Chế độ ăn DASH hạ acid uric thế nào? Bằng chứng nói gì

Nhiều người bệnh tăng acid uric máu hoặc gout thường lo lắng tìm kiếm giải pháp ăn uống để kiểm soát chỉ số xét nghiệm mà không phải phụ thuộc quá nhiều vào thuốc. Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension), vốn được thiết kế cho người tăng huyết áp, gần đây được nhắc đến nhiều như một lựa chọn tiềm năng cho người có acid uric cao. Liệu thực đơn này có thực sự giúp hạ acid uric trong máu, và bằng chứng y khoa hiện nay khẳng định điều gì?

Chế độ ăn DASH thực tế có thể hỗ trợ hạ acid uric huyết thanh ở mức độ khiêm tốn đến vừa phải, đặc biệt rõ rệt ở những người có nồng độ acid uric ban đầu ở mức cao ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, thay đổi dinh dưỡng này chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống, hoàn toàn không thể thay thế thuốc hạ urat chuyên biệt ở những bệnh nhân có chỉ định điều trị y tế bắt buộc ^[3].

Chế độ ăn DASH gồm những gì?

Chế độ ăn DASH tập trung vào việc tiêu thụ nhiều trái cây, rau xanh, các loại hạt, đậu đỗ, sản phẩm từ sữa ít béo và ngũ cốc nguyên hạt ^[1]. Đồng thời, thực đơn này hạn chế tối đa natri (muối), đồ uống có đường cũng như các loại thịt đỏ và thịt chế biến sẵn ^[1].

Mô hình dinh dưỡng này có sự trùng lặp đáng kể với các khuyến nghị dành cho người bệnh tăng acid uric máu và gout ^[1]. Các yếu tố nguy cơ dinh dưỡng kinh điển gây tăng acid uric như thịt đỏ, hải sản, rượu bia và đồ uống giàu đường fructose bị cắt giảm mạnh trong thực đơn DASH ^[1]. Ngược lại, chế độ ăn này bổ sung các nhóm thực phẩm có tác dụng bảo vệ hoặc trung tính đã được ghi nhận như sữa ít béo, rau xanh, đậu đỗ, hạt và đạm thực vật ^[1].

Cơ chế sinh học giúp hạ acid uric

Khả năng hỗ trợ hạ acid uric của DASH đến từ sự kết hợp của nhiều cơ chế sinh học qua đường tiêu hóa và chuyển hóa ^[1]. Trước hết, việc giảm thịt đỏ, thịt chế biến sẵn và hải sản giúp giảm lượng purine nạp vào cơ thể ^[1]. Khi nguyên liệu đầu vào giảm, quá trình chuyển hóa nội sinh tạo ra acid uric cũng giảm theo ^[1].

Bên cạnh đó, chế độ ăn giàu chất xơ, đạm thực vật và ít đồ uống ngọt giúp giảm tình trạng kháng insulin ^[1]. Kháng insulin được chứng minh có mối liên hệ mật thiết với việc giữ lại acid uric tại ống thận; do đó cải thiện độ nhạy insulin sẽ thúc đẩy tác dụng tăng thải acid uric qua đường tiết niệu (uricosuric effect) ^[1].

Các thành phần cụ thể trong thực phẩm DASH cũng đóng vai trò sinh học trực tiếp ^[4]. Axit orotic trong sữa có tác dụng tăng cường đào thải urat qua thận ^[4]. Hai loại protein chính trong sữa là casein và lactalbumin cũng thúc đẩy quá trình bài tiết acid uric qua thận ^[4]. Ngoài ra, vitamin D và các axit béo không bão hòa đa (PUFA), chất béo thực vật trong hạt và đậu cũng được ghi nhận có liên quan đến việc duy trì nồng độ acid uric khỏe mạnh ^[5], ^[4].

Bằng chứng khoa học từ các thử nghiệm lâm sàng

Các thử nghiệm can thiệp có đối chứng đã cung cấp nhiều số liệu cụ thể về khả năng hạ acid uric của thực đơn DASH. Một phân tích bổ trợ trên 103 người trưởng thành tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp cho thấy DASH giúp hạ acid uric huyết thanh rõ rệt so với chế độ ăn kiểm soát kiểu Mỹ ^[1], ^[2]. Ở nhóm người có acid uric ban đầu từ 6 mg/dL trở lên, chế độ ăn DASH làm giảm 0,8 mg/dL tại thời điểm 30 ngày và duy trì mức giảm 1,0 mg/dL tại thời điểm 90 ngày ^[2]. Với những người có nồng độ ban đầu từ 7 mg/dL trở lên, mức giảm trung bình lên tới 1,3 mg/dL ^[1], đạt hiệu quả giảm trung bình khoảng 1,29 mg/dL trong một thử nghiệm chéo 30 ngày ^[6].

