Hoạt chất gnetin C từ cây bép có tương tác với thuốc chuyển hóa qua gan?

Băn khoăn về rau bép và tương tác thuốc

Rau bép (còn gọi là lá bép, cây gắm) là loại rau rừng quen thuộc tại nhiều vùng miền, thường dùng nấu canh hoặc xào trong bữa cơm gia đình. Gần đây, nhiều người quan tâm đến các hoạt chất tự nhiên trong loại cây này, đặc biệt là dẫn xuất polyphenol gnetin C, với mong muốn bồi bổ cơ thể hoặc hỗ trợ điều trị bệnh.

Tuy nhiên, đối với người đang phải điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc kê đơn, việc bổ sung các chiết xuất thực vật thường làm dấy lên nỗi lo về tương tác thuốc chuyển hóa qua gan. Câu hỏi đặt ra là: Liệu hoạt chất gnetin C từ cây bép có thực sự can thiệp vào men gan và làm thay đổi nồng độ các loại thuốc đang dùng hay không?

Hiện tại, các nghiên cứu khoa học được cung cấp chưa có bất kỳ dữ liệu trực tiếp nào đánh giá về hoạt chất gnetin C hay cây bép đối với hệ thống enzym chuyển hóa của gan. Do đó, chưa có bằng chứng thực nghiệm nào khẳng định gnetin C ức chế men gan hoặc gây nguy hiểm khi dùng chung với thuốc kê đơn, nhưng người bệnh vẫn cần hiểu rõ cơ chế chuyển hóa để tránh các rủi ro không mong muốn.

Vai trò của hệ men Cytochrome P450 trong chuyển hóa thuốc

Để hiểu rõ vì sao một hoạt chất tự nhiên có thể gây tương tác, cần nhìn vào hệ thống men Cytochrome P450 (thường gọi tắt là CYP) nằm tại tế bào gan. Đây là nhóm enzym thiết yếu chịu trách nhiệm chuyển hóa đại đa số các loại thuốc điều trị hiện nay ^[1].

Trong số hơn 50 enzym thuộc họ này, chỉ có 6 loại enzym chính đảm nhận chuyển hóa tới 90% lượng thuốc trên thị trường ^[1]. Hai enzym giữ vai trò quan trọng nhất trong số đó là CYP3A4 và CYP2D6 ^[1]. Khi đưa một loại thuốc vào cơ thể, các enzym này sẽ thực hiện biến đổi sinh học để thuốc phát huy tác dụng rồi đào thải ra ngoài ^[1].

Hệ men này hoạt động thông qua chu trình xúc tác mono-oxygenase chứa heme, trong đó một thành phần thiết yếu là sự cung cấp hai electron từ enzym đối tác NADPH-CYP450 reductase (CPR) để khử ion sắt trong enzym ^[2]. Nhiều yếu tố như cấu trúc kỵ nước trên bề mặt enzym có thể làm thay đổi sự gắn kết với CPR, từ đó ảnh hưởng đến tốc độ chuyển hóa các hợp chất nội sinh cũng như thuốc ^[2].

Hiện tượng ức chế men gan và nguy cơ thay đổi nồng độ thuốc

Tương tác thuốc xảy ra khi một chất làm ức chế hoặc cảm ứng hoạt động của enzym Cytochrome P450 ^[1]. Việc ức chế chuyển hóa qua trung gian P450 do dùng đồng thời một chất thứ hai là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các tương tác bất lợi ở người ^[3].

Nếu enzym bị ức chế, tốc độ phân hủy của thuốc dùng kèm sẽ chậm lại, khiến nồng độ thuốc trong huyết tương tăng cao vượt mức kiểm soát, gây độc tính hoặc tăng tác dụng phụ bất ngờ ^[1]. Ngược lại, nếu enzym bị cảm ứng (tăng hoạt tính), nồng độ thuốc trong máu giảm nhanh, dẫn đến thất bại trong điều trị ^[1]. Chẳng hạn, các chất làm thay đổi hoạt tính men gan như phenobarbital đã được ghi nhận gây ảnh hưởng đến hàng loạt protein liên quan đến phân giải protein, stress oxy hóa và chuyển hóa sinh học tại tế bào gan chuột ^[4].

