Băn khoăn về ba gạc hoa đỏ và nỗi lo ung thư vú

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để kiểm soát tình trạng huyết áp cao hoặc an thần, trong đó cây ba gạc hoa đỏ (chi Rauwolfia) là vị thuốc quen thuộc từ lâu đời. Tuy nhiên, không ít người dùng cảm thấy hoang mang trước thông tin cho rằng việc sử dụng ba gạc hoa đỏ lâu năm có thể kích thích hormone tuyến yên và dẫn đến nguy cơ ung thư vú.

Thực tế, các bằng chứng dịch tễ học và nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn cho thấy việc sử dụng hoạt chất chiết xuất từ cây ba gạc không làm tăng có ý nghĩa thống kê nguy cơ ung thư vú ở phụ nữ. Dù hoạt chất chính của dược liệu này có thể gây tăng nồng độ prolactin máu nhất thời hoặc kéo dài, dữ liệu hiện tại không ghi nhận sự bùng phát ung thư vú liên quan trực tiếp đến cơ chế này.

Cơ chế sinh học: Prolactin và tuyến vú hoạt động ra sao?

Prolactin là một loại hormone do thùy trước tuyến yên tiết ra, đóng vai trò chính trong quá trình phát triển mô tuyến vú và kích thích bài tiết sữa mẹ trong thai kỳ thông qua điều hòa sản xuất progesterone ở buồng trứng [1]. Hoạt chất chính trong ba gạc hoa đỏ là reserpine, cùng với nhiều nhóm thuốc an thần kinh khác, đã được xác định là có khả năng làm tăng nồng độ prolactin trong huyết thanh người sử dụng [2].

Khi prolactin huyết thanh tăng cao, một giả thuyết y khoa đã được đặt ra về khả năng hormone này thúc đẩy sự phân chia tế bào bất thường tại biểu mô tuyến vú [3]. Trong các thí nghiệm trên loài gặm nhấm, nồng độ prolactin cao đã được ghi nhận làm tăng tỷ lệ xuất hiện các khối u vú tự phát ở chuột nhắt, đồng thời làm tăng sự phát triển của các khối u vú do hóa chất gây ra trên chuột cống [2].

Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý rằng việc ngoại suy trực tiếp từ mô hình động vật sang cơ thể người đòi hỏi sự thận trọng rất lớn [2]. Khối u ở người và loài gặm nhấm có những đặc tính sinh học rất khác nhau, đặc biệt là mức độ nhạy cảm và đáp ứng với các loại nội tiết tố [2]. Trên thực tế, nồng độ prolactin máu ở đa số phụ nữ mắc hoặc có nguy cơ ung thư vú thường nằm trong giới hạn bình thường, và chỉ một tỷ lệ nhỏ khối u vú ở người có phản ứng với sự thay đổi của prolactin [2].

Bằng chứng dịch tễ về hoạt chất reserpine trong cây ba gạc

Mối liên hệ giữa dược chất reserpine chiết xuất từ các loài ba gạc và bệnh lý tuyến vú đã được giới khoa học theo dõi và đánh giá chặt chẽ qua nhiều thập kỷ bằng các nghiên cứu thực địa.

Một nghiên cứu bệnh - chứng công bố năm 1977 tại Đức đã so sánh mức độ tiếp xúc với reserpine giữa 181 phụ nữ được chẩn đoán ung thư vú và 307 phụ nữ có tổn thương vú lành tính [4]. Kết quả cho thấy nguy cơ tương đối (RR) đã hiệu chỉnh theo độ tuổi ở nhóm từng dùng reserpine là 0,6 (khoảng tin cậy 95%: 0,4 - 1,1) [4]. Khi đối chiếu 181 bệnh nhân ung thư vú với một nhóm chứng khác gồm 101 phụ nữ mắc bệnh vú lành tính cần phẫu thuật, nguy cơ tương đối ghi nhận là 0,9 (khoảng tin cậy 95%: 0,4 - 1,7) [4]. Cả việc dùng thuốc lâu năm hay thời điểm bắt đầu sử dụng đều không cho thấy mối liên hệ nào với sự hình thành khối u ác tính [4].

