Nhiều người dân thường có thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà hoặc mua thảo dược không rõ nguồn gốc về đun nước uống hàng ngày để "mát gan", "thanh lọc độc tố". Trong số đó, thiên lý quang (thuộc chi Senecio) thường được truyền miệng là cây thuốc có tác dụng giải độc mạnh mẽ. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng loài cây này lại tiềm ẩn nguy cơ phá hủy cơ quan nội tạng mà rất ít người lường trước được.

Y học hiện đại khẳng định: Quan niệm thiên lý quang giải độc cơ thể là hoàn toàn sai lầm. Thực tế, các loài thực vật thuộc chi này chứa các hợp chất tự nhiên cực kỳ độc hại cho gan, có thể gây ra hội chứng tắc nghẽn mạch máu gan nghiêm trọng, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người sử dụng thay vì mang lại bất kỳ lợi ích thanh lọc nào.

Bản chất tin đồn và sự thật về cây thiên lý quang

Lời đồn đại về việc thiên lý quang giúp giải độc cơ thể bắt nguồn từ thói quen dùng thảo mộc chữa bệnh trong dân gian mà thiếu đi sự kiểm chứng khoa học. Nhiều người lầm tưởng rằng mọi loại cây cỏ tự nhiên đều lành tính, uống nhiều chỉ có lợi chứ không có hại. Chính sự chủ quan này đã dẫn đến nhiều ca ngộ độc nặng do uống trà thảo mộc kéo dài.

Trái ngược với niềm tin dân gian, y văn thế giới đã ghi nhận độc tính của chi thực vật này từ rất sớm. Ngộ độc do các loài thuộc chi Senecio ở người đã được mô tả chi tiết từ năm 1920 [1]. Độc chất từ cây không hề thanh lọc cơ thể mà gây ra tình trạng sung huyết xoang gan rõ rệt và hoại tử xuất huyết ở vùng trung tâm tiểu thùy gan [1].

Đến năm 1954, tổn thương tĩnh mạch tận cùng của gan cũng tiếp tục được phát hiện ở những người uống trà thảo mộc tại Jamaica [1]. Gần đây hơn, các nghiên cứu xác nhận rằng nhiều bài thuốc thảo dược chứa các alkaloid pyrrolizidine có độc tính rất cao với gan và là căn nguyên trực tiếp gây hội chứng tắc xoang gan [1].

Cơ chế phá hủy vi mạch gan của độc chất pyrrolizidine alkaloid

Bình thường, máu lưu thông qua các mao mạch nhỏ li ti trong gan được gọi là các xoang gan để nuôi dưỡng tế bào và thực hiện chức năng chuyển hóa. Lót bên trong các xoang này là lớp tế bào nội mô mỏng manh đóng vai trò bảo vệ và điều hòa dòng máu. Khi độc chất từ thiên lý quang đi vào cơ thể, mục tiêu tấn công đầu tiên chính là lớp lót mạch máu này.

Độc chất pyrrolizidine alkaloid có trong chi Senecio là một trong những nguyên nhân chính gây ra hội chứng tắc xoang gan (hepatic sinusoidal obstruction syndrome - HSOS), hay còn gọi là bệnh tắc tĩnh mạch gan (VOD) [2]. Khi các chất này được chuyển hóa, chúng gây tổn thương nghiêm trọng lớp tế bào nội mô xoang gan và các tế bào gan lân cận [3].

Cơ chế bệnh sinh diễn ra do sự tổn thương vi mạch gan: các tế bào nội mô xoang gan bị mất độ xốp, lỏng lẻo dần khỏi nơi bám dính ở khoang Disse rồi bong tróc hoàn toàn [4]. Toàn bộ lớp lót tế bào này trôi dạt, tạo thành các nút tắc làm nghẽn xoang gan [4]. Hậu quả là lòng mạch bị hẹp hoặc tắc nghẽn hoàn toàn, không có cục huyết khối nhưng mạch máu vẫn bị bịt kín do hoại tử mô liên kết [3], [5].

Dòng máu ra vào gan bị ứ trệ nghiêm trọng, tế bào gan thiếu oxy dẫn đến hoại tử và suy giảm chức năng gan [2], [4]. Áp lực trong hệ tĩnh mạch cửa tăng vọt, gây ra hàng loạt biến chứng nguy hiểm như phù nề, cổ trướng và tuần hoàn bàng hệ phát triển lan rộng [2], [5].

Bằng chứng y khoa: Ca bệnh ngộ độc trà thảo mộc chi Senecio

Nguy cơ ngộ độc từ nhóm cây này không chỉ nằm trên lý thuyết mà đã được ghi nhận trong các báo cáo lâm sàng thực tế. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã báo cáo về một trường hợp ngộ độc nghiêm trọng do uống trà thảo mộc thuộc chi Senecio [2].

