều hệ cơ quan như miễn dịch, thần kinh và đường huyết, việc tự ý sử dụng cần hết sức cẩn trọng [1], [2]. Những người có bệnh lý nền mạn tính, người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc phụ nữ có thai và cho con bú tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc hoặc thực phẩm chức năng chứa tích dương đậm đặc do dữ liệu an toàn trên người còn hạn chế [2].

Ngoài ra, những người đang sử dụng các thuốc điều trị chuyển hóa hoặc thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Các hoạt chất thực vật trong tích dương có thể tương tác với thuốc chuyển hóa qua gan hoặc làm thay đổi hiệu quả điều trị của thuốc tây.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Nếu muốn sử dụng tích dương như một thành phần bồi bổ sức khỏe tổng thể, bạn chỉ nên xem nó như một loại thảo dược bổ sung trong chế độ sinh hoạt lành mạnh:

  • Nguồn gốc: Lựa chọn các sản phẩm trà, cao chiết hoặc viên uống đã qua kiểm nghiệm chất lượng từ các cơ sở dược liệu uy tín để tránh nguy cơ nhiễm nấm mốc hoặc kim loại nặng.
  • Dạng dùng: Dạng nước sắc truyền thống hoặc trà hãm từ dược liệu khô ở lượng vừa phải là cách tiếp cận an toàn nhất. Không nên lạm dụng các loại rượu ngâm không rõ nồng độ và nguồn gốc.
  • Kết hợp lối sống: Hoạt chất chống oxy hóa từ thảo dược chỉ phát huy vai trò hỗ trợ. Nền tảng quan trọng nhất để chống lão hóa vẫn là chế độ ăn nhiều rau xanh, trái cây tươi, hạn chế dầu mỡ chiên rán, vận động thể chất đều đặn và ngủ đủ giấc.

Tích dương rõ ràng là nguồn thảo dược tự nhiên chứa nhiều chất chống oxy hóa giá trị như flavonoid và triterpenoid với tiềm năng bảo vệ màng tế bào đáng chú ý trong ống nghiệm [3], [4]. Tuy nhiên, chặng đường từ các đĩa petri thí nghiệm đến các liệu pháp điều trị chính thức trên cơ thể người vẫn còn rất dài [2]. Người dùng nên giữ góc nhìn khoa học, không tự ý dùng thảo dược thay thế các phương pháp điều trị y khoa khi chưa có chỉ định của bác sĩ.