Nhiều người có thói quen dùng các loại trà thảo mộc hoặc dược liệu nhuận tràng tự nhiên kéo dài để trị táo bón, thanh lọc cơ thể mà không hề hay biết đến những tác động trực tiếp lên đường ruột. Trong đó, phan tả diệp (tên khoa học thường gặp là Cassia angustifolia) là thành phần rất phổ biến trong các bài thuốc dân gian và thực phẩm chức năng hỗ trợ tiêu hóa [1].
Tuy nhiên, việc sử dụng phan tả diệp thường xuyên và kéo dài có thể dẫn đến hiện tượng niêm mạc đại tràng đổi màu sẫm đen bất thường, trong y học gọi là hội chứng melanosis coli [2], [1]. Điều đáng mừng là tình trạng này phần lớn là lành tính và lớp niêm mạc ruột hoàn toàn có khả năng hồi phục trở lại bình thường nếu người dùng kịp thời ngừng sử dụng [2], [1].
Hội chứng melanosis coli và cơ chế đổi màu đại tràng
Melanosis coli được mô tả y khoa lần đầu tiên từ năm 1830, đặc trưng bởi tình trạng niêm mạc đại tràng bị đổi màu từ nâu sẫm đến đen [1], [3]. Mặc dù tên gọi có chứa tiền tố "melano", nhưng sắc tố tích tụ bên trong lòng ruột không phải là hạt melanin như sắc tố da thông thường [3]. Các phân tích qua kính hiển vi điện tử và phương pháp phân tích tia X đã xác nhận rằng chất lắng đọng thực chất là sắc tố lipofuscin [3].
Cơ chế bệnh sinh bắt nguồn từ các dẫn xuất anthraquinone hoặc anthranoid có trong thuốc nhuận tràng kích thích và dược liệu như phan tả diệp [1], [4], [3]. Khi đi qua lòng ruột, anthraquinone chuyển hóa thành các chất có hoạt tính và gây độc trực tiếp cho các tế bào biểu mô đại tràng [3]. Tác động này dẫn đến tổn thương và làm chết các tế bào biểu mô niêm mạc ruột [3].
Sau khi tế bào biểu mô chết đi, các đại thực bào nằm ở lớp đệm niêm mạc (lamina propria) sẽ thực hiện nhiệm vụ dọn dẹp bằng cách nuốt các mảnh vụn tế bào này [4], [3]. Quá trình này tạo ra và tích tụ các hạt sắc tố lipofuscin bên trong bào tương của đại thực bào [1], [4], [3]. Khi số lượng đại thực bào chứa sắc tố tích tụ dày đặc, bề mặt niêm mạc ruột sẽ chuyển sang màu nâu đen rõ rệt dưới ánh sáng đèn nội soi [1], [4]. Tình trạng này thường phân bố ở ruột già và ghi nhận xuất hiện nhiều hơn ở đại tràng bên phải [3].
Tỷ lệ mắc hội chứng này có xu hướng tăng dần theo độ tuổi do người cao tuổi dễ bị táo bón mạn tính và có thói quen lạm dụng thuốc nhuận tràng nhiều hơn, đồng thời tỷ lệ xuất hiện không có sự khác biệt giữa nam giới và nữ giới [3]. Đa số trường hợp mắc melanosis coli không có triệu chứng lâm sàng rõ rệt và thường chỉ được phát hiện tình cờ khi tiến hành nội soi đại tràng hoặc làm sinh thiết mô học [1], [3].
Lắng đọng sắc tố qua các báo cáo ca bệnh lâm sàng
Mối liên hệ giữa việc dùng phan tả diệp, trà thảo mộc trị táo bón dài ngày và hiện tượng đổi màu đại tràng đã được ghi nhận qua nhiều ca bệnh thực tế trên thế giới.
Năm 2024, một báo cáo lâm sàng mô tả trường hợp bệnh nhân nữ 81 tuổi được chẩn đoán mắc melanosis coli qua nội soi đại tràng sau khi liên tục dùng thuốc nhuận tràng chứa chiết xuất phan tả diệp (senna) suốt 5 năm [2]. Hình ảnh nội soi ghi nhận niêm mạc ruột của bệnh nhân bị lắng đọng sắc tố đen sẫm đặc trưng [2].
