Tăng huyết áp là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến các biến cố tim mạch nguy hiểm. Hiện nay, nhiều người tìm đến các chế độ ăn dựa trên thực vật, đặc biệt là ăn chay có sử dụng trứng và sữa (lacto-ovo vegetarian), với kỳ vọng kiểm soát huyết áp mà không cần kiêng khem quá khắt khe như ăn chay thuần.
Dữ liệu khoa học xác nhận việc duy trì chế độ ăn chay trứng sữa giúp hỗ trợ hạ huyết áp tâm thu và tâm trương so với chế độ ăn thịt thông thường [2, 5]. Tuy nhiên, mức độ biến động giữa các nghiên cứu còn có sự khác biệt, đòi hỏi người thực hiện phải hiểu rõ bản chất của chế độ dinh dưỡng này [1, 2].
Thực trạng tăng huyết áp và chế độ ăn chay trứng sữa
Huyết áp cao đang là gánh nặng y tế trên phạm vi toàn cầu. Số lượng người mắc tăng huyết áp đã tăng từ 594 triệu người vào năm 1975 lên 1,13 tỷ người vào năm 2015, tập trung chủ yếu ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình [1]. Việc tìm kiếm các giải pháp can thiệp lối sống có ý nghĩa then chốt nhằm giảm thiểu rủi ro biến cố mạch máu [1, 5].
Chế độ ăn chay trứng sữa loại bỏ hoàn toàn các loại thịt động vật, gia cầm và thủy hải sản, nhưng vẫn giữ lại trứng cùng các sản phẩm từ sữa. Đây là lựa chọn linh hoạt hơn so với ăn thuần thực vật, giúp người thực hành dễ duy trì trong đời sống hàng ngày mà vẫn hưởng các lợi ích dinh dưỡng từ thực vật [2, 3].
Cơ chế tác động đến huyết áp: Không chỉ do chất đạm
Nhiều người lầm tưởng rằng việc thay thế trực tiếp đạm động vật bằng đạm thực vật là nguyên nhân chính giúp giảm huyết áp. Tuy nhiên, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng năm 1988 thực hiện trên 64 đối tượng ghép cặp (50 người hoàn thành) kéo dài 12 tuần cho thấy việc bổ sung đạm thịt hay đạm phi thịt không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về huyết áp [2]. Thử nghiệm này chỉ ra rằng riêng thành phần đạm trong chế độ ăn chay trứng sữa không phải là yếu tố cốt lõi hạ huyết áp [2].
Ngược lại, tác động tích cực đến chỉ số huyết áp chủ yếu đến từ việc tăng cường chất xơ, các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên và việc kiểm soát chỉ số khối cơ thể (BMI) [3, 4, 5]. Chế độ ăn nhiều thực vật cung cấp lượng vitamin C tự nhiên dồi dào, trong khi nồng độ axit ascorbic (vitamin C) trong huyết tương đã được ghi nhận có mối tương quan nghịch với cả huyết áp tâm thu và tâm trương [3]. Thêm vào đó, việc kiêng thịt giúp cải thiện đáng kể nồng độ cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol [4].
Nghiên cứu tổng hợp: Bằng chứng hạ huyết áp rõ rệt
Các phân tích gộp gần đây cung cấp cái nhìn chi tiết về hiệu quả can thiệp của chế độ ăn chay trứng sữa:
Một phân tích tổng hợp năm 2021 tiến hành trên 41 thử nghiệm lâm sàng có đối chứng với tổng cộng 8.416 người tham gia (độ tuổi trung bình 49,2) đã đánh giá các chế độ ăn dựa trên thực vật [5]. Kết quả cho thấy chế độ ăn chay trứng sữa giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình 5,47 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -7,60 đến -3,34) với mức độ tin cậy của bằng chứng được đánh giá ở mức cao [5]. Tác động giảm tương đương cũng được ghi nhận trên huyết áp tâm trương [5]. Hiệu quả hạ huyết áp này thể hiện đồng quán qua các nhóm giới tính và mức chỉ số khối cơ thể (BMI) khác nhau [5].
Trước đó, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2020 gồm 15 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng với 856 người tham gia đã kết luận chế độ ăn chay nói chung làm giảm huyết áp tâm thu 2,66 mmHg và tâm trương 1,69 mmHg so với ăn thịt [1]. Trong phân tích phân nhóm của công trình này, chế độ ăn chay trứng sữa ghi nhận mức giảm huyết áp tâm thu 1,75 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -5,38 đến 1,88, p = 0,05), nhưng không ghi nhận biến động ở huyết áp tâm trương [1].
Bằng chứng dịch tễ: Tỷ lệ mắc bệnh thấp hơn ở người ăn chay
Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu năm 2023 tại Đài Loan khảo sát 500 cá nhân từ 20 tuổi trở lên tham gia chương trình sàng lọc y tế từ năm 2006 đến 2017 [6]. Kết quả phân tích hồi quy đa biến cho thấy người ăn chay trứng sữa có chỉ số huyết áp tâm thu thấp hơn 9,1 mmHg và huyết áp tâm trương thấp hơn 5,8 mmHg so với người ăn thịt thông thường [6].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra người ăn chay trứng sữa có tỷ số chênh (odds ratio) mắc tăng huyết áp là 0,57 (khoảng tin cậy 95%: 0,36 - 0,92) so với người ăn tạp, đồng thời ít cần dùng thuốc hạ áp hơn [6]. Kết quả tương tự từng được công bố trong phân nhánh nghiên cứu Adventist Health Study-2 (AHS-2) năm 2012 tại Mỹ và Canada trên 500 đối tượng da trắng, ghi nhận mức giảm huyết áp và tỷ lệ nguy cơ tương đương [7].