Bệnh nhân là một phụ nữ 54 tuổi, trước đó hoàn toàn khỏe mạnh, không có tiền sử nghiện rượu hay mắc các bệnh lý gan mật [2]. Người phụ nữ này được kê đơn uống trà làm từ cây Senecio brasiliensis để điều trị các triệu chứng thời kỳ mãn kinh [2]. Sau đó, bệnh nhân nhập viện với biểu hiện vàng da và các dấu hiệu tăng áp lực tĩnh mạch cửa rõ rệt gồm tràn dịch màng bụng (cổ trướng) và tràn dịch màng phổi hai bên [2].

Qua các xét nghiệm chuyên sâu, các bác sĩ đã loại trừ nguyên nhân do viêm gan virus cấp tính, huyết khối hệ tĩnh mạch cửa, nhiễm trùng huyết cũng như ung thư di căn, xác định điểm RUCAM là 6 điểm (cho thấy mối liên quan chặt chẽ với thảo dược) [2]. Kết quả chụp cắt lớp vi tính cho thấy nhu mô gan không đồng nhất lan tỏa dạng khảm và tuần hoàn bàng hệ cửa - chủ phát triển rộng mà không thấy tắc nghẽn tĩnh mạch lớn [2].

Chẩn đoán hội chứng tắc xoang gan đã được xác nhận thông qua sinh thiết gan của bệnh nhân [2]. Dù được theo dõi tích cực, bệnh nhân vẫn bị tràn dịch màng phổi kháng trị, suy thận phải lọc máu ngắt quãng [2]. Ngay trước khi chuẩn bị dùng thuốc chống đông, bệnh nhân xuất hiện đau và chướng bụng dữ dội do thiếu máu cục bộ mạc treo ruột [2]. Phẫu thuật mở bụng cho thấy một đoạn ruột non dài 80 cm đã bị hoại tử thiếu máu và phải cắt bỏ [2]. Bệnh nhân đã tử vong chỉ 1 ngày sau đó do sốc nhiễm trùng không hồi phục [2]. Trường hợp này là hồi chuông cảnh báo về nguy cơ tổn thương gan nghiêm trọng do dùng thảo dược chứa pyrrolizidine alkaloid [2].

Nguy cơ tử vong và giới hạn trong điều trị hội chứng tắc xoang gan

Hội chứng tắc xoang gan do thảo dược là một bệnh lý mạch máu gan vô cùng nguy hiểm. Mặc dù ở một số bệnh nhân bệnh có thể biểu hiện nhẹ, nhưng ở nhóm tiến triển nặng, bệnh sẽ dẫn đến rối loạn chức năng hoặc suy đa cơ quan với tỷ lệ tử vong lên tới 70% đến 80% [5]. Ở dạng nặng, tỷ lệ tử vong có thể vượt quá 80% sau 100 ngày [1].

Các triệu chứng lâm sàng đặc trưng của bệnh bao gồm gan to kèm đau tức, tăng nồng độ bilirubin trong máu gây vàng da mắt, tăng cân nhanh và chướng bụng do ứ dịch cổ trướng [6]. Để chẩn đoán, các bác sĩ hiện sử dụng các tiêu chuẩn lâm sàng như tiêu chuẩn Seattle sửa đổi, Baltimore hoặc tiêu chuẩn Nam Kinh [5]. Hình ảnh học như siêu âm hay cắt lớp vi tính có giá trị hỗ trợ và loại trừ các bệnh ác tính, tắc nghẽn đường mật nhưng khó xác lập chẩn đoán chính xác tuyệt đối mà thường cần kết hợp sinh thiết gan [2], [6].

Về mặt điều trị, việc xử trí tổn thương gan do tắc xoang mạch hiện còn rất nhiều khó khăn. Các biện pháp y tế chủ yếu tập trung vào điều trị triệu chứng và hồi sức nâng đỡ [6]. Sự kết hợp giữa thuốc hoạt hóa plasminogen mô và heparin chỉ cải thiện kết quả ở dưới 30% trường hợp [6].

Thuốc defibrotide (hỗn hợp oligonucleotide chiết xuất từ niêm mạc ruột lợn) có tác dụng khôi phục cân bằng tiêu sợi huyết và bảo vệ tế bào nội mô, cho thấy tiềm năng trong điều trị nhưng chi phí và khả năng tiếp cận còn hạn chế [1], [6]. Trong các trường hợp suy gan giai đoạn cuối không kiểm soát được, ghép gan có thể là giải pháp nhưng đòi hỏi điều kiện cực kỳ khắt khe [6]. Tử vong ở các bệnh nhân này phổ biến nhất là do suy thận hoặc suy tim phổi [6].