Nhiều nhóm thuốc kê đơn rất nhạy cảm với các biến đổi của enzym gan, điển hình là thuốc chống đông warfarin, thuốc chống trầm cảm, thuốc chống động kinh và nhóm thuốc hạ mỡ máu statin ^[1].

Bằng chứng khoa học về các chất ức chế hệ men P450

Để đánh giá mức độ tương tác, các nhà nghiên cứu đã sử dụng nhiều mô hình thực nghiệm khác nhau. Việc xác định một chất là chất nền (substrate), chất ức chế (inhibitor) hay chất cảm ứng (inducer) của enzym P450 giúp giới chuyên môn dự đoán được nguy cơ tương tác thuốc trên thực tế lâm sàng ^[5].

Một nghiên cứu năm 2012 đã sử dụng phương pháp điện hóa gắn enzym CYP3A4 người lên điện cực carbon thủy tinh để đo lường khả năng ức chế của các phân tử thuốc đối với sự chuyển hóa cơ chất erythromycin ^[3]. Kết quả cho thấy các chất ức chế nổi tiếng có giá trị IC50 (nồng độ ức chế 50%) rất rõ ràng: ketoconazole đạt IC50 là 135 nM, cimetidine là 80 microM, và diclofenac là 311 microM ^[3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận hiệu ứng phối hợp: sự có mặt của quinidine kích thích quá trình 5-hydroxyl hóa diclofenac, làm giảm IC50 của diclofenac xuống còn 157 microM (tăng gấp đôi hoạt lực ức chế) ^[3].

Trong lĩnh vực điều trị tâm thần, một đánh giá tổng quan y văn từ năm 1966 đến năm 1995 cũng chỉ ra các thuốc chống trầm cảm thế hệ mới ức chế các cụm enzym P450 khác nhau ^[6]:

• Enzym CYP1A2 bị ức chế bởi fluvoxamine, gây tương tác với theophylline và clozapine ^[6].
• Enzym CYP2D6 bị ức chế mạnh trên ống nghiệm bởi fluoxetine, norfluoxetine, sertraline và paroxetine, gây tăng mạnh nồng độ desipramine và nortriptyline trong huyết tương ^[6].
• Enzym CYP2C bị ức chế bởi fluoxetine, sertraline và fluvoxamine qua các tương tác ghi nhận với phenytoin và diazepam ^[6].
• Enzym CYP3A4 chịu trách nhiệm chuyển hóa terfenadine, astemizole, carbamazepine, alprazolam, triazolam cùng các thuốc benzodiazepine khác; nồng độ huyết tương của các chất này tăng lên khi dùng chung với fluvoxamine, nefazodone, fluoxetine và sertraline ^[6].

Đối với các hợp chất tự nhiên, một bài tổng quan công bố năm 2022 đã tổng hợp bằng chứng cho thấy một số hoạt chất và chiết xuất thực vật có khả năng ức chế enzym thuộc họ CYP, bao gồm thymoquinone, quercetin, chiết xuất tỏi và chiết xuất cam thảo ^[7]. Tiềm năng ức chế này đang được xem xét ứng dụng kết hợp nhằm tăng hiệu quả của thuốc điều trị khối u ^[7].

Giới hạn dữ liệu đối với hoạt chất gnetin C từ cây bép

Mặc dù khoa học đã ghi nhận nhiều loại thuốc tổng hợp và một số thảo dược có thể ức chế mạnh mẽ Cytochrome P450, dữ liệu hiện có hoàn toàn chưa đề cập đến hoạt chất gnetin C hay cây bép.

Nhiều người thường suy đoán rằng gnetin C là một dẫn xuất stilbene tự nhiên (tương tự như resveratrol), do đó nó có thể có cơ chế ức chế enzym gan giống như một số polyphenol hay flavonoid khác (chẳng hạn quercetin) ^[7]. Tuy nhiên, suy diễn này chưa có cơ sở thực chứng trong tài liệu nghiên cứu hiện hành. Các tương tác enzym phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc phân tử cụ thể, điện tích bề mặt và các vị trí tiếp xúc của từng phân tử lên vị trí hoạt động của enzym gan ^[7], ^[2].