Tuy vậy, các bằng chứng tổng quan từ năm 1987 cũng chỉ ra việc áp dụng chế độ ăn chay trứng sữa giúp hạ huyết áp ở cả người bình thường lẫn người tăng huyết áp, độc lập với lượng natri đưa vào và có tác dụng cộng gộp cùng với việc giảm cân [8].
Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng
Việc chuyển hướng sang ăn chay trứng sữa mang lại lợi ích kép cho tim mạch khi vừa giảm huyết áp, vừa giảm nồng độ cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol xấu [4]. Thói quen ăn nhiều rau quả và chất xơ giúp ngăn chặn tình trạng tăng huyết áp theo độ tuổi [8].
Dù vậy, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra các giới hạn nhất định. Chế độ ăn chay trứng sữa có thể không hạ huyết áp mạnh bằng chế độ thuần chay ở một số chỉ số [1, 4]. Ngoài ra, một nghiên cứu cắt ngang năm 2011 trên 87 người trưởng thành tại Brazil (29 người ăn chay trứng sữa, 58 người ăn thịt) ghi nhận người ăn chay trứng sữa có mức triglyceride huyết thanh cao hơn, bắt nguồn từ lượng carbohydrate tiêu thụ lớn hơn [4]. Một nghiên cứu năm 1998 trên người Mỹ gốc Phi cũng cho thấy nhóm ăn chay trứng sữa có chỉ số khối cơ thể (BMI), cholesterol toàn phần và triglyceride cao hơn so với nhóm ăn thuần chay [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi ăn chay hạ huyết áp
Nhiều người nghĩ rằng chỉ cần cắt bỏ thịt là huyết áp sẽ tự khắc ổn định. Thực tế, nếu ăn chay nhưng nạp quá nhiều tinh bột tinh chế, đồ ngọt, hoặc dùng nhiều chất béo bão hòa từ phô mai, bơ sữa, nồng độ mỡ máu triglyceride có thể tăng cao [4].
Một hiểu lầm khác là đạm thực vật có khả năng trực tiếp làm hạ áp. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra bản thân nguồn đạm không quyết định tác động này, mà công dụng đến từ tổng thể các dưỡng chất như chất xơ, chất chống oxy hóa tự nhiên và lối sống điều độ [3, 6]. Ăn chay trứng sữa cũng không thể thay thế phác đồ điều trị nếu bệnh nhân đang ở giai đoạn tăng huyết áp nặng cần can thiệp y tế [4, 5].
Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ này?
Người có cơ địa rối loạn mỡ máu kèm tăng triglyceride huyết thanh cần cẩn trọng khi chuyển sang ăn chay trứng sữa, tránh việc tiêu thụ quá mức tinh bột để bù năng lượng [4].
Những người có tiền sử dị ứng hoặc không dung nạp đạm sữa, trứng cần lựa chọn nguồn dinh dưỡng thay thế phù hợp. Bệnh nhân đang được kê đơn thuốc điều trị huyết áp không được tự ý ngưng thuốc khi chuyển đổi chế độ ăn, mà phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được theo dõi và điều chỉnh liều lượng nếu huyết áp hạ dần [4, 5].
Gợi ý áp dụng thực tế để kiểm soát huyết áp
Để chế độ ăn chay trứng sữa phát huy tối đa hiệu quả bảo vệ thành mạch, bạn nên tập trung vào các nhóm thực phẩm tươi nguyên bản:
- Tăng cường rau xanh đậm, các loại trái cây giàu vitamin C tự nhiên nhằm tối ưu hóa nồng độ axit ascorbic trong huyết tương [3].
- Đảm bảo đủ chất xơ qua việc sử dụng ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu thay vì sử dụng carbohydrate tinh chế để tránh làm tăng triglyceride [4].
- Trứng và sữa nên sử dụng ở lượng vừa phải, ưu tiên các sản phẩm sữa ít béo hoặc không đường để hạn chế chất béo bão hòa.
- Phối hợp chế độ ăn cùng lối sống vận động thường xuyên nhằm duy trì chỉ số khối cơ thể (BMI) ở mức hợp lý [3, 5].
Chế độ ăn chay trứng sữa là một giải pháp dinh dưỡng đã được khoa học chứng minh có khả năng hỗ trợ hạ huyết áp tâm thu và tâm trương hiệu quả [2, 4]. Tuy nhiên, chế độ ăn này chỉ phát huy công dụng tối ưu khi người dùng cân bằng năng lượng, hạn chế tinh bột thừa và duy trì sự tư vấn y khoa thường xuyên để bảo vệ sức khỏe tim mạch lâu dài.