Các loại cây thuộc chi Thanh cao (Artemisia) từ lâu đã quen thuộc trong y học cổ truyền phương Đông để hạ sốt, trị viêm nhiễm và giảm đau nhức. Tuy nhiên, nhiều người vẫn băn khoăn liệu tác dụng kháng viêm của loài thảo dược này có thực sự được khoa học chứng minh hay chỉ là kinh nghiệm dân gian truyền miệng.
Các nghiên cứu dược lý hiện đại xác nhận chiết xuất từ các loài thanh cao sở hữu hoạt tính kháng viêm rõ rệt. Hiệu quả này được thể hiện thông qua khả năng ức chế giải phóng các cytokine gây viêm và chặn đứng nhiều con đường truyền tín hiệu gây viêm trên mô hình tế bào và động vật gặm nhấm.
Cytokine gây viêm và cơ chế tác động của thanh cao
Khi cơ thể gặp tác nhân xâm nhập hoặc tổn thương, hệ miễn dịch sẽ huy động đại thực bào tiết ra hàng loạt chất trung gian gây viêm như oxit nitric (NO), prostaglandin E2 (PGE2), cùng các cytokine như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-6 (IL-6), interleukin-1beta (IL-1beta) và interleukin-18 (IL-18). Các phân tử này kích hoạt dòng thác viêm nhằm bảo vệ cơ thể, nhưng nếu tiết ra quá mức sẽ dẫn đến tổn thương mô, hoại tử và sốc nhiễm trùng.
Thanh cao can thiệp vào tiến trình này bằng cách ngăn chặn quá trình phiên mã và biểu hiện của các enzyme tạo chất gây viêm như iNOS và COX-2. Đồng thời, các hoạt chất trong thanh cao khóa các thụ thể nhận diện tác nhân gây viêm và ức chế các con đường truyền tín hiệu nội bào quan trọng, từ đó chặn đứng tín hiệu sinh cytokine ngay từ giai đoạn khởi phát.
Tinh dầu ngải cứu thanh cao ức chế trục truyền tín hiệu JAK/STAT
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã kiểm tra tinh dầu từ loài thanh cao Artemisia argyi (AAEO) trên tế bào đại thực bào RAW264.7 được kích thích bởi LPS [1]. Các nhà khoa học phát hiện tinh dầu này làm giảm phụ thuộc theo liều sự giải phóng các chất trung gian gây viêm gồm NO, PGE2, các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và các cytokine chính như TNF-alpha, IL-6, IFN-beta và MCP-1 [1].
Phân tích sinh học phân tử cho thấy tinh dầu làm giảm biểu hiện protein và mRNA của iNOS và COX-2, dù không làm thay đổi trực tiếp hoạt tính xúc tác của hai enzyme này [1]. Đáng chú ý, cơ chế tác động không đi qua con đường MAPK hay NF-kappaB, mà ức chế quá trình phosphoryl hóa JAK2 và STAT1/3 [1]. Khi thử nghiệm in vivo trên mô hình chuột bị phù tai do bôi TPA, việc cho chuột uống tinh dầu đã làm giảm đáng kể mức độ phù nề và hạ thấp lượng protein COX-2 ở mô tai [1]. Hạn chế của nghiên cứu là chỉ tập trung vào tinh dầu bay hơi và chưa đánh giá độc tính dài hạn trên động vật [1].
Ngăn chặn thể viêm caspase-11 và giảm độc tính sốc nhiễm khuẩn
Nghiên cứu vào năm 2023 tập trung vào chiết xuất methanol của Artemisia argyi (Aa-ME) trên dòng đại thực bào J774A.1 bị kích hoạt thể viêm caspase-11 không kinh điển thông qua Pam3CSK4 và LPS [2]. Kết quả thử nghiệm cho thấy Aa-ME ức chế hiện tượng chết tế bào theo kiểu pyroptosis, đồng thời ngăn chặn tiết các cytokine viêm mạnh là IL-1beta và IL-18 [2]. Chiết xuất này cũng làm giảm sản sinh NO nhờ hạ thấp biểu hiện của enzyme iNOS [2].