Vì vậy, hiện tại chưa thể kết luận gnetin C có làm thay đổi nồng độ các thuốc kê đơn chuyển hóa qua gan hay không, cũng như chưa có bất kỳ chỉ số định lượng nào (như giá trị IC50 hay thử nghiệm lâm sàng trên người) đối với hoạt chất này.

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là mọi sản phẩm tự nhiên hoặc thảo dược đều "lành tính" và không gây ảnh hưởng đến việc uống thuốc tây. Trên thực tế, thảo dược chứa nhiều thành phần hóa thực vật phức tạp có thể hoạt động như chất ức chế enzym P450 giống hệt thuốc điều trị ^[7]. Khi men gan bị cản trở, nguy cơ ngộ độc thuốc do tích tụ nồng độ hoàn toàn có thể xảy ra ^[1], ^[8].

Ngược lại, một số người vì quá lo lắng nên loại bỏ hoàn toàn các loại rau ăn dân dã ra khỏi thực đơn. Cần phân biệt rõ giữa việc tiêu thụ rau bép dưới dạng món ăn thông thường với việc dùng các chế phẩm thực phẩm chức năng chứa chiết xuất gnetin C liều cao cô đặc. Ăn một bát canh rau bép nấu chín trong bữa cơm gia đình mang tính chất dinh dưỡng thông thường, hoàn toàn khác với việc dung nạp hoạt chất tinh khiết ở nồng độ cao vào cơ thể.

Ai nên thận trọng?

Dù chưa có dữ liệu cụ thể về gnetin C, nguyên tắc an toàn dược lý đòi hỏi những nhóm đối tượng sau phải luôn thận trọng khi sử dụng bất kỳ chiết xuất thảo dược lạ nào cùng lúc với phác đồ điều trị:

• Người bệnh tim mạch đang sử dụng thuốc chống đông máu warfarin ^[1].
• Người đang điều trị bằng các nhóm thuốc hạ mỡ máu statin ^[1].
• Bệnh nhân tâm thần, thần kinh đang sử dụng thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc chống động kinh ^[1], ^[6].
• Người bệnh ung thư đang phải điều trị đồng thời nhiều loại thuốc (tình trạng đa thuốc - polypharmacy) ^[8].
• Bệnh nhân dùng các thuốc chuyển hóa chủ yếu qua CYP3A4 như một số thuốc an thần nhóm benzodiazepine, carbamazepine ^[6].

Bên cạnh đó, tính biến thiên di truyền (đa hình gen) ở các enzym P450 cũng khiến mỗi cá thể có mức độ phản ứng rất khác nhau đối với thuốc và các chất ức chế chuyển hóa ^[1].

Lời khuyên áp dụng thực tế

Đối với việc ăn uống hằng ngày, người dân hoàn toàn có thể sử dụng lá rau bép như một loại rau xanh bình thường trong bữa ăn với lượng vừa phải, nấu chín kỹ. Việc ăn uống đa dạng các loại thực phẩm giúp cung cấp dưỡng chất tự nhiên cho cơ thể.

Tuy nhiên, nếu bạn đang có ý định sử dụng các chế phẩm bổ sung, viên uống hoặc thực phẩm chức năng chứa chiết xuất cô đặc gnetin C từ cây bép, tuyệt đối không tự ý kết hợp với thuốc kê đơn. Hãy luôn thông báo đầy đủ cho bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ về tất cả các sản phẩm thảo dược bạn đang dự định dùng kèm để được đánh giá nguy cơ tương tác thuốc ^[8], ^[5].

Hiểu rõ cách cơ thể xử lý các chất qua gan sẽ giúp chúng ta vừa tận dụng được nguồn thực phẩm phong phú, vừa bảo vệ bản thân khỏi các tác động bất lợi đến sức khỏe.