Nhiều người trong hành trình kiểm soát cân nặng thường xuyên phải đối mặt với những cơn đói cồn cào và cảm giác thèm ăn không dứt. Trước áp lực tìm kiếm các giải pháp giảm béo nhanh chóng, thảo dược Hoodia gordonii – một loài cây mọng nước trông giống xương rồng có nguồn gốc từ Nam Phi – đã được quảng bá rầm rộ như một cứu cánh tự nhiên giúp "khóa" cơn thèm ăn [1], [2].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy loài cây này chứa hoạt chất có khả năng giảm thèm ăn trong phòng thí nghiệm, nhưng việc sử dụng qua đường uống thực tế lại gặp rất nhiều rào cản về hấp thu và tiềm ẩn rủi ro sức khỏe. Do đó, người tiêu dùng không nên xem đây là thần dược giảm cân cấp tốc mà cần hiểu rõ cơ chế cũng như những giới hạn của nó.

Cơn sốt thảo dược kiểm soát cơn đói từ sa mạc châu Phi

Hoodia gordonii vốn là loài cây thuộc họ thực vật Asclepiadaceae hoặc Apocynaceae, phát triển ở các vùng sa mạc khô cằn [3], [4], [2]. Trong lịch sử, các thợ săn thuộc bộ tộc San (hay Xhomani Bushmen, Khoisan) đã nhai thân cây này để xua tan cảm giác đói và khát trong những chuyến đi săn bắn dài ngày [1], [3], [5], [4].

Khi hiện tượng béo phì trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng toàn cầu, ngành công nghiệp thực phẩm bổ sung đã chú ý đến tập quán cổ xưa này nhằm tìm kiếm các hợp chất kiểm soát thể trọng [3], [2]. Dịch chiết từ loài cây này nhanh chóng được tinh chế và thương mại hóa dưới nhiều dạng viên uống, trà hoặc bột với lời hứa hẹn ngăn chặn cơn đói mà không gây mệt mỏi [1], [5], [4].

Mặc dù nhu cầu thương mại tăng vọt, các chuyên gia y tế đã sớm cảnh báo rằng những lời đồn thổi trên thị trường vượt quá xa các cơ sở dữ liệu lâm sàng thực tế được kiểm chứng độc lập [4], [2].

Hoạt chất P57 và cơ chế "đánh lừa" trung tâm no vùng dưới đồi

Hoạt chất cốt lõi chịu trách nhiệm chính cho đặc tính ức chế cảm giác thèm ăn của Hoodia gordonii là một steroidal glycoside loại oxypregnane, được đặt tên khoa học là P57AS3 (gọi tắt là P57) [1], [6], [2]. Về mặt cấu trúc hóa học, phân tử P57 có những nét tương đồng với phần lõi steroid của các glycoside tim [6].

Vùng dưới đồi trong não bộ đóng vai trò trung tâm điều hòa năng lượng, cảm giác thèm ăn và trạng thái no của cơ thể người và động vật [6]. Hoạt chất P57 không làm thay đổi các thụ thể thông thường hay bơm Na/K-ATPase, mà tác động theo cơ chế thần kinh trung ương độc đáo [6]. Khi đi vào hệ thần kinh, P57 thúc đẩy quá trình sản sinh hàm lượng phân tử năng lượng ATP nội bào tại các tế bào thần kinh vùng dưới đồi tăng vọt từ 50% đến 150% [7], [6].

Sự gia tăng đột biến của phân tử ATP đóng vai trò như một tín hiệu năng lượng giả tạo, truyền thông tin đến não bộ rằng tế bào đã được nạp đầy dưỡng chất [6]. Khi nhận được tín hiệu dư thừa năng lượng này, vùng dưới đồi lập tức kích hoạt phản ứng ngắt cảm giác thèm ăn và tạo cảm giác no giả định, từ đó khiến động vật tự động cắt giảm khẩu phần thức ăn [7], [6].

Ngoài ra, các thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy P57 còn kích thích sự bài tiết cholecystokinin (CCK) từ các tế bào nội tiết ruột ở người [7]. Cholecystokinin là một hormone đường tiêu hóa có khả năng truyền tín hiệu ức chế thèm ăn lên não thông qua dây thần kinh phế vị [7]. Đồng thời, các phân tử P57 cũng can thiệp vào các con đường dẫn truyền neuropeptide trong hệ thần kinh trung ương nhằm điều hòa hành vi ăn uống [4].

Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì?

Để xác định chính xác tác dụng sinh học của Hoodia gordonii và hoạt chất P57, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu từ cấp độ tế bào đến động vật và thử nghiệm ban đầu trên người:

Một nghiên cứu công bố năm 2004 đã kiểm tra tác động trung ương của P57 tinh khiết khi tiêm trực tiếp vào não thất (i.c.v.) của chuột thí nghiệm [6]. Kết quả ghi nhận lượng thức ăn tiêu thụ trong 24 giờ tiếp theo của chuột giảm từ 40% đến 60% [6]. Khi phân tích các lát mô vùng dưới đồi tách rời sau 24 giờ tiêm, các nhà nghiên cứu xác nhận hàm lượng ATP tăng cao rõ rệt [6]. Đặc biệt, ở nhóm chuột bị hạn chế năng lượng trong 4 ngày khiến mức ATP vùng dưới đồi sụt giảm 30-50%, việc tiêm P57AS3 đã ngăn chặn hoàn toàn tình trạng sụt giảm ATP này [6].