Những hiểu lầm tai hại về việc "thanh nhiệt, giải độc" bằng lá cây

Nhiều người dân thường có tâm lý sính dùng "thuốc cây nhà lá vườn" vì cho rằng thảo mộc thiên nhiên không chứa hóa chất nên an toàn tuyệt đối. Khái niệm "giải độc gan" bị lạm dụng và thần thánh hóa quá mức trong đời sống hàng ngày, khiến nhiều người cứ thấy mệt mỏi, nổi mụn, mẩn ngứa là tự ý tìm mua các loại lá về nấu uống thay nước lọc.

Sự thật là các cơ quan như gan và thận trong cơ thể người vốn đã sở hữu hệ thống đào thải chuyển hóa tự nhiên cực kỳ tinh vi. Không có một bằng chứng khoa học nào cho thấy uống nước lá thiên lý quang giúp gan thải độc nhanh hơn hay sạch hơn. Ngược lại, việc dung nạp một lượng lớn các hợp chất sinh học phức tạp chưa qua tinh chế buộc gan phải làm việc quá tải để phân giải chúng.

Hơn nữa, người dùng phổ thông hoàn toàn không có khả năng định danh chính xác các loài thực vật cũng như hàm lượng độc chất có trong cây. Việc thu hái các cây dại thuộc chi Senecio đem về phơi khô sắc uống tiềm ẩn nguy cơ tích tụ độc tố pyrrolizidine alkaloid từng ngày. Khi các tế bào nội mô mạch máu gan bị đầu độc đến mức vỡ vụn và tắc nghẽn, bệnh nhân mới nhập viện thì gan đã chịu tổn thương nghiêm trọng khó phục hồi [2], [4].

Ai cần đặc biệt thận trọng với thảo dược không rõ nguồn gốc?

Tất cả mọi người đều có nguy cơ bị tổn thương gan nếu sử dụng các loại thảo dược chứa độc tố mạch máu như thiên lý quang [2], [1]. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng có nền tảng thể trạng đặc biệt nhạy cảm sẽ phải đối mặt với nguy cơ biến chứng và tử vong cao hơn rất nhiều nếu gan bị tấn công:

  • Người có tiền sử mắc các bệnh về gan như viêm gan siêu vi B, viêm gan C hoặc xơ gan: Tổn thương chồng chéo lên nền gan suy yếu có thể kích hoạt suy gan tối cấp [6].
  • Bệnh nhân đang hoặc đã từng điều trị hóa chất, xạ trị hoặc ghép tế bào gốc tạo máu: Những người này vốn đã có nguy cơ tổn thương xoang gan do thuốc điều trị, nếu tự ý dùng thêm thảo dược sẽ làm tăng vọt nguy cơ ngộ độc [1], [3], [6], [7].
  • Phụ nữ trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh: Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc lá truyền miệng để giảm bớt bốc hỏa, khó chịu mà không có chỉ định y khoa [2].
  • Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em: Hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu kiểm chứng an toàn nào trên các nhóm đối tượng này; việc sử dụng thảo dược chứa độc tố có thể gây nguy hiểm cho tính mạng của cả mẹ và con.

Áp dụng đúng cách để bảo vệ chức năng gan hàng ngày

Thay vì trông chờ vào những loại thảo dược truyền miệng không rõ cơ chế như thiên lý quang, việc bảo vệ chức năng gan cần được thực hiện bằng lối sống khoa học và chế độ sinh hoạt điều độ:

  • Ngừng ngay thói quen tự ý hái hoặc mua các loại cây cỏ, thảo dược khô trôi nổi trên thị trường để đun nước uống hàng ngày với mục đích thanh nhiệt.
  • Khi cần sử dụng thuốc y học cổ truyền, người bệnh phải đến các bệnh viện, phòng khám chuyên khoa được cấp phép để được các bác sĩ bắt mạch, kê đơn rõ ràng về thành phần và liều lượng.
  • Để gan luôn khỏe mạnh, cần uống đủ nước mỗi ngày, ăn uống cân bằng các nhóm chất, hạn chế tối đa rượu bia, thức ăn nhiều dầu mỡ và không lạm dụng các loại thuốc giảm đau, hạ sốt khi chưa cần thiết.
  • Khám sức khỏe định kỳ và thực hiện xét nghiệm men gan ít nhất mỗi năm một lần để phát hiện sớm các bất thường về chức năng gan mật.
  • Khi xuất hiện các triệu chứng cảnh báo nguy cơ ngộ độc gan như mệt mỏi kéo dài, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, bụng chướng to nhanh hoặc đau tức vùng hạ sườn phải, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và xử trí kịp thời [2], [6].

Quan niệm dùng thiên lý quang giải độc cơ thể là một ngộ nhận y khoa nguy hiểm cần phải loại bỏ. Người dân cần tỉnh táo trước những lời đồn thổi vô căn cứ, luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc nào vào cơ thể để bảo vệ lá gan và sức khỏe của chính mình.