Tiếp đó, chương trình Phát hiện và Theo dõi Tăng huyết áp (HDFP) công bố năm 1982 đã cung cấp thêm các dữ liệu thực tế trên 2.529 phụ nữ được theo dõi tích cực [5]. Trong số đó, có 1.036 phụ nữ điều trị bằng reserpine với thời gian tiếp xúc trung bình 1,97 năm trong suốt 5 năm theo dõi [5]. Tổng cộng có 21 trường hợp ung thư vú được phát hiện trong toàn bộ quá trình [5]. Áp dụng mô hình hồi quy bảng sống có hiệu chỉnh theo thời gian dùng thuốc thực tế, chủng tộc, giới tính và tình trạng điều trị ban đầu, các nhà nghiên cứu xác định tỷ số nguy cơ là 1,28 (khoảng tin cậy 95%: 0,58 - 2,80) [5]. Việc hiệu chỉnh thêm các yếu tố nguy cơ khác của ung thư vú cũng không làm thay đổi kết quả, từ đó bác bỏ nhận định rằng reserpine thúc đẩy sự phát triển ngắn hạn của u vú [5].

Đến năm 1984, một nghiên cứu khác tập trung đánh giá nồng độ prolactin ở phụ nữ sau mãn kinh dùng thuốc chứa reserpine trong thời gian dài [6]. Các nhà khoa học đã đo prolactin ở 15 phụ nữ uống thuốc chứa reserpine liên tục ít nhất 5 năm và so sánh với hai nhóm chứng: 15 phụ nữ dùng thuốc hạ áp không chứa reserpine và 15 phụ nữ không dùng bất kỳ thuốc hạ áp nào [6]. Dù người dùng reserpine có prolactin tăng rõ rệt, nồng độ trung bình của họ chỉ cao hơn khoảng 50% so với giá trị trung bình gộp từ hai nhóm chứng [6]. Dựa trên mô hình thống kê, mức tăng prolactin vừa phải này ở giai đoạn sau mãn kinh được ước tính chỉ có thể tạo ra mức tăng rất nhỏ đối với nguy cơ ung thư vú, hoàn toàn khớp với những gì được ghi nhận từ các số liệu dịch tễ học thực tế [6].

Tăng nồng độ prolactin máu có làm bùng phát ung thư vú?

Bên cạnh các nghiên cứu trực tiếp trên thuốc chứa reserpine từ ba gạc, câu hỏi liệu hội chứng tăng prolactin máu nói chung có gây ra ung thư vú hay không cũng đã được làm sáng tỏ qua các nghiên cứu quy mô dân số.

Nghiên cứu đoàn hệ dựa trên dữ liệu dân số Thụy Điển công bố năm 2011 đã theo dõi 585 bệnh nhân nhập viện vì tăng prolactin máu từ năm 1987 đến 1995 và 384 bệnh nhân prolactinoma tại Bệnh viện Đại học Karolinska, đối chiếu với nhóm chứng ghép cặp theo tỷ lệ 1:10 [7]. Tổng cộng có 73 khối u ác tính xuất hiện ở nhóm tăng prolactin so với 660 u ở nhóm đối chứng, tương ứng tỷ số nguy cơ (HR) chung là 1,31 (khoảng tin cậy 95%: 1,02 - 1,68) [7]. Tuy nhiên, sự gia tăng này chủ yếu nằm ở ung thư đường tiêu hóa trên (HR 3,69; khoảng tin cậy 95%: 1,70 - 8,03) và ung thư hệ tạo máu ở nữ giới (HR 3,51; khoảng tin cậy 95%: 1,06 - 11,6) [7]. Riêng với ung thư vú, nhóm nghiên cứu chỉ ghi nhận 12 trường hợp ở nữ bệnh nhân, tương ứng HR là 1,09 (khoảng tin cậy 95%: 0,60 - 1,99), không có ý nghĩa thống kê về mặt gia tăng nguy cơ [7]. Đáng chú ý, nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt ở nam giới tăng prolactin thậm chí còn giảm với HR 0,40 (khoảng tin cậy 95%: 0,16 - 0,99) [7].

