Cây tước sàng (Justicia procumbens L.) từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền phương Đông để giảm đau, hạ sốt và giải quyết các chứng bệnh liên quan đến viêm ứ trệ [1], [2]. Trong bối cảnh nhiều người tìm kiếm các giải pháp tự nhiên nhằm kiểm soát viêm khớp hay hen suyễn, hoạt chất justicidin tìm thấy trong loài cây này bắt đầu nhận được sự chú ý đặc biệt từ giới khoa học [3], [2]. Nhiều người thắc mắc liệu tước sàng và các chiết xuất justicidin có thể thay thế thuốc kháng viêm hiện đại hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là hoạt chất justicidin (đặc biệt là justicidin A và justicidin B) cùng chiết xuất từ cây tước sàng bước đầu đã chứng minh được tiềm năng chống dị ứng, kháng viêm đường thở và chống kết tập tiểu cầu trong điều kiện phòng thí nghiệm (in vitro) và trên mô hình chuột [3], [1]. Tuy nhiên, dữ liệu khoa học hiện nay vẫn dừng lại ở giai đoạn tiền lâm sàng và giai đoạn thử nghiệm đầu; y học hoàn toàn chưa xác định được liều lượng chuẩn hóa, hiệu quả điều trị thực tế cũng như độ an toàn toàn diện khi dùng trên cơ thể người [2].
Bối cảnh và sự quan tâm dành cho thảo dược tước sàng
Trong y thư cổ như "Thần Nông bản thảo kinh" hay "Đường bản thảo", cây tước sàng đã được ghi nhận như một phương thuốc điều trị chứng đau thắt lưng, sốt và các bệnh lý do ứ huyết [1]. Đây là loài thảo mộc phân bố rộng rãi tại Hàn Quốc, Ấn Độ, Nepal, Malaysia và miền nam Trung Quốc [1], [2]. Phần thân trên mặt đất của loài cây này thậm chí còn được đưa vào danh mục thực phẩm sử dụng được trong Quy chuẩn Thực phẩm Hàn Quốc [2].
Mặc dù có lịch sử sử dụng dân gian lâu đời, cơ chế phân tử đằng sau các tác dụng của cây tước sàng trước đây chưa được làm rõ [1]. Các nhà nghiên cứu dược liệu hiện đại đã phân lập được các hợp chất tự nhiên quý giá từ loài cây này, nổi bật nhất là các lignan nhóm arylnaphthalene như justicidin A, justicidin B, diphyllin và một số dẫn xuất khác [3], [2], [4]. Nhóm chất này trở thành trọng tâm nghiên cứu nhằm giải mã khả năng điều biến miễn dịch và kiểm soát các phản ứng viêm của tước sàng [3], [2].
Cơ chế tác động kháng viêm của justicidin qua góc nhìn khoa học
Phản ứng viêm mạn tính và dị ứng thường xuất phát từ sự mất cân bằng của hệ miễn dịch, trong đó các tế bào lympho T hỗ trợ loại 2 (Th2) giải phóng hàng loạt cytokine tiền viêm gây co thắt phế quản, sưng tấy và tổn thương mô [3]. Để kìm hãm tình trạng này, các hoạt chất cần can thiệp trực tiếp vào con đường truyền tín hiệu hoặc ngăn chặn sự di chuyển quá mức của tế bào viêm tới cơ quan đích [3].
Các nghiên cứu sinh hóa cho thấy hoạt chất justicidin A và justicidin B trong tước sàng có khả năng tác động chọn lọc [3]. Thay vì ức chế toàn bộ hệ miễn dịch, chúng làm giảm mức cytokine Th2 nội bào và hạn chế sự thâm nhiễm của các tế bào viêm khác nhau vào phế quản [3]. Ngoài ra, ở khía cạnh mạch máu và viêm tắc, justicidin B còn tham gia ức chế con đường truyền tín hiệu Gq-PLC-PKC và Gi-PI3K-MAPK, ngăn ngừa sự kết tập tiểu cầu và giảm nguy cơ hình thành huyết khối liên quan đến các phản ứng viêm mạch [1].