Đi sâu vào cơ chế phân tử, các nhà khoa học chứng minh chiết xuất thanh cao này ức chế sự tự cắt kích hoạt của caspase-11 và gasdermin D (GSDMD), đồng thời cản trở caspase-11 nhận diện trực tiếp phân tử LPS [2]. Trên mô hình động vật gặm nhấm, việc sử dụng chiết xuất giúp chuột thoát khỏi tình trạng sốc nhiễm trùng gây tử vong bởi LPS, cải thiện rõ rệt tỷ lệ sống sót mà không ghi nhận độc tính đáng kể [2]. Thử nghiệm này mở ra hướng tiếp cận mới trong kiểm soát các cơn bão cytokine nghiêm trọng [2].
Hoạt chất phân lập và dẫn xuất artemisinin ngăn ngừa tổn thương thận
Không chỉ chiết xuất toàn phần, các thành phần tinh khiết hoặc dẫn xuất từ thanh cao cũng mang hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ. Năm 2015, nghiên cứu trên phân đoạn chứa sesquiterpene lactone từ loài Artemisia khorassanica (SLAK) trên tế bào lách và đại thực bào màng bụng chuột cho thấy phân đoạn này ức chế sự tăng sinh tế bào lách kích thích bởi PHA/LPS, làm tăng tiết cytokine IL-4 của tế bào Th2 và giảm IFN-gamma của Th1 [3]. Trên đại thực bào màng bụng, SLAK làm giảm đáng kể mức sản sinh NO, PGE2 cùng biểu hiện của enzyme iNOS và COX-2 mà không gây độc tế bào [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2017 khảo sát tác dụng của artesunate - dẫn xuất từ hoạt chất artemisinin có trong cây Artemisia carvifolia - trên mô hình chuột bị viêm thận do tiêm màng bụng 500 microlit pristane [4]. Khi được điều trị với liều 28,8 mg/kg artesunate, chuột giảm tình trạng protein niệu và bảo tồn chức năng thận tốt hơn [4]. Artesunate làm hạ thấp nồng độ TNF-alpha và IL-6 trong huyết thanh, giảm biểu hiện các protein alpha-SMA, TLR4, MyD88, NF-kappaB p65, TGF-beta1 và giảm hoạt tính enzyme caspase-3 ở mô thận [4]. Điều này chứng minh dẫn xuất thanh cao kiểm soát viêm thận thông qua con đường TLR4/NF-kappaB [4].
Nhóm flavonoid toàn phần bảo vệ mô phổi và chống viêm cấp tính
Các hợp chất flavonoid chiết xuất từ thanh cao đóng vai trò then chốt trong điều hòa miễn dịch. Nghiên cứu năm 2018 kiểm tra flavonoid toàn phần từ loài Artemisia scoparia (ASTF) trên đại thực bào RAW 264.7 được xử lý bằng 1 microgam/mL LPS trong 24 giờ [5]. ASTF ức chế rõ rệt sự giải phóng NO, PGE2, TNF-alpha, IL-6, MCP-1 và ROS [5]. Hoạt chất này ngăn chặn sự thoái biến của IkappaBa và ức chế sự chuyển vị vào nhân của p-NF-kappaB p65, p-ERK1/2 và p-p38, đồng thời hạ mức biểu hiện protein và mRNA của TNF-alpha và IL-6 theo liều lượng [5].
Trên mô hình chuột bị tổn thương phổi cấp do hít LPS, việc cho uống ASTF 1 giờ trước đó đã làm giảm số lượng tế bào viêm, đại thực bào và bạch cầu trung tính trong dịch rửa phế quản phế nang (BALF) [5]. Nồng độ TNF-alpha và IL-6 trong BALF giảm sút, tình trạng xuất huyết phế nang, thâm nhiễm tế bào viêm và tỷ lệ trọng lượng ướt/khô của phổi cũng giảm mạnh sau 24 giờ [5]. Tương tự, nghiên cứu năm 2023 trên flavonoid chiết từ Artemisia anomala cũng chứng minh khả năng giảm thực bào, giảm nồng độ NO và các cytokine TNF-alpha, IL-10, IL-6 thông qua can thiệp đường truyền tín hiệu TLR4-MyD88-NF-kappaB trên tế bào RAW 264.7 [6].