Nghiên cứu theo dõi theo thời gian công bố năm 2018 trên 103 người (tuổi trung bình 51,5; 55% nữ; 75% người da đen; 42% béo phì; 34% tăng huyết áp) chỉ ra rằng DASH phát huy tác dụng hạ acid uric ngay trong vòng 30 ngày và duy trì hiệu quả bền vững đến 90 ngày ^[2]. Tính chung trên toàn bộ đối tượng nghiên cứu, mức giảm acid uric là 0,5 mg/dL ở cả mốc 30 và 90 ngày ^[2].

Ngoài các can thiệp nuôi dưỡng chặt chẽ, một nghiên cứu can thiệp thực tế năm 2019 trên 100% người Mỹ gốc Phi có thu nhập thấp bị tăng huyết áp cũng được triển khai ^[3]. Nghiên cứu này cung cấp tiền trợ cấp và giao thực phẩm tận nhà gồm trái cây, rau, hạt, đậu ^[3]. Kết quả cho thấy việc hướng dẫn và hỗ trợ tài chính không kiểm soát không làm giảm acid uric một cách nhất quán do mức độ tuân thủ không đồng đều giữa các cá nhân, nhưng vẫn ghi nhận xu hướng giảm mạnh hơn ở những người có mức acid uric ban đầu cao ^[3].

Ở cấp độ dịch tễ học dài hạn, nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu kéo dài 26 năm trên 44.444 nam giới thuộc đoàn hệ Health Professionals Follow-Up cho thấy người tuân thủ chế độ ăn DASH càng cao thì nguy cơ mắc bệnh gout càng thấp theo đáp ứng liều lượng ^[1], ^[4], ^[6]. Điểm tuân thủ DASH cao nhất liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc bệnh gout với tỷ suất chênh OR là 0,68 so với nhóm tuân thủ thấp nhất ^[7]. Dữ liệu khảo sát quốc gia trên người trưởng thành Trung Quốc năm 2023 cũng tái khẳng định việc gắn kết với chế độ ăn DASH làm giảm tỷ lệ mắc tăng acid uric máu trong cộng đồng ^[6].

Lợi ích cộng gộp và giới hạn nghiên cứu

Lợi ích của chế độ ăn DASH không chỉ dừng lại ở chỉ số acid uric mà còn giải quyết đồng thời các bệnh lý chuyển hóa đi kèm ^[1]. Tăng huyết áp hiện diện ở 74% bệnh nhân gout và khoảng 50% người tăng acid uric máu ^[1]. Thử nghiệm gốc của DASH cho thấy chế độ này giúp giảm huyết áp tâm thu 11,4 mmHg và huyết áp tâm tâm trương 5,5 mmHg so với chế độ ăn đối chứng ^[1]. Do đó, gần 3/4 bệnh nhân gout vốn đã có sẵn chỉ định can thiệp dinh dưỡng bằng DASH để kiểm soát huyết áp và giảm nguy cơ tim mạch ^[1].

Tuy vậy, các bằng chứng y khoa hiện tại vẫn tồn tại một số giới hạn ^[8]. Hầu hết các thử nghiệm can thiệp đối chứng ngẫu nhiên ban đầu loại trừ bệnh nhân có bệnh tim mạch từ trước, suy thận tiến triển hoặc đái tháo đường đang điều trị bằng thuốc ^[8]. Đối tượng tham gia thử nghiệm gốc có tỷ lệ nữ giới chiếm 55% và mức tiêu thụ rượu bia rất thấp, khác biệt đáng kể so với nhóm bệnh nhân gout điển hình ngoài đời thực ^[8]. Thời gian can thiệp trong các thử nghiệm đối chứng trực tiếp còn tương đối ngắn (30 đến 90 ngày), chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn về tác động kéo dài nhiều năm trên nồng độ acid uric tự nhiên ^[8], ^[2].

Hiểu lầm: Chế độ ăn thay thế được thuốc hạ urat?