Cũng trong năm 2024, một ca bệnh khác ghi nhận bệnh nhân nam 56 tuổi nhập viện vì tình trạng tiêu chảy kéo dài suốt 3 tháng [1]. Đáng chú ý, các triệu chứng tiêu chảy của bệnh nhân bắt đầu xuất hiện kể từ khi ông sử dụng loại trà thảo mộc có tên "California herbal tea" để chữa chứng táo bón [1]. Khi tiến hành nội soi đại tràng, các bác sĩ phát hiện tình trạng nhiễm sắc tố sẫm màu rất đậm trên toàn bộ khung đại tràng [1]. Kết quả phân tích mô bệnh học từ mẫu sinh thiết đã khẳng định bệnh nhân bị melanosis coli do lắng đọng lipofuscin [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng phan tả diệp (Cassia angustifolia) trong trà thảo mộc dùng lâu ngày chính là nguyên nhân dẫn đến tổn thương này [1].
Bên cạnh biểu hiện đổi màu nâu đen kinh điển, các bác sĩ tại Nigeria năm 2023 đã công bố hai ca bệnh nam giới (31 và 38 tuổi) có tiền sử táo bón mạn tính và dùng thuốc nhuận tràng kích thích kéo dài [3]. Điều đặc biệt là khi nội soi, tổn thương trên niêm mạc đại tràng của họ lại biểu hiện dưới dạng các mảng màu trắng [3]. Ban đầu tổn thương bị nghi ngờ là nhiễm nấm Candida, nhưng kết quả sinh thiết giải phẫu bệnh khẳng định đây là hội chứng melanosis coli [3]. Báo cáo này cảnh báo các bác sĩ cần cảnh giác với chẩn đoán melanosis coli ở người dùng thuốc nhuận tràng thảo dược kéo dài ngay cả khi niêm mạc ruột không xuất hiện màu nâu đen điển hình [3].
Trường hợp sử dụng thuốc nhuận tràng trong thời gian đặc biệt dài được báo cáo vào năm 2009 ở một nữ bệnh nhân 74 tuổi [5]. Bệnh nhân này đã lạm dụng thuốc nhuận tràng anthraquinone để điều trị táo bón trong nhiều thập kỷ [5]. Hình ảnh nội soi cho thấy toàn bộ niêm mạc đại tràng chuyển sang màu đen sẫm sâu sắc, kết quả giải phẫu bệnh khẳng định hiện tượng tạo hạt lipofuscin lan tỏa [5].
Tác động siêu vi thể và nhu động ruột khi lạm dụng thuốc
Hiện tượng lắng đọng sắc tố không đơn thuần chỉ là sự đổi màu bên ngoài của lớp niêm mạc ruột mà còn phản ánh các tổn thương cấu trúc ở cấp độ tế bào.
Một nghiên cứu siêu cấu trúc công bố năm 1986 đã tiến hành sinh thiết đại tràng ở 45 bệnh nhân sử dụng thuốc nhuận tràng anthraquinone kéo dài [6]. Bệnh nhân được chỉ định nội soi do táo bón tăng nặng, đau bụng hoặc chướng bụng dai dẳng [6]. Đáng chú ý, hình ảnh đổi màu niêm mạc chỉ được quan sát thấy qua mắt thường ở 14 trong số 45 bệnh nhân, trong khi tất cả đều có chẩn đoán mô bệnh học xác định [6].
Khi thực hiện chụp X-quang, các bác sĩ phát hiện những bệnh nhân này đều gặp tình trạng rối loạn nhu động đại tràng [6]. Thậm chí ở một số trường hợp, tại vị trí nối giữa đại tràng và đại tràng sigma xuất hiện tình trạng hẹp lòng ruột dạng vòng tròn, gây hình ảnh giả u bướu trên phim chụp [6].
Quan sát qua kính hiển vi điện tử ở 45 bệnh nhân này đã bộc lộ những bất thường rõ rệt tại các tế bào biểu mô hấp thu [6]. Lớp đệm niêm mạc chứa đầy các đại thực bào ứ đọng sắc tố, tương bào và đặc biệt là xuất hiện nhiều sợi thần kinh đang trong các giai đoạn thoái hóa khác nhau [6]. Đáng lưu ý, những biến đổi tổn thương thần kinh tự chủ nặng nề nhất lại xảy ra tập trung ở những bệnh nhân có biểu hiện rối loạn nhu động ruột nghiêm trọng nhất [6].
Melanosis coli có gây ung thư đại tràng không?
Mối lo ngại lớn nhất của người bệnh khi biết ruột bị đen là nguy cơ tiến triển thành ung thư đại trực tràng. Vấn đề này đã được làm sáng tỏ qua các nghiên cứu quan sát quy mô lớn.
