Vị thuốc dân gian cực đắng và lời đồn kháng viêm

Dây ký ninh (danh pháp khoa học: Tinospora crispa) là loại dây leo quen thuộc trong nhiều bài thuốc dân gian [1]. Thảo dược này nổi tiếng với vị đắng đậm đặc trưng, thường được truyền miệng là bài thuốc tiêu sưng, trị đau nhức xương khớp và thanh nhiệt [2], [1]. Nhiều người tin rằng vị càng đắng thì khả năng "dập tắt" các phản ứng viêm trong cơ thể càng mạnh.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ra rằng tác dụng sinh học của dây ký ninh phức tạp hơn rất nhiều. Khả năng kháng viêm của các hoạt chất đắng mới chỉ được ghi nhận chủ yếu ở cấp độ tế bào phòng thí nghiệm, chưa có đủ dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người [3], [1]. Thậm chí, một số nghiên cứu còn cho thấy chiết xuất thô của cây có thể kích thích phản ứng viêm tùy thuộc vào bối cảnh miễn dịch [4].

Hoạt chất đắng diterpenoid: Tác động ở cấp độ tế bào

Vị đắng trứ danh của dây ký ninh phần lớn đến từ nhóm hợp chất diterpenoid, cụ thể là các dạng clerodane diterpenoid, furanoditerpenoid và các dạng glycoside như tinocrisposide [3], [1], [5]. Để làm rõ thực hư khả năng giảm viêm, các nhà khoa học đã tiến hành chiết tách từng hoạt chất tinh khiết để thử nghiệm trực tiếp trên các tế bào miễn dịch [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân lập tổng cộng 17 hợp chất clerodane diterpenoid từ thân và lá dây ký ninh, bao gồm 10 hoạt chất mới gọi là tinopanoid K-T (đánh số 1 đến 10) cùng 7 hoạt chất đã biết (đánh số 11 đến 17) [3]. Nhóm nghiên cứu tiến hành đánh giá khả năng ức chế sản sinh oxit nitric (NO) – một chất trung gian gây viêm điển hình – trên dòng tế bào vi tế bào đệm BV-2 được kích hoạt bởi LPS [3].

Kết quả thử nghiệm cho thấy hợp chất số 3 và số 8 thể hiện hiệu lực ức chế sinh NO vượt trội, với giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) lần lượt đạt mức 5,6 µM và 13,8 µM [3]. Khả năng này thậm chí còn mạnh hơn chất đối chứng dương minocycline (với IC50 là 22,9 µM) [3].

Phân tích sâu hơn bằng kỹ thuật Western blot và qRT-PCR cho thấy hợp chất số 3 làm giảm biểu hiện rõ rệt của các protein tiền viêm quan trọng gồm inducible nitric oxide synthase (iNOS) và cyclooxygenase 2 (COX-2) [3]. Ở cấp độ biểu hiện gen (mRNA), hợp chất này cũng ngăn chặn sự gia tăng của các cytokine gây viêm nguy hiểm như tumor necrosis factor-alpha (TNF-alpha), interleukin 6 (IL-6) và interleukin 1beta (IL-1beta) [3].

Về mặt cơ chế phân tử, các phân tích nhuộm huỳnh quang và Western blot chỉ ra rằng hoạt chất số 3 ngăn chặn tình trạng viêm thần kinh do LPS kích thích thông qua việc ức chế con đường tín hiệu Stat3 phụ thuộc thụ thể Toll-like receptor 4 (TLR4) và con đường tín hiệu protein kinase hoạt hóa phân bào (MAPK) [3]. Đồng thời, hợp chất này kích hoạt các tín hiệu bảo vệ tế bào qua trung gian enzym Heme Oxygenase-1 (HO-1) [3].

Bức tranh trái ngược: Khi chiết xuất thô lại làm tăng phản ứng viêm

Mặc dù các hợp chất diterpenoid đơn lẻ cho thấy tiềm năng kháng viêm rất khả quan trên đĩa nuôi cấy, nhưng chiết xuất toàn phần của dây ký ninh lại cho kết quả hoàn toàn trái ngược [4]. Điều này đặt ra dấu hỏi lớn cho thói quen tự ý đun sắc toàn bộ thân dây ký ninh để trị bệnh.

Năm 2020, một nghiên cứu trên dòng tế bào đại thực bào người U937 đã khảo sát tác động của chiết xuất ethanol 80% từ thân dây ký ninh [4]. Trái với kỳ vọng hạ viêm, chiết xuất thô này khi kết hợp với tác nhân kích hoạt miễn dịch LPS lại kích thích giải phóng ồ ạt các chất trung gian gây viêm [4]. Bằng phương pháp ELISA, các nhà khoa học nhận thấy nồng độ interleukin 1beta (IL-1beta), TNF-alpha và chất sinh đau prostaglandin E2 (PGE2) đều gia tăng đáng kể [4].

Đồng thời, chiết xuất dây ký ninh làm tăng biểu hiện protein COX-2 và biểu hiện gen mRNA của các yếu tố tiền viêm theo mức độ phụ thuộc liều lượng [4]. Cơ chế là do chiết xuất này kích hoạt chuỗi truyền tín hiệu qua thụ thể TLR4 và MyD88, dẫn đến việc phosphoryl hóa enzym IKKalpha/beta, protein p65 của phức hợp NF-kappaB, phân giải protein ức chế IkappaBalpha, cũng như phosphoryl hóa các phân tử thuộc chuỗi MAPK (gồm ERK, p38, JNK) và enzym Akt [4]. Phân tích sắc ký xác định syringin và magnoflorine là những thành phần chiếm tỷ lệ lớn trong dịch chiết này [4]. Kết quả này cho thấy dây ký ninh có tính điều hòa miễn dịch phức tạp và dịch chiết thô có thể làm bùng phát phản ứng viêm trên tế bào miễn dịch thay vì làm dịu [4].

Tác động giảm sưng trong mô hình chuột gout

Ngoài thử nghiệm trên tế bào, một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá tác dụng của dịch chiết thân dây ký ninh trên chuột cống trắng mắc chứng tăng acid uric máu bằng cách tiêm potassium oxonate [2]. Theo y học dân gian khu vực Vân Nam (Trung Quốc), dây ký ninh được dùng trong các bài thuốc trị bệnh gout và viêm khớp gout [2].

Thử nghiệm trên động vật này ghi nhận dịch chiết dây ký ninh giúp hạ thấp rõ rệt các chỉ số dấu ấn trong huyết thanh chuột [2]. Thuốc ức chế hoạt động của enzym xanthine oxidase (XOD) – enzym then chốt tổng hợp acid uric, đồng thời điều hòa biểu hiện các chất vận chuyển urate để tăng đào thải và làm giảm tổn thương thận ở chuột [2]. Phân tích tin sinh học chỉ ra con đường truyền tín hiệu thụ thể NOD (NLRP3/caspase-1/IL-1beta) đóng vai trò trung tâm trong cơ chế kiểm soát phản ứng viêm và hạ acid uric của cây trên động vật thí nghiệm [2]. Tuy nhiên, kết quả này được thực hiện trên mô hình chuột và chưa được xác minh trên người bệnh gout [2], [1].

Ranh giới mong manh giữa tiềm năng và bằng chứng lâm sàng

Một tổng quan khoa học toàn diện công bố năm 2016 đã khẳng định rằng, mặc dù thảo dược này cho thấy nhiều hoạt tính như chống viêm, chống oxy hóa, hạ đường huyết hay điều hòa miễn dịch, hầu hết các bằng chứng hiện có chỉ dừng lại ở dịch chiết thô hoặc tế bào thực nghiệm [1]. Các phân tích hóa thực vật cho thấy cây chứa rất nhiều nhóm hoạt chất phức tạp: clerodane furanoditerpenoid, lactone, alkaloid, flavonoid, sterol và lignan [1].

Tuy nhiên, tài liệu tổng quan nhấn mạnh tính đến nay vẫn chưa có đầy đủ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng chặt chẽ trên cơ thể người để chuyển các bài thuốc truyền miệng thành chỉ định y khoa chính thức [1]. Đa số các thử nghiệm mới chỉ là in vitro (trong ống nghiệm, nuôi cấy tế bào) hoặc mô hình động vật thí nghiệm [3], [4], [2], [1]. Sự sai khác rất lớn giữa nồng độ tinh khiết của một phân tử biệt lập trong phòng thí nghiệm và việc uống nước sắc thảo dược khiến người dùng không thể coi dây ký ninh như một loại thuốc kháng viêm thông thường [3], [1].

Nguy cơ tổn thương gan: Lời cảnh báo nghiêm túc

Một hiểu lầm hết sức phổ biến là thảo dược tự nhiên nào vị đắng cũng đều bổ gan và lành tính. Thực tế y khoa lại ghi nhận nguy cơ đáng lo ngại về độc tính gan của dây ký ninh [6].

Năm 2018, một báo cáo y khoa đã ghi nhận trường hợp viêm gan nhiễm độc cấp tính ở một bệnh nhân nam 57 tuổi tại vùng Tây Ấn thuộc Pháp sau khi uống nước sắc từ thân tươi dây ký ninh [6]. Trước đó, y văn cũng từng ghi nhận 2 ca tổn thương gan do uống bột thân khô dạng viên hoàn và viên nén kéo dài [6].

Phân tích hóa lý dịch chiết mà bệnh nhân sử dụng phát hiện sự có mặt của borapetoside C cùng 17 dẫn xuất furanoditerpenoid nhóm cis-clerodane khác [6]. Các nhà khoa học kết luận rằng chính nhóm hợp chất clerodane furanoditerpenoid này là nguyên nhân tiềm tàng gây hoại tử tế bào gan, tương tự độc tính từng gặp ở các loài thực vật chứa furanoditerpenoid khác như Teucrium chamaedrys hay Dioscorea bulbifera [6].

Bên cạnh nguy cơ cho gan, dây ký ninh còn chứa các hợp chất tác động mạnh lên hệ bài tiết insulin và chuyển hóa tế bào beta tụy [5], [7]. Diterpenoid mới như tinocrisposide A-D và borapetic acid có hoạt tính bảo vệ tế bào beta [5], trong khi dịch chiết kích thích tế bào beta tiết insulin thông qua điều hòa nồng độ canxi nội bào [7]. Các chất như Tinoscorside A, Borapetoside A và B cũng tác động vào thụ thể PI3K [8]. Vì thế, việc người dân tự ý sử dụng lượng lớn có thể gây biến đổi khó lường về chức năng chuyển hóa và gây độc nội tạng [6].

Ai nên thận trọng?

Dựa trên dữ liệu độc học và dược lý hiện có, những nhóm đối tượng sau đây tuyệt đối cần cẩn trọng và không tự ý sử dụng dây ký ninh:

  • Người có tiền sử bệnh gan, men gan cao hoặc suy giảm chức năng gan: Nhóm clerodane furanoditerpenoid trong cây có khả năng gây độc trực tiếp lên tế bào gan [6].
  • Người đang điều trị bệnh đái tháo đường: Thảo dược có khả năng kích thích giải phóng insulin và tương tác với các thụ thể chuyển hóa, dễ gây nguy cơ hạ đường huyết quá mức khi phối hợp với thuốc tây y nếu không có giám sát [8], [7].
  • Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu kiểm chứng an toàn nào trên các đối tượng nhạy cảm này [1]. Do đó cần tránh dùng hoàn toàn.
  • Người đang có các ổ viêm nhiễm cấp tính: Do chiết xuất thô từ cây đã được chứng minh có thể kích hoạt thụ thể TLR4 và MyD88, làm gia tăng các chất gây viêm như TNF-alpha và COX-2 [4].

Lời khuyên áp dụng thực tế

Hiện nay, khoa học chưa đưa ra bất kỳ liều dùng chuẩn mực nào của dây ký ninh để điều trị các tình trạng viêm ở người [1]. Việc người dân tự hái dây ký ninh tươi về đun uống, ngâm rượu hay sử dụng bột thô kéo dài tiềm ẩn nguy cơ viêm gan nhiễm độc nặng [6].

Nếu bạn đang quan tâm đến thảo dược này để hỗ trợ sức khỏe, nguyên tắc an toàn hàng đầu là:

  • Tuyệt đối không tự ý dùng dây ký ninh thay thế thuốc chống viêm, thuốc giảm đau hay phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa [1], [6].
  • Chỉ sử dụng các sản phẩm đã được cơ quan y tế kiểm định chất lượng, định lượng thành phần rõ ràng và loại bỏ các thành phần gây độc [1].
  • Chỉ dùng ở lượng vừa phải nếu có chỉ định, không lạm dụng kéo dài và luôn hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng, đặc biệt khi cơ thể có sẵn bệnh lý nền [1], [6].
  • Ngưng sử dụng ngay lập tức và đi khám nếu xuất hiện các dấu hiệu tổn thương gan như vàng mắt, vàng da, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi bất thường hoặc đau tức vùng hạ sườn phải [6].

Tóm lại, các hoạt chất đắng diterpenoid phân lập từ dây ký ninh quả thực có hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ ở cấp độ tế bào trong phòng thí nghiệm [3]. Song từ ống nghiệm đến viên thuốc điều trị trên cơ thể người là một khoảng cách rất xa [1]. Người dân không nên thần thánh hóa vị đắng của loại cây này để tránh những hậu quả đáng tiếc cho sức khỏe, đặc biệt là nguy cơ nhiễm độc gan [6].