Một hiểu lầm rất phổ biến là bệnh nhân có thể dựa hoàn toàn vào chế độ ăn uống lành mạnh để thay thế thuốc điều trị hạ urat. Dù mức giảm từ 1,0 đến 1,3 mg/dL ở người có acid uric cao là rất đáng khích lệ ^[1], ^[6], con số này không đủ để đưa chỉ số acid uric về mức mục tiêu an toàn ở những bệnh nhân gout nặng hoặc có hạt tophi lớn.

Chế độ ăn đại diện cho một chiến lược phù hợp cho người tăng acid uric chưa đến mức cần dùng thuốc, người không dung nạp điều trị hoặc người ưu tiên can thiệp lối sống để phòng ngừa ban đầu ^[3]. Với người đã được chẩn đoán mắc gout hoặc tăng acid uric mức độ nặng, DASH chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều trị, giúp kiểm soát huyết áp và tim mạch, tuyệt đối không được tự ý ngưng thuốc hạ urat đã được bác sĩ chỉ định ^[1], ^[3].

Bên cạnh đó, việc điều chỉnh lượng muối nạp vào cũng cần thận trọng ^[8]. Trong thử nghiệm DASH-Sodium, việc cắt giảm lượng muối có thể dẫn đến sự dao động nồng độ acid uric cấp tính trong giai đoạn đầu ^[8]. Sự biến động đột ngột của acid uric trong máu là yếu tố đã được biết rõ có thể kích hoạt các cơn viêm khớp gout cấp bùng phát ^[8]. Do đó, người bệnh không nên áp dụng việc cắt giảm natri hay thay đổi chế độ ăn quá cực đoan trong thời gian ngắn mà cần có sự thích nghi từ từ ^[8].

Ai nên thận trọng khi áp dụng?

Người có bệnh thận mạn tính (CKD) tiến triển cần đặc biệt cẩn trọng trước khi chuyển sang chế độ ăn DASH ^[8], ^[5]. DASH rất giàu rau xanh, củ quả và các loại hạt, vốn chứa hàm lượng kali và phốt pho cao, có thể gây quá tải cho chức năng lọc của thận đã bị suy giảm.

Bệnh nhân đang có cơn gout cấp tái phát dày đặc cũng cần theo dõi sát ^[8]. Sự thay đổi nhanh chóng về chế độ dinh dưỡng và lượng natri có thể làm nồng độ urat dao động, vô tình kích hoạt thêm các đợt sưng đau khớp mới ^[8].

Các nghiên cứu can thiệp của DASH thường loại trừ người mắc bệnh tim mạch nặng, đái tháo đường đang dùng thuốc và bệnh thận nặng ^[8]. Do đó, người thuộc các nhóm bệnh lý phức tạp này cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng trước khi thay đổi thực đơn hàng ngày ^[8].

Hướng dẫn áp dụng thực tế

Để ứng dụng các nguyên lý của DASH một cách an toàn và bền vững, người có nồng độ acid uric cao có thể từng bước điều chỉnh khẩu phần ăn hàng ngày:

• Tăng cường rau củ và trái cây tươi trong các bữa ăn chính, thay thế cho các món xào nhiều dầu mỡ ^[1], ^[3].
• Bổ sung sữa và sữa chua ít béo, sử dụng như bữa phụ hoặc kết hợp trong bữa sáng để tận dụng axit orotic và protein sữa hỗ trợ bài tiết acid uric ^[1], ^[4].
• Thay thế một phần đạm động vật bằng đạm thực vật từ các loại đậu đỗ và hạt dinh dưỡng ^[1], ^[5].
• Cắt giảm triệt để nước ngọt có gas, đồ uống chứa nhiều đường fructose và các loại rượu bia ^[1], ^[5].
• Giảm dần lượng muối nêm nếm và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn đóng hộp một cách từ từ để tránh dao động acid uric đột ngột ^[1], ^[8].

Nhìn chung, chế độ ăn DASH là một mô hình dinh dưỡng khoa học mang lại lợi ích kép: vừa hỗ trợ hạ nhẹ acid uric huyết thanh, vừa kiểm soát huyết áp và bảo vệ sức khỏe tim mạch ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, chế độ ăn này không thể thay thế phác đồ dùng thuốc hạ urat ở bệnh nhân gout mạn tính ^[3]. Người bệnh nên duy trì lối sống lành mạnh kết hợp thăm khám định kỳ và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa.