Cỏ bờm ngựa (chi Pogonatherum) là loài cỏ mọc hoang dã quen thuộc ở nhiều vùng đồi núi, bờ suối tại Việt Nam và các nước châu Á. Trong y học dân gian, loài cây nhỏ bé này thường được thu hái để đun nước uống nhằm thanh nhiệt, giải độc và giảm viêm. Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm truyền miệng này có cơ sở khoa học hay không vẫn là băn khoăn của nhiều độc giả.

Các công trình nghiên cứu dược lý hiện đại xác nhận cỏ bờm ngựa chứa kho hợp chất tự nhiên dồi dào, nổi bật là các flavonoid và polyphenol có khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ [1], [2]. Chiết xuất từ loài thảo dược này thể hiện tiềm năng bảo vệ tế bào và kháng viêm rõ rệt trong các thử nghiệm thực nghiệm [1], [2].

Cơ chế chống oxy hóa và bảo vệ tế bào

Gốc tự do và stress oxy hóa là nguyên nhân hàng đầu gây tổn thương màng tế bào, làm biến đổi cấu trúc protein và tích tụ lipid có hại. Khi cơ thể chịu tác động tiêu cực từ môi trường hoặc hóa chất độc hại, các phản ứng viêm và oxy hóa bùng phát, phá hủy dần chức năng của mô.

Hợp chất chống oxy hóa trong cỏ bờm ngựa đóng vai trò như các bẫy dọn dẹp gốc tự do nội bào [1]. Bằng cách trung hòa các phân tử phản ứng oxy hóa (ROS), chiết xuất thảo mộc ngăn chặn chuỗi phản ứng phá hủy màng tế bào [1]. Đồng thời, các hoạt chất này ức chế các enzym kích hoạt phản ứng viêm, ngăn ngừa sự sản sinh quá mức các chất trung gian gây hại [2].

Các hợp chất thực vật được tìm thấy trong chiết xuất

Phân tích hóa thực vật chi tiết trên chiết xuất cồn 80% của loài cỏ bờm ngựa Pogonatherum paniceum (PPE) công bố năm 2025 đã làm sáng tỏ bảng thành phần phong phú của dược liệu này [1]. Sử dụng sắc ký khí ghép khối phổ và sắc ký lỏng ghép khối phổ, các nhà khoa học đã nhận diện được tổng cộng 48 hợp chất dễ bay hơi cùng 28 hợp chất polyphenol [1].

Bên cạnh đó, nghiên cứu hóa học năm 2008 tập trung vào loài Pogonatherum crinitum ghi nhận sự hiện diện của hàng loạt flavonoid giá trị [2]. Nhóm nghiên cứu đã phân lập được hai hợp chất mới gồm luteolin 6-C-beta-boivinopyranoside và 6-trans-(2''-O-alpha-rhamnopyranosyl)ethenyl-5,7,3',4'-tetrahydroxyflavone [2].

Ngoài hai chất mới, 7 flavonoid quen thuộc khác cũng được phân lập từ loài thảo mộc này: luteolin, kaempferol, luteolin 6-C-beta-fucopyranoside, kaempferol 3-O-alpha-L-rhamnopyranoside, luteolin 6-C-beta-glucopyranoside, rutin và kaempferol 3-O-rutinoside [2]. Đây đều là những chất chống oxy hóa tự nhiên được khoa học đánh giá cao về giá trị sinh học.

Bằng chứng bảo vệ tế bào thực nghiệm

Nghiên cứu năm 2025 đã kiểm tra khả năng bảo vệ tế bào của chiết xuất cỏ bờm ngựa Pogonatherum paniceum (PPE) trước tác nhân gây stress oxy hóa tert-butyl hydroperoxide (tBuOOH) trên mô hình tế bào đại thực bào RAW264.7 [1]. Thử nghiệm dùng kỹ thuật vi phổ hồng ngoại biến đổi Fourier nguồn bức xạ synchrotron (SR-FTIR) để đánh giá cấu trúc đại phân tử của tế bào [1].

Kết quả cho thấy PPE quét sạch các gốc tự do ROS nội bào do độc chất tBuOOH kích thích [1]. Chiết xuất này bảo vệ tế bào RAW264.7 khỏi độc tính và phục hồi tỷ lệ sống của tế bào [1]. Đáng chú ý, phân tích SR-FTIR chỉ ra rằng tBuOOH làm tăng hàm lượng lipid và lipid ester trong tế bào, nhưng việc can thiệp bằng PPE đã đảo ngược tình trạng này, giảm nồng độ lipid và lipid ester bất thường để bảo vệ màng tế bào [1].

Song song đó, nghiên cứu năm 2008 trên tế bào RAW264.7 bị kích hoạt bởi lipopolysaccharide (LPS) cũng đánh giá hoạt tính sinh học của 9 flavonoid phân lập từ Pogonatherum crinitum [2]. Cả 9 hợp chất đều ức chế quá trình sản sinh oxit nitric (NO) ở các mức độ khác nhau mà không làm suy giảm sức sống tế bào [2]. Hai hợp chất mới thể hiện tỷ lệ ức chế tối đa (Emax) lần lượt là 99,51 ± 0,23% và 92,41 ± 3,22% [2]. Hai flavonoid quen thuộc luteolin và kaempferol thể hiện hoạt lực ức chế NO mạnh nhất với giá trị IC50 lần lượt là 10,41 ± 0,02 microM và 10,61 ± 0,44 microM thông qua ức chế biểu hiện mRNA của enzym tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS) [2].