Nghiên cứu hồi cứu kéo dài 15 năm tại một trung tâm y tế, công bố năm 2018, đã theo dõi 718 bệnh nhân mắc melanosis coli và so sánh với 2.154 người thuộc nhóm đối chứng không bị bệnh (tỷ lệ ghép cặp 1:3 theo tuổi tác, giới tính, điều kiện nội trú/ngoại trú và chỉ định nội soi) [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ phát hiện polyp ở nhóm mắc melanosis coli cao hơn hẳn so với nhóm đối chứng (33,4% so với 21,8%) [4]. Tuy nhiên, tỷ lệ chẩn đoán ung thư đại trực tràng ở nhóm melanosis coli lại thấp hơn nhóm đối chứng một cách có ý nghĩa thống kê (0,3% so với 3,9%) [4]. Phân tích đa biến khẳng định melanosis coli liên quan chặt chẽ với tỷ lệ phát hiện polyp cao hơn (tỷ số chênh OR = 1,986; khoảng tin cậy 95%: 1,626 - 2,425) [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận melanosis coli không làm tăng nguy cơ chẩn đoán ung thư ruột, mà việc tìm thấy nhiều polyp hơn thực chất là nhờ hiệu ứng tương phản màu sắc tương tự như kỹ thuật nội soi nhuộm màu (chromo-endoscopy) [4].
Kết luận này hoàn toàn tương đồng với một nghiên cứu hồi cứu lớn trước đó vào năm 1997 trên 2.229 bệnh nhân liên tiếp trải qua nội soi toàn bộ đại tràng [7]. Nghiên cứu xác nhận sự hiện diện của melanosis coli hoặc việc dùng thuốc nhuận tràng không liên quan đến ung thư đại trực tràng [7]. Các u tuyến (adenoma) được phát hiện thường xuyên hơn ở bệnh nhân melanosis coli (p = 0,0002), nhưng kích thước của các khối adenoma này lại nhỏ hơn đáng kể so với nhóm không mắc bệnh (p < 0,0001) và chủ yếu phân bố ở đại tràng gần [7]. Bản thân các khối u tuyến không hề chứa sắc tố sẫm màu [7]. Do đó, polyp trông giống như những đốm trắng nổi bật trên nền niêm mạc đen, giúp bác sĩ nội soi dễ dàng nhận diện ngay cả những polyp có kích thước rất nhỏ [7].
Dù vậy, mức độ nhiễm sắc tố nặng vẫn là dấu hiệu cảnh báo lâm sàng cần lưu tâm. Một nghiên cứu thực hiện từ năm 2011 đến năm 2021 trên 236 bệnh nhân melanosis coli (gồm 143 ca mức độ nhẹ và 93 ca mức độ nặng) cho thấy nhóm có sắc tố đậm màu chứa tỷ lệ người dùng thuốc nhuận tràng anthranoid cao hơn [8]. Tỷ lệ phát hiện u tuyến cũng cao hơn ở nhóm melanosis coli mức độ nặng và nhóm bị đen toàn bộ đại tràng [8]. Đặc biệt, tỷ lệ tổn thương tân sinh kích thước từ 5-9 mm và trên 9 mm xuất hiện nhiều hơn ở nhóm bệnh nhân mức độ nặng [8]. Nghiên cứu đưa ra kết luận rằng tình trạng melanosis coli mức độ nặng do dùng anthranoid có liên quan đến sự phát triển của u tuyến đại trực tràng [8].
Khả năng đảo ngược và hồi phục của niêm mạc ruột
Mặc dù hình ảnh nội soi đại tràng sẫm màu có thể gây hoang mang, các dữ liệu khoa học cho thấy đây là tổn thương có khả năng đảo ngược hoàn toàn sau khi loại bỏ nguyên nhân gây bệnh.
Báo cáo ca bệnh năm 2024 đã chứng minh khả năng tự thoái lui ấn tượng của tình trạng này [2]. Bệnh nhân nữ 81 tuổi từng dùng thuốc nhuận tràng chiết xuất phan tả diệp suốt 5 năm và có đại tràng đen sẫm đã được chỉ định dừng thuốc hoàn toàn [2]. Chỉ sau 7 tháng kể từ thời điểm ngừng sử dụng phan tả diệp, hình ảnh nội soi đại tràng kiểm tra lại cho thấy hội chứng melanosis coli đã biến mất hoàn toàn, niêm mạc ruột khôi phục lại trạng thái bình thường [2].
Khoảng thời gian cần thiết để đại tràng cải thiện về mặt đại thể sau khi ngừng thuốc nhuận tràng chứa anthracene trước đây chưa được ghi nhận rõ ràng, và báo cáo này cung cấp mốc thời gian thực tế cho thấy cơ thể hoàn toàn có cơ chế dọn dẹp các sắc tố sau khi ngắt nguồn độc chất [2].
Những hiểu lầm phổ biến về phan tả diệp
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo dược tự nhiên như phan tả diệp thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế nước uống hàng ngày để "thanh lọc, giải độc ruột". Bằng chứng từ ca bệnh nam giới 56 tuổi bị tiêu chảy kéo dài 3 tháng và đổi màu ruột chỉ sau thời gian uống trà thảo mộc là lời cảnh tỉnh rõ ràng [1]. Thuốc có nguồn gốc thảo dược nếu chứa hoạt chất kích thích đường ruột vẫn có thể gây tổn thương tế bào niêm mạc như dược phẩm tổng hợp [1], [3].
Một hiểu lầm khác là cho rằng ruột đen đồng nghĩa với việc đã bị ung thư hoặc chắc chắn sẽ tiến triển thành ung thư. Các nghiên cứu trên hàng nghìn người đã bác bỏ quan điểm này, khẳng định melanosis coli không làm gia tăng ung thư ruột [4], [7]. Việc phát hiện nhiều polyp hơn thực chất là nhờ sự tương phản màu sắc giúp bác sĩ quan sát rõ hơn các polyp màu sáng trên nền niêm mạc tối màu [4], [7]. Tuy nhiên, việc lạm dụng kéo dài để niêm mạc tổn thương mức độ nặng vẫn có liên quan đến việc xuất hiện u tuyến và tổn thương thần kinh vận động của ruột [6], [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc chứng táo bón mạn tính là đối tượng dễ lạm dụng phan tả diệp nhất do muốn tìm giải pháp nhuận tràng tức thì [1], [3]. Nhóm đối tượng này cần tuyệt đối tránh việc tự ý kéo dài thời gian sử dụng từ tháng này qua năm khác [2], [5].
Người cao tuổi cần đặc biệt lưu ý vì tình trạng táo bón thường xuyên xuất hiện ở lứa tuổi này khiến họ trở thành đối tượng chiếm tỷ lệ cao mắc bệnh [3]. Việc dùng thuốc kéo dài không chỉ gây biến đổi niêm mạc mà còn dẫn đến nguy cơ rối loạn điện giải và mất nước nghiêm trọng [5].
Những người đang gặp các triệu chứng đau bụng, chướng bụng hoặc rối loạn tiêu hóa kéo dài cũng không nên tự điều trị bằng thảo dược kích thích nhuận tràng, bởi anthraquinone có thể làm tổn thương thêm các sợi thần kinh tự chủ ở ruột và làm trầm trọng thêm các rối loạn nhu động vốn có [6].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế
Các chuyên gia y tế khuyến cáo các thuốc nhuận tràng chứa dẫn xuất anthraquinone như phan tả diệp không nên được sử dụng để điều trị táo bón trong thời gian dài do các tác dụng phụ dược lý như gây xáo trộn điện giải, mất nước và nguy cơ đổi màu đại tràng [5].
Khi gặp vấn đề về tiêu hóa, người bệnh nên ưu tiên các biện pháp sinh hoạt lành mạnh trước tiên như uống đủ nước mỗi ngày, tăng cường chất xơ từ thực phẩm và duy trì vận động thể chất. Nếu cần dùng phan tả diệp hoặc các chế phẩm thảo mộc hỗ trợ, chỉ nên sử dụng trong thời gian ngắn và với lượng vừa phải theo đúng hướng dẫn y khoa.
Khi nhận thấy dấu hiệu tiêu chảy kéo dài hoặc triệu chứng tiêu hóa không cải thiện sau khi dùng trà thảo mộc, người bệnh cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đi khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa [1]. Nếu đã từng lạm dụng thuốc nhuận tràng lâu năm, hãy thông báo cụ thể với bác sĩ khi thực hiện nội soi đường tiêu hóa để được đánh giá và theo dõi niêm mạc ruột một cách chuẩn xác nhất [1], [3].
Hội chứng melanosis coli là minh chứng rõ ràng cho thấy thảo dược tự nhiên vẫn có dược tính mạnh và có thể gây biến đổi cấu trúc cơ thể nếu dùng sai cách. Niêm mạc đại tràng hoàn toàn có thể hồi phục sau vài tháng ngừng thuốc, do đó việc thay đổi lối sống và dùng thuốc an toàn dưới sự tư vấn của bác sĩ là chìa khóa bảo vệ đường ruột khỏe mạnh.