Trong y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian, cây ba gạc hoa đỏ từng được biết đến như một vị thuốc hạ huyết áp và an thần. Tuy nhiên, nhiều người cao tuổi mắc đồng thời tăng huyết áp và hội chứng run tay chân thường băn khoăn liệu việc sử dụng dược liệu này có an toàn hay không. Câu trả lời dứt khoát từ y học hiện đại là hoạt chất trong ba gạc hoa đỏ, tiêu biểu là reserpine, có thể làm khởi phát hoặc khiến bệnh Parkinson trở nên trầm trọng hơn rất nhiều.

Chính hoạt chất reserpine chiết xuất từ các loài ba gạc là tác nhân gây cạn kiệt dopamine nghiêm trọng trong hệ thần kinh trung ương [1], [2]. Tác động này không chỉ phá vỡ khả năng kiểm soát vận động tự chủ của cơ thể mà còn làm tổn thương trực tiếp các tế bào thần kinh, dẫn tới xuất hiện hội chứng ngoại tháp với các biểu hiện điển hình giống hệt bệnh Parkinson [1], [2].

Cơ chế cạn kiệt dopamine: Nguồn cơn của hội chứng ngoại tháp

Để hiểu vì sao hoạt chất trong ba gạc hoa đỏ lại gây nguy hiểm cho bệnh nhân Parkinson, cần nhìn vào cách thức tế bào thần kinh xử lý chất dẫn truyền thần kinh dopamine. Bình thường, dopamine được tổng hợp và đưa vào các túi synap để dự trữ nhờ chất vận chuyển monoamine dạng túi (VMAT) trước khi giải phóng ra khe tiếp hợp thần kinh. Reserpine trong ba gạc hoa đỏ đóng vai trò là một chất ức chế không hồi phục và không chọn lọc đối với cả hai loại thụ thể vận chuyển VMAT1 và VMAT2 [2].

Khi VMAT1 và VMAT2 bị phong bế, tế bào thần kinh mất hoàn toàn khả năng thu nạp và lưu trữ dopamine vào trong các túi synap [2]. Dopamine tồn đọng trôi nổi tự do trong bào tương sẽ nhanh chóng bị thoái hóa, dẫn tới sự cạn kiệt dopamine một cách nhanh chóng tại các khớp thần kinh vùng não bộ [2]. Thiếu hụt dopamine tại vùng thể vân – trung khu điều hòa vận động của não – trực tiếp gây ra hội chứng ngoại tháp, khiến người bệnh gặp các rối loạn vận động nghiêm trọng [3], [2].

Reserpine thường được giới khoa học sử dụng như một công cụ dược lý kinh điển để tạo mô hình suy giảm và cạn kiệt dopamine cấp tính nhằm nghiên cứu giai đoạn sớm cũng như các cơ chế bù trừ của bệnh Parkinson trên động vật [4]. Việc sử dụng thảo dược chứa reserpine vô tình tạo ra một trạng thái thiếu hụt dopamine nhân tạo, làm phá hủy hoàn toàn sự cân bằng dẫn truyền thần kinh vốn đã rất mong manh ở người mắc bệnh thoái hóa thần kinh [2], [4].

Tắc nghẽn dòng thực bào và thúc đẩy tích tụ protein độc hại

Tác hại của reserpine không dừng lại ở việc làm cạn kiệt dopamine tạm thời mà còn can thiệp sâu vào các quá trình sinh tồn của tế bào thần kinh. Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã làm sáng tỏ cơ chế tế bào học giải thích vì sao reserpine gây tổn thương và làm chết tế bào thần kinh vận động [1]. Nghiên cứu phát hiện ra rằng reserpine ức chế dòng thực bào (autophagic flux) – quá trình tự dọn dẹp và tái chế các cấu trúc hư hỏng bên trong tế bào [1].

Quá trình điều trị bằng reserpine kích thích hình thành các thể tự thực phì đại bất thường do dòng thực bào bị phong tỏa, dẫn đến sự tích tụ phân tử tiếp hợp p62 [1]. Đáng chú ý nhất, việc tiếp xúc với hoạt chất này làm tăng mạnh nồng độ và gây tích tụ alpha-synuclein ngay bên trong các thể tự thực [1]. Alpha-synuclein chính là loại protein bệnh lý đặc trưng tích tụ thành thể Lewy làm chết tế bào thần kinh sản xuất dopamine trong bệnh Parkinson [1].

Thực nghiệm trên mô hình ruồi giấm Drosophila nuôi trong môi trường chứa reserpine cho thấy sự mất mát rõ rệt các tế bào thần kinh dopaminergic [1]. Đáng lo ngại hơn, khi kết hợp điều trị reserpine cùng hoạt chất rapamycin, mức độ alpha-synuclein tăng cao hơn nữa và tình trạng mất tế bào thần kinh dopaminergic diễn ra càng trầm trọng [1]. Điều này chứng minh rằng việc tiếp xúc với hoạt chất từ ba gạc hoa đỏ không đơn thuần gây thiếu hụt chất dẫn truyền thần kinh mà còn trực tiếp thúc đẩy quá trình thoái hóa tế bào thần kinh tương tự tiến trình bệnh lý tự nhiên của Parkinson [1].

Bằng chứng thực nghiệm: Tác động tức thì lên vận động và thể lực

Tác động gây suy giảm chức năng vận động của reserpine diễn ra rất nhanh và rõ rệt trong các nghiên cứu tiền lâm sàng. Một nghiên cứu năm 2022 ứng dụng mảng cảm biến graphene aptasensor để đo nồng độ dopamine cho thấy chuột được tiêm reserpine bộc lộ các khiếm khuyết vận động nặng nề chỉ sau 8 giờ [2]. Tất cả cá thể chuột được dùng hoạt chất đều xuất hiện triệu chứng bất động nghiêm trọng, mất ổn định tư thế đứng và run rẩy rõ rệt, trong khi nhóm chuột đối chứng vẫn duy trì hành vi vận động bình thường [2].

Các nhà khoa học tiến hành lấy dịch não tủy qua chọc bể lớn của chuột để định lượng dopamine – một chỉ dấu sinh học quan trọng thường giảm mạnh ở bệnh nhân Parkinson [2]. Kết quả phân tích ghi nhận tín hiệu dịch chuyển thế Dirac (DeltaVDIRAC) trên cảm biến ở nhóm chuột dùng reserpine chỉ đạt 9 +- 8 mV, thấp hơn hơn 5 lần so với mức 51 +- 11 mV ở nhóm chuột khỏe mạnh bình thường [2]. Con số này phản ánh mức độ suy giảm dopamine sâu sắc trong dịch não tủy do hoạt chất gây ra [2].

Không chỉ gây run và co cứng, tình trạng suy giảm chuyển hóa dopamine do reserpine còn gây ra triệu chứng mệt mỏi mạn tính – một biểu hiện phi vận động phổ biến làm suy giảm chất lượng sống của người bệnh [3]. Nghiên cứu năm 2021 tiến hành trên chuột đực dòng Swiss trưởng thành từ 8-10 tuần tuổi, cân nặng 35-45 g được tiêm màng bụng reserpine liều 1 mg/kg với hai lần tiêm cách nhau 48 giờ [3]. Quy trình này khiến nồng độ dopamine và tetrahydrobiopterin (đồng yếu tố bắt buộc của enzyme tyrosine hydroxylase) tại vùng thể vân sụt giảm nghiêm trọng, dẫn đến tình trạng kiệt sức và không thể dung nạp bài tập vận động [3].

Các nhà nghiên cứu khẳng định sự giảm sút khả năng gắng sức này không bắt nguồn từ rối loạn cảm xúc, ngưỡng đau, bất thường điện tâm đồ hay tổn thương chuyển hóa cơ bản tại cơ [3]. Khi tiêm bù levodopa liều 100 mg/kg kết hợp benserazide liều 50 mg/kg, nồng độ dopamine và tetrahydrobiopterin thể vân được hồi phục, đồng thời đảo ngược hoàn toàn triệu chứng mệt mỏi ở chuột [3]. Đáng chú ý, nghiên cứu tiến hành khảo sát lâm sàng trên 18 bệnh nhân Parkinson vô căn (gồm 13 nam và 5 nữ, độ tuổi trung bình 61,3 +- 9,59 tuổi) và phát hiện sự suy giảm chuyển hóa dopamine trong máu tương quan nghịch độc lập với điểm số mệt mỏi của người bệnh [3].

Sự nhạy cảm quá mức của thụ thể và nguy cơ rối loạn vận động

Khi dopamine bị cạn kiệt đột ngột do hoạt chất trong ba gạc hoa đỏ, hệ thần kinh sẽ phản ứng bằng những biến đổi bất thường tại các thụ thể tiếp nhận. Một nghiên cứu năm 1992 trên chuột cống đã kiểm tra tiến trình phát triển tình trạng quá mẫn mất phân bố thần kinh sau khi gây cạn kiệt dopamine cấp tính bằng một liều đơn reserpine 5,0 mg/kg kết hợp alpha-methyl-p-tyrosine (AMPT) liều 100 mg/kg tiêm màng bụng [5]. Chỉ sau một liều tiêm, lượng dopamine tại thể vân đã bị quét sạch, chỉ còn lại vỏn vẹn 1-2% so với giá trị đối chứng trong khoảng thời gian từ 3 đến 48 giờ sau tiêm [5].

Sự thiếu hụt dopamine cực đoan này kích thích sự nhạy cảm quá mức của các thụ thể D1 đối với chất chủ vận [5]. Thử nghiệm dùng chất chủ vận D1 là SKF 38393 (30 mg/kg) kích thích tiêu thụ glucose cục bộ tại chất đen phần lưới (SNr) cho thấy phản ứng bắt đầu tăng sau 6 giờ và đạt đỉnh ở mức tăng 32-51% sau 12-24 giờ, trước khi quay về mức kiểm soát sau 5 ngày [5]. Hiện tượng thụ thể dopamine bị nhạy cảm quá mức (supersensitivity) do reserpine là nguyên nhân sâu xa kích hoạt các cơn loạn động (dyskinesia) phức tạp – tác dụng phụ hạn chế nghiêm trọng việc dùng thuốc điều trị Parkinson [6], [5].

Nguy cơ khởi phát hội chứng Parkinson trên người đã được ghi nhận từ rất sớm trong y văn lâm sàng. Một nghiên cứu công bố năm 1988 thực hiện trên người bệnh dùng liều thấp reserpine ở mức 0,25 mg/ngày trong 7 ngày nhằm đánh giá khả năng cải thiện tình trạng loạn trương lực cơ và múa giật Sydenham [6]. Dù liều dùng rất thấp có thể giảm bớt điểm khuyết tật loạn trương lực cơ do cơ chế kháng dopaminergic, các nhà nghiên cứu đã đưa ra cảnh báo rõ ràng rằng hoạt chất này có khả năng trực tiếp làm bùng phát hội chứng Parkinson và gây nên tình trạng quá mẫn thụ thể dopamine [6].

Độc tính đối với hệ dopaminergic của reserpine cũng được khẳng định trên các mô hình sinh vật đơn giản như tuyến trùng Caenorhabditis elegans [7]. Tiếp xúc với reserpine làm suy giảm khả năng sống sót, cản trở phát triển, giảm nồng độ dopamine và gây thoái hóa hình thái các tế bào thần kinh dopaminergic CEP biểu hiện qua thân tế bào teo nhỏ [7]. Hoạt chất này cũng làm giảm khả năng sống của các cá thể đột biến mất chức năng chất vận chuyển monoamine và chất vận chuyển dopamine dat-1 [7].

Tại mô hình chuột cống Wistar đực được tiêm reserpine bán cấp với 15 mũi tiêm liều 0,1 mg/kg cách ngày, các biểu hiện tổn thương vận động như nhai rỗng, thè lưỡi và chứng giữ nguyên tư thế (catalepsy) xuất hiện rõ rệt cùng tình trạng tổn thương dopaminergic tại chất đen và thể vân [8]. Điều này tái khẳng định reserpine trong ba gạc là tác nhân gây tổn thương sâu sắc lên hệ dopaminergic ở mọi cấp độ nghiên cứu [8].

Những hiểu lầm tai hại khi dùng dược liệu hạ huyết áp

Trong cộng đồng hiện nay vẫn tồn tại quan niệm sai lầm phổ biến rằng các loại cây cỏ, thảo dược tự nhiên thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ. Cây ba gạc hoa đỏ vốn chứa hàm lượng alkaloid phong phú, trong đó reserpine từng được chiết xuất để làm thuốc tây y hạ huyết áp và an thần trước khi bị hạn chế sử dụng [1]. Nhiều người bệnh tự ý thu hái thân, rễ cây để sắc nước uống trị cao huyết áp hoặc mất ngủ mà không hề biết mình đang nạp vào cơ thể chất làm suy giảm dopamine cực mạnh [1], [2].

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là cho rằng các triệu chứng run tay khi nghỉ, đi lại chậm chạp hay cứng cơ xuất hiện sau thời gian dùng thuốc nam chỉ là dấu hiệu của tuổi già hoặc trúng gió. Thực chất, đây là biểu hiện của hội chứng Parkinson do thuốc gây ra bởi tác động cạn kiệt dopamine của reserpine [6], [2]. Nếu người bệnh không nhận biết nguyên nhân để ngừng ngay việc sử dụng dược liệu, tình trạng thoái hóa và mất mát tế bào thần kinh có nguy cơ tiến triển thành tổn thương khó phục hồi [1].

Bên cạnh đó, việc người bệnh đã được chẩn đoán mắc Parkinson tự ý sử dụng thêm các bài thuốc dân gian từ cây ba gạc hoa đỏ sẽ triệt tiêu hoàn toàn hiệu quả của các thuốc điều trị hiện đại. Khi reserpine phong bế các túi vận chuyển VMAT, lượng dopamine chuyển hóa từ levodopa ngoại sinh đưa vào cơ thể sẽ không thể tích trữ đúng cách để phát huy tác dụng vận động [3], [2].

Ai cần tuyệt đối tránh xa ba gạc hoa đỏ?

Dựa trên các bằng chứng khoa học vững chắc về độc tính thần kinh và cơ chế ức chế dopaminergic, các nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối không tiếp xúc hoặc sử dụng bất kỳ bộ phận nào của cây ba gạc hoa đỏ:

  • Người đã được chẩn đoán mắc bệnh Parkinson hoặc có hội chứng Parkinson thứ phát: Hoạt chất trong cây sẽ làm bùng phát các cơn co cứng, bất động và làm vô hiệu hóa phác đồ điều trị bổ sung dopamine [3], [2].
  • Người có triệu chứng run vô căn, rối loạn vận động hoặc có tiền sử gia đình mắc các bệnh thoái hóa thần kinh: Reserpine thúc đẩy sự tích tụ protein độc hại alpha-synuclein và ức chế dòng tự thực bào, đẩy nhanh nguy cơ khởi phát bệnh [1].
  • Người cao tuổi đang điều trị tăng huyết áp hoặc rối loạn giấc ngủ: Không tự ý tìm kiếm các loại rễ cây ba gạc để sắc uống thay thuốc hạ áp thông thường nhằm tránh nguy cơ tổn thương ngoại tháp [6], [2].
  • Người có tiền sử trầm cảm hoặc rối loạn khí sắc: Tình trạng cạn kiệt các chất monoamine trong não do reserpine có thể làm trầm trọng thêm các rối loạn tâm thần nặng nề [1].

Lời khuyên an toàn và cách xử trí đúng đắn

Cây ba gạc hoa đỏ là một loài dược liệu có độc tính mạnh và hoạt tính sinh học rất cao, không phù hợp để dùng theo phương thức truyền miệng, ngâm rượu hay sắc uống tùy tiện tại nhà. Đối với bệnh tăng huyết áp, y học hiện đại đã phát triển rất nhiều nhóm thuốc an toàn, kiểm soát huyết áp ổn định mà không gây hại cho hệ thần kinh trung ương. Người bệnh cần tuân thủ đơn thuốc do bác sĩ tim mạch chỉ định thay vì tự chữa trị bằng thảo dược lạ.

Nếu bạn hoặc người thân đang sử dụng các bài thuốc nam không rõ nguồn gốc hoặc nghi có chứa thành phần ba gạc hoa đỏ mà xuất hiện các dấu hiệu như chậm chạp vận động, nét mặt đờ đẫn, run tay chân khi nghỉ hoặc mệt mỏi thể lực bất thường, cần lập tức ngừng dùng dược liệu. Hãy mang theo mẫu cây hoặc phương thuốc đó đến các cơ sở y tế chuyên khoa thần kinh để được thăm khám, đánh giá tổn thương và can thiệp kịp thời.

Mọi can thiệp điều trị hay điều chỉnh thuốc trên bệnh nhân có bệnh lý nền thần kinh và tim mạch bắt buộc phải thông qua ý kiến chuyên môn của bác sĩ. Hiểu đúng về cơ chế cạn kiệt dopamine của hoạt chất reserpine trong ba gạc hoa đỏ là chiếc chìa khóa giúp người bệnh phòng tránh nguy cơ tàn phế không đáng có do hội chứng ngoại tháp gây ra [6], [2].