Ngoài các hợp chất chuyên biệt, cây cỏ bờm ngựa còn sở hữu hệ thống phòng thủ sinh học mạnh mẽ khi sinh trưởng [3], [4]. Cây phản ứng linh hoạt trước áp lực môi trường bằng cách kích hoạt các enzym chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase (SOD), peroxidase (POD), catalase (CAT) cùng chu trình ascorbate-glutathione (AsA-GSH) [3], [4].

Giá trị và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học hiện tại mang lại cơ sở sinh học rõ ràng cho việc sử dụng cỏ bờm ngựa trong y học cổ truyền [1], [2]. Việc nhận diện chi tiết 28 polyphenol, hàng loạt flavonoid cùng cơ chế ức chế iNOS và loại bỏ ROS khẳng định tiềm năng dược liệu to lớn của loài cây này [1], [2].

Tuy nhiên, độc giả cần hiểu rõ giới hạn nghiên cứu: các dữ liệu hiện có hoàn toàn đến từ thí nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên dòng tế bào đại thực bào RAW264.7 [1], [2]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người được ghi nhận. Do đó, các tác dụng kháng viêm hay quét sạch gốc tự do trong phòng thí nghiệm chưa thể vội vã đồng nhất với hiệu quả điều trị bệnh trên người thực tế.

Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng

Một hiểu lầm phổ biến là xem cỏ bờm ngựa như "thần dược" thanh lọc cơ thể hay có thể thay thế thuốc kháng viêm đặc trị. Dù chiết xuất ức chế sản sinh NO mạnh mẽ, thảo mộc thô đun nấu không thể đạt độ tinh khiết và nồng độ hoạt chất tương đương như các mẫu phân lập trong phòng thí nghiệm [2].

Sai lầm nghiêm trọng thứ hai là việc thu hái tự nhiên tùy tiện. Cỏ bờm ngựa (Pogonatherum crinitum) là loài thực vật tích lũy siêu mạnh kim loại nặng chì (Pb) [3], [4]. Trong điều kiện thực nghiệm, hàm lượng chì tích tụ ở chồi cây có thể lên tới 5090,90 mg/kg và 7573,57 mg/kg với hệ số tích lũy sinh học (BCF) từ 7,57 đến 10,18 [3]. Cây giữ phần lớn kim loại này trong vách tế bào và không hề bị đào thải nhanh [3]. Do đó, cây mọc ở vùng đất ô nhiễm, ven đường giao thông hay khu khai khoáng chứa hàm lượng chì cực độc. Uống nước đun từ cỏ bờm ngựa nhiễm bẩn sẽ dẫn đến ngộ độc kim loại nặng nguy hiểm.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Người dân tuyệt đối không tự ý hái cỏ bờm ngựa mọc hoang dã không rõ nguồn gốc đất để đun uống vì rủi ro nhiễm độc chì [3]. Những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc suy giảm chức năng bài tiết càng phải tránh xa các nguồn thảo dược hoang dã chưa kiểm định.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên sử dụng nước sắc từ loài cây này do chưa có nghiên cứu an toàn lâm sàng. Người đang sử dụng thuốc điều trị kháng viêm, hạ huyết áp hoặc thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào nhằm phòng ngừa tương tác thuốc.

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Người tiêu dùng quan tâm đến lợi ích chống oxy hóa của flavonoid nên ưu tiên bổ sung qua chế độ ăn phong phú với các loại rau xanh, trái cây và trà xanh đã được kiểm định an toàn thực phẩm.

Nếu muốn sử dụng cỏ bờm ngựa theo các bài thuốc kinh nghiệm truyền thống, chỉ mua dược liệu đã qua chế biến, có nguồn gốc canh tác sạch và được kiểm nghiệm tồn dư kim loại nặng đạt chuẩn y tế. Không dùng nước sắc thảo mộc quá đậm đặc hoặc uống thay nước lọc dài ngày. Khi có các triệu chứng viêm nhiễm cấp tính, bệnh nhân cần đến các cơ sở y tế để thăm khám thay vì tự chữa trị tại nhà.

Cỏ bờm ngựa là loài thực vật sở hữu hệ hoạt chất polyphenol và flavonoid chống oxy hóa phong phú, có tiềm năng dược lý đáng ghi nhận trong phòng thí nghiệm [1], [2]. Tuy nhiên, việc ứng dụng cần sự thận trọng cao độ do đặc tính tích lũy chì của cây [3] và việc thiếu hụt thử nghiệm lâm sàng trên người. Hãy luôn lắng nghe tư vấn y khoa để bảo vệ sức khỏe một cách khoa học và an toàn.