Một nghiên cứu đoàn hệ toàn quốc và phân tích gộp lớn công bố năm 2015 đã theo dõi 2.457 bệnh nhân tăng prolactin máu lần đầu trong giai đoạn 1994 - 2012 [8]. Trong suốt 19.411 người-năm theo dõi, có 20 ca ung thư vú xuất hiện, mang lại tỷ lệ mắc chuẩn hóa (SIR) là 0,99 (khoảng tin cậy 95%: 0,60 - 1,52) [8]. Khi tổng hợp dữ liệu với hai nghiên cứu đoàn hệ khác trước đó, nguy cơ tương đối (RR) gộp được xác định là 1,04 (khoảng tin cậy 95%: 0,75 - 1,43), khẳng định chắc chắn rằng tình trạng tăng prolactin máu không đi kèm nguy cơ ung thư vú tăng cao [8].

Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2024 khảo sát trên 1.484 bệnh nhân nữ bị tăng prolactin máu được điều trị bằng thuốc đồng vận dopamine, đối chiếu với 7.418 phụ nữ nhóm chứng (tuổi trung bình 32,70 ± 11,12; chỉ số khối cơ thể 25,60 ± 5,84 kg/m²) [3]. Ung thư vú được chẩn đoán ở 27 người nhóm tăng prolactin (1,82%) và 97 người ở nhóm chứng (1,31%), với HR là 1,40 (khoảng tin cậy 95%: 0,91 - 2,14; p = 0,12), cho thấy nguy cơ tổng thể không có sự khác biệt mang tính thống kê [3].

Mặc dù vậy, nghiên cứu năm 2024 cũng chỉ ra một số phân nhóm đặc thù cần lưu tâm: những người phát triển ung thư vú thường được chẩn đoán tăng prolactin ở độ tuổi muộn hơn đáng kể (trung vị 42,63 tuổi so với 29,79 tuổi; p < 0,0001) [3]. Phụ nữ có nồng độ prolactin lúc chẩn đoán dưới 5 lần giới hạn trên mức bình thường (< 5xULN) có tỷ lệ ung thư vú cao hơn nhóm chứng (2,25% so với 1,33%; HR 1,73; khoảng tin cậy 95%: 1,09 - 2,75), trong khi nhóm có prolactin từ 5 lần giới hạn trên trở lên không thấy sự khác biệt [3]. Ngoài ra, thời gian để đưa nồng độ prolactin về mức bình thường kéo dài cũng gắn liền với tỷ lệ mắc ung thư vú cao hơn (trung vị 2,60 năm so với 1,41 năm ở nhóm không mắc ung thư vú; p = 0,03) [3].

Mối liên quan phức tạp này còn được minh họa qua một ca lâm sàng năm 2025 về nữ bệnh nhân 67 tuổi mắc u tuyến yên tiết prolactin kháng trị kéo dài dù đã phẫu thuật, xạ trị và dùng liều cao cabergoline [1]. Khối u tuyến yên của bệnh nhân có chỉ số Ki-67 là 6%, dương tính mạnh với prolactin và thụ thể estrogen (ER) [1]. Nhiều năm sau, bệnh nhân được chẩn đoán ung thư biểu mô tuyến vú thể ống xâm nhập có thụ thể estrogen (ER) và thụ thể progesterone (PGR) dương tính, chỉ số Ki-67 là 8%, nhưng kết quả nhuộm hóa mô miễn dịch với thụ thể prolactin (PLRr) lại âm tính [1]. Điều này phản ánh rằng không phải mọi ca bệnh có tăng prolactin đi kèm ung thư vú đều do thụ thể prolactin trực tiếp kích thích [1].

Bằng chứng khoa học nói lên điều gì và đâu là giới hạn?

Tổng hòa các nghiên cứu cho thấy những lo ngại về việc dẫn xuất ba gạc hoa đỏ hay tình trạng tăng prolactin máu gây bùng phát ung thư vú chủ yếu xuất phát từ các mô hình thí nghiệm trên động vật gặm nhấm [2]. Ở người, cơ chế tác động nội tiết diễn ra phức tạp hơn và bằng chứng dịch tễ học hiện tại không ủng hộ việc ba gạc hoa đỏ làm gia tăng tỷ lệ khối u ác tính tại vú [3, 7].