Tại gan, nghiên cứu năm 2004 đối với dịch chiết nước từ loài thanh cao Artemisia capillaris cho thấy khả năng ức chế biểu hiện protein iNOS, COX-2 và TNF-alpha trên dòng tế bào ung thư biểu mô gan người HepG2 và mô gan chuột bị viêm do LPS [7]. Chiết xuất này chặn đứng sự thoái biến I-kappaBalpha và ngăn cản NF-kappaB đi vào nhân tế bào [7]. Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2024 trên dịch chiết cồn của Artemisia dracunculus và Artemisia abrotanum trên chuột cống đực Wistar bị gây viêm cấp bằng dầu thông cũng ghi nhận sự sụt giảm nồng độ NfkB-p65 huyết thanh cùng các chỉ dấu thể viêm NLRP3 gồm IL-1beta, IL-18 và gasdermin D [8].
Bằng chứng khoa học và những hiểu lầm thường gặp
Các kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng các loài thanh cao có khả năng ức chế cytokine rất đa dạng thông qua nhiều đích tác động: từ trục JAK/STAT, thụ thể TLR4/MyD88/NF-kappaB đến các thể viêm caspase-11 và NLRP3 [1], [2], [6], [4], [8], [5], [7]. Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu hiện có mới dừng lại ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên tế bào murine, dòng tế bào gan người hoặc mô hình động vật gặm nhấm (chuột nhắt, chuột cống) [1], [3], [2], [6], [4], [8], [5], [7].
Nhiều người lầm tưởng rằng uống trà thanh cao tươi hoặc dùng thảo dược khô có thể thay thế hoàn toàn các thuốc chống viêm chỉ định trong bệnh tự miễn hoặc nhiễm trùng nặng. Đây là quan niệm sai lầm, bởi nồng độ hoạt chất trong lá thô rất khác biệt so với các phân đoạn chiết xuất tinh khiết, dịch chiết chuẩn hóa hoặc dạng bào chế liều cao dùng trong phòng thí nghiệm [1], [2], [6], [5]. Hơn nữa, việc thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn ở người khiến hiệu lực thực tế và liều dùng điều trị chính xác qua đường uống đối với người bệnh vẫn chưa thể xác lập.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng thanh cao?
Hiện tại, chưa có nghiên cứu đánh giá độ an toàn và hiệu quả kháng viêm của các chiết xuất thanh cao này trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ; các dữ liệu hiện có chỉ thực hiện trên mô hình tế bào và động vật gặm nhấm [1], [2], [4], [8]. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng các chế phẩm đậm đặc hoặc tinh dầu từ thanh cao.
Người có bệnh lý nền mạn tính như suy giảm chức năng gan, suy giảm chức năng thận nặng hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, thuốc kháng viêm kê đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Mặc dù một số nghiên cứu trên chuột ghi nhận chiết xuất thanh cao hỗ trợ bảo vệ thận và không gây độc gan cấp [2], [4], [8], việc tự ý kết hợp với thuốc điều trị có thể dẫn đến nguy cơ tương tác dược lý ngoài ý muốn.
Lời khuyên áp dụng trong thực tế
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh muốn sử dụng thanh cao như một loại trà thảo mộc hỗ trợ sức khỏe, chỉ nên dùng với lượng vừa phải dạng hãm nước sôi thông thường. Không nên lạm dụng các loại tinh dầu nguyên chất qua đường uống vì tinh dầu có hoạt tính sinh học rất mạnh và tiềm ẩn độc tính nếu dùng quá liều [1].
Khi lựa chọn các sản phẩm trà hoặc viên uống bổ sung chứa thanh cao, cần ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định chất lượng và tuân thủ đúng hướng dẫn sử dụng của nhà sản xuất. Không tự ý ngưng hay thay thế các thuốc điều trị viêm nhiễm, bệnh thận hay nhiễm trùng do bác sĩ chỉ định bằng các thảo dược này.
Các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật và mô hình tế bào khẳng định thanh cao chứa nhiều hợp chất tự nhiên có khả năng ức chế cytokine và chống viêm rất triển vọng. Dù vậy, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn cẩn trọng, xem thảo mộc như giải pháp hỗ trợ lối sống thay vì thần dược điều trị bệnh lý.