Nghiên cứu trên mô hình chuột: Ức chế viêm đường thở do dị ứng
Một nghiên cứu công bố vào năm 2017 đã tiến hành khảo sát tác dụng của chiết xuất ethanol khan từ tước sàng mang mã hiệu DW2008 trên mô hình chuột bị hen suyễn do ovalbumin [3]. Thử nghiệm được thiết kế nhằm so sánh hiệu quả của DW2008 so với dạng sắc truyền thống và dạng chiết ethanol thông thường của cây Justicia procumbens [3]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) chỉ ra rằng DW2008 chứa hàm lượng hoạt chất justicidin A và justicidin B vượt trội hơn hẳn [3].
Kết quả thực nghiệm cho thấy DW2008 làm giảm chọn lọc các cytokine Th2 trong tế bào lách chuột, đồng thời cải thiện tình trạng viêm đường thở tốt hơn các dạng chiết xuất khác [3]. DW2008 cùng các hoạt chất đơn lẻ justicidin A và justicidin B đã ức chế đáng kể hiện tượng tăng phản ứng đường thở, giảm độ dày lớp biểu mô phế quản và làm suy giảm sự xâm nhập của các tế bào viêm vào phổi chuột [3]. Các nhà khoa học kết luận rằng justicidin mang tiềm năng lớn để phát triển thành thuốc điều trị hen phế quản trong tương lai [3].
Tác động ức chế kết tập tiểu cầu và liên hệ với phản ứng viêm
Năm 2022, một công trình nghiên cứu toàn diện kết hợp cả mô hình in vitro và in vivo trên động vật đã làm sáng tỏ khả năng chống ngưng tập tiểu cầu của cây tước sàng [1]. Nghiên cứu tiến hành ủ dịch chiết tước sàng với tiểu cầu tách chiết, dùng công nghệ HPLC-MS để định danh hợp chất có ái lực cao và dùng chip gen cùng mô hình gắn kết phân tử máy tính để tìm protein đích [1].
Kết quả xác định được các protein đích tiềm năng gồm integrin aIIbbeta3, PKCalpha, PI3Kgamma và mitogen-activated protein kinase 14 [1]. Trong số các hợp chất liên kết với tiểu cầu, justicidin B thể hiện lực gắn kết ảo mạnh nhất và chứng minh được khả năng ức chế ngưng tập tiểu cầu người thông qua việc chẹn tín hiệu Gq-PLC-PKC và Gi-PI3K-MAPK [1]. Khi tiến hành thử nghiệm trên chuột cống trắng chủng SD bị gây huyết khối động mạch cảnh bằng sắt chloride (FeCl3), justicidin B đã chứng minh hiệu quả ức chế sự tạo thành cục máu đông [1]. Tác động này có ý nghĩa quan trọng trong việc giảm thiểu tổn thương thứ phát do phản ứng viêm và ứ trệ mạch máu gây ra [1].
Dược động học của justicidin và mức độ tích lũy trong cơ thể
Việc một hoạt chất có tiềm năng kháng viêm trong ống nghiệm không đồng nghĩa với việc nó sẽ phát huy tác dụng tốt khi đi vào cơ thể sống, bởi điều này phụ thuộc vào khả năng hấp thu và đào thải [4]. Một nghiên cứu năm 2017 trên chuột cống đã phát triển kỹ thuật sắc ký lỏng siêu cao áp ghép khối phổ (UHPLC-ESI-MS/MS) để theo dõi nồng độ justicidin B và 6'-hydroxy justicidin C trong huyết tương sau khi cho chuột uống dịch chiết tước sàng [4].
Dữ liệu thực nghiệm ghi nhận thời gian bán thải (elimination half-life) của justicidin B ở chuột là 1,27 ± 0,61 giờ và độ thanh thải đạt mức 5,40 ± 0,22 L/h/kg [4]. Trong khi đó, dẫn xuất 6'-hydroxy justicidin C có thời gian bán thải là 2,07 ± 0,70 giờ và độ thanh thải 11,84 ± 1,06 L/h/kg [4]. Tốc độ thải trừ tương đối nhanh này cho thấy justicidin cần một công thức bào chế hoặc hàm lượng kiểm soát chuyên biệt nếu muốn duy trì nồng độ điều trị ổn định trong huyết tương [4].
Phân biệt hàm lượng justicidin và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ thu hái tước sàng tự nhiên về đun uống là sẽ nạp đủ lượng justicidin cần thiết để trị bệnh. Tuy nhiên, một nghiên cứu so sánh năm 2020 giữa tước sàng hoang dại và tước sàng trồng trọt đã chỉ ra sự khác biệt lớn về thành phần hoạt chất [2]. Bằng kỹ thuật HPLC-DAD và phổ cộng hưởng từ hạt nhân (1H-NMR), các nhà khoa học phát hiện hàm lượng chất đối chiếu justicidin B trong mẫu trồng trọt đạt mức 0,80 ± 0,25 mg/g, cao hơn đáng kể so với mẫu thu hái tự nhiên (0,63 ± 0,30 mg/g) [2].
Ngoài ra, một hiểu lầm phổ biến khác là đồng nhất kết quả thử nghiệm tiền lâm sàng với khả năng chữa khỏi bệnh trên người. Hiện tại, chiết xuất tước sàng chuẩn hóa (DW2008S) của một công ty dược phẩm Hàn Quốc mới chỉ hoàn thành thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 1 [2]. Giai đoạn này chủ yếu xem xét mức độ dung nạp và an toàn ban đầu trên người tình nguyện, hoàn toàn chưa có kết luận về hiệu quả điều trị lâm sàng ở quy mô lớn hay liều dùng chính xác để đẩy lùi viêm nhiễm [2]. Thêm vào đó, không nên nhầm lẫn tước sàng (Justicia procumbens) với các loài khác cùng chi Justicia hoặc thảo dược khác cũng có tên loài procumbens nhưng mang cơ chế hoàn toàn khác biệt.
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược tước sàng?
Do các hoạt chất trong tước sàng có tác động sinh học trực tiếp lên đường huyết học và miễn dịch, việc sử dụng bừa bãi có thể tiềm ẩn rủi ro khó lường [3], [1]. Người có tiền sử rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng các loại thuốc chống đông máu, thuốc ức chế kết tập tiểu cầu cần đặc biệt cẩn trọng, bởi justicidin B đã được chứng minh có tác dụng chống ngưng tập tiểu cầu và chống tạo huyết khối [1]. Việc tự ý kết hợp có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khó kiểm soát.
Chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào đánh giá mức độ an toàn của justicidin hay cây tước sàng trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ; các bằng chứng hiện tại chỉ mới dừng lại trên mô hình tế bào, chuột cống và chuột nhắt [3], [1], [4]. Do đó, những nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng. Bệnh nhân hen phế quản hay viêm khớp cũng không được phép ngưng thuốc theo toa để chuyển sang dùng các bài thuốc tước sàng truyền miệng.
Gợi ý áp dụng và lời khuyên sử dụng cân bằng
Mặc dù phần trên mặt đất của tước sàng được một số nền văn hóa xếp vào nhóm nguyên liệu ăn được [2], việc dùng loại cây này để hỗ trợ sức khỏe đòi hỏi sự thận trọng cao. Nếu sử dụng tước sàng khô theo các bài thuốc kinh nghiệm truyền thống, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải, không lạm dụng kéo dài và cần có nguồn gốc dược liệu sạch sẽ, không nhiễm tạp chất.
Người dân tuyệt đối không tự ý tìm kiếm hoạt chất chiết xuất nồng độ cao justicidin để tự trị bệnh hen phế quản hoặc bệnh viêm khớp. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng y học trước khi bổ sung bất kỳ sản phẩm thảo dược nào, đặc biệt là khi đang mắc bệnh nền hoặc đang tiếp nhận các phác đồ điều trị chuyên biệt.
Tước sàng và hoạt chất justicidin mở ra một hướng đi giàu triển vọng trong việc phát triển các liệu pháp kháng viêm đường thở và kiểm soát huyết khối mới [3], [1]. Dẫu vậy, cho đến khi các thử nghiệm lâm sàng trên người đưa ra kết quả khẳng định chắc chắn về liều dùng và hiệu lực, việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ phác đồ y khoa hiện đại vẫn là nguyên tắc bảo vệ sức khỏe an toàn nhất.