Tuy nhiên, các bằng chứng này cũng có một số giới hạn nhất định. Các nghiên cứu đoàn hệ cổ điển về reserpine tập trung chủ yếu vào dạng thuốc tinh khiết với thời gian theo dõi vài năm [5]. Việc người dân tự ý sắc uống thân hoặc rễ cây ba gạc hoa đỏ dạng thô với nhiều tạp chất alkaloid khác nhau, sử dụng kéo dài nhiều thập kỷ không kiểm soát liều lượng, vẫn thiếu các dữ liệu theo dõi dịch tễ riêng biệt. Hơn nữa, việc nồng độ prolactin dao động kéo dài ở phụ nữ lớn tuổi vẫn là một yếu tố cần được theo dõi y khoa sát sao [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu hạ áp

Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng tác dụng kích thích khối u trên chuột thí nghiệm với nguy cơ trực tiếp ở người [2]. Sinh lý khối u vú của người không hoàn toàn phụ thuộc vào prolactin như ở động vật thực nghiệm, do đó nồng độ prolactin tăng nhẹ không đồng nghĩa với việc hình thành ung thư [1, 7].

Một quan niệm sai lầm khác là cho rằng các loại thảo mộc tự nhiên như ba gạc hoàn toàn vô hại nên có thể tự ý hái lá, rễ về đun uống thay trà mỗi ngày để trị cao huyết áp. Dù không làm tăng nguy cơ ung thư vú [3, 4], reserpine và các alkaloid trong ba gạc hoa đỏ là những hợp chất có hoạt tính sinh học rất mạnh, tác động sâu sắc đến hệ tim mạch và hệ thần kinh trung ương, có thể dẫn đến tụt huyết áp nghiêm trọng hoặc trầm cảm nếu dùng sai cách.

Ai nên thận trọng với cây ba gạc hoa đỏ?

Dù nguy cơ ung thư vú không tăng, người sử dụng thảo dược chứa ba gạc hoa đỏ vẫn cần hết sức cẩn trọng trước các tác dụng phụ khác:

  • Phụ nữ có bất thường tuyến vú từ trước: Mặc dù chưa có bằng chứng khẳng định thuốc gây ung thư, việc khám tầm soát khối u vú trước và trong quá trình dùng các thuốc làm tăng prolactin vẫn được giới chuyên môn khuyến nghị [2].
  • Người cao tuổi hoặc phụ nữ sau mãn kinh: Nhóm bệnh nhân phát hiện tăng prolactin ở độ tuổi muộn hoặc có thời gian kiểm soát prolactin kéo dài cần được thăm khám định kỳ để theo dõi sức khỏe tuyến vú [3].
  • Người mắc bệnh trầm cảm hoặc tim mạch phức tạp: Reserpine gây cạn kiệt chất dẫn truyền thần kinh, có thể làm trầm trọng thêm các rối loạn khí sắc hoặc gây nhịp tim chậm.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Tác động của dược liệu lên nội tiết tố tuyến yên và quá trình tiết sữa đòi hỏi phải tránh tự ý dùng thảo dược này [1].

Lời khuyên thực hành và áp dụng đúng cách

Để bảo vệ sức khỏe tim mạch mà vẫn an tâm về các vấn đề nội tiết, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc:

  • Không tự ý dùng dược liệu thô: Tuyệt đối không tự ý thu hái thân, rễ ba gạc hoa đỏ để ngâm rượu hay sắc uống dài ngày vì không kiểm soát được hàm lượng alkaloid và độc tính.
  • Tuân thủ chỉ định dùng thuốc: Nếu đang điều trị huyết áp bằng các chế phẩm có hoạt chất từ ba gạc, người bệnh cần uống đúng liều lượng, đúng thời điểm bác sĩ hướng dẫn và không tự ý tăng liều.
  • Thăm khám định kỳ: Thực hiện tầm soát tuyến vú định kỳ thông qua khám lâm sàng, siêu âm tuyến vú hoặc chụp nhũ ảnh theo lứa tuổi khuyến cáo, kết hợp theo dõi huyết áp thường xuyên.
  • Tham vấn nhân viên y tế: Luôn thông báo cho bác sĩ điều trị về tất cả các sản phẩm đông dược, thảo dược đang sử dụng để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Cây ba gạc hoa đỏ và hoạt chất reserpine không cho thấy mối liên quan đáng kể với sự gia tăng nguy cơ ung thư vú qua các dữ liệu dịch tễ học thực tế. Người bệnh cần giữ tâm lý bình tĩnh, không quá lo lắng trước các tin đồn vô căn cứ, nhưng tuyệt đối không được tự ý lạm dụng dược liệu khi chưa có tư vấn chuyên môn từ bác sĩ.