Năm 2007, các nhà nghiên cứu tại Hội đồng Nghiên cứu Khoa học và Công nghiệp Nam Phi (CSIR) đã phân lập hai hợp chất pregnane glycoside từ thân khô của Hoodia gordonii và Hoodia pilifera [8]. Khi cho chuột uống hợp chất pregnane glycoside tinh chế (hợp chất 1) qua đường sonde dạ dày với các liều từ 6,25 đến 50 mg/kg trọng lượng cơ thể, tất cả các mức liều đều dẫn đến sự suy giảm tiêu thụ thức ăn và làm giảm trọng lượng cơ thể chuột trong 8 ngày theo dõi [8]. Khi so sánh với chất đối chứng fenfluramine, hợp chất từ Hoodia cho thấy hiệu quả giảm lượng ăn và sụt cân toàn diện, trong khi fenfluramine chỉ làm giảm nhẹ lượng ăn nhưng chuột vẫn tăng cân nhẹ [8].

Năm 2014, một nghiên cứu khác phát hiện thêm rằng ngoài P57, loài thảo dược này còn chứa hợp chất Gordonoside F [3]. Khác với P57, Gordonoside F có khả năng kích hoạt đặc hiệu thụ thể bắt cặp protein G có tên GPR119 – một thụ thể có mật độ cao ở tế bào beta tuyến tụy và tế bào L đường ruột [3]. Việc kích hoạt GPR119 giúp gia tăng tiết insulin phụ thuộc glucose và giảm lượng thức ăn ăn vào ở chuột [3]. Khi thử nghiệm trên chuột bị biến đổi gen làm mất thụ thể GPR119, tác dụng giảm thèm ăn của Gordonoside F bị vô hiệu hóa, và tác dụng ức chế thèm ăn của dịch chiết thô Hoodia cũng bị chặn một phần [3].

Về thử nghiệm trên người, một báo cáo được công bố năm 2015 nhắc đến thử nghiệm ngẫu nhiên pha I/II do công ty dược phẩm Phytopharm tiến hành [4]. Trong thử nghiệm này, những người tham gia được dùng P57 trong 15 ngày đã ghi nhận sự suy giảm có ý nghĩa thống kê về mức tiêu thụ calo trung bình hàng ngày và lượng mỡ cơ thể so với nhóm dùng giả dược [4].

Rào cản lớn: Tại sao uống Hoodia lại khó đạt hiệu quả?

Dù các kết quả tiêm trực tiếp vào não hoặc thử trên động vật rất ấn tượng, việc ứng dụng qua đường uống ở người lại đối mặt với những trở ngại sinh khả dụng vô cùng phức tạp [7], [1].

Một nghiên cứu năm 2008 về tính ổn định chuyển hóa và hấp thu ruột của P57 trên mô hình tế bào Caco-2 chỉ ra rằng hợp chất này rất khó thẩm thấu qua đường ruột [1]. Dù phân tử P57 bền vững trước sự phân hủy của vi hạt gan người (microsome), quá trình vận chuyển qua niêm mạc ruột lại bị chi phối bởi các bơm tống thuốc ngược trở lại lòng ruột [1]. Tỷ lệ bơm tống P57 ra ngoài cao gấp 3,1 lần đến 3,8 lần so với chiều hấp thu ở nồng độ từ 100 đến 200 microM, thông qua trung gian của các protein kháng đa thuốc như P-gp và MRP [1].

Hơn thế nữa, một tổng quan năm 2022 cho biết khi đi qua đường tiêu hóa thông thường, P57 dễ dàng bị dịch vị acid trong dạ dày phân hủy và biến tính [7]. Do sự thoái hóa ở dạ dày và khó hấp thu ở ruột, người dùng buộc phải nạp một liều dịch chiết cực cao mới mong đạt được nồng độ hoạt chất có ý nghĩa sinh học trong tuần hoàn, trừ khi ngành dược phát triển được các dẫn xuất dễ hấp thu hơn [7].

Nghiên cứu năm 2011 trên mô ruột và niêm mạc má của lợn cũng cho thấy P57 tinh khiết hoàn toàn không thể hấp thu qua niêm mạc má, và chỉ hấp thu rất hạn chế qua ruột do hiện tượng tống xuất qua màng tế bào [5]. Mặc dù dịch chiết thô cho độ thẩm thấu qua niêm mạc má và ruột tốt hơn P57 tinh chất, sự vận chuyển của P57 trong dịch chiết thô qua mô ruột vẫn bị giảm đi rõ rệt khi tiếp xúc với dịch ruột nhân tạo [5]. Do đó, phần lớn các sản phẩm viên uống trên thị trường khó có thể chuyển tải hoạt chất P57 nguyên vẹn tới hệ thần kinh trung ương như các thử nghiệm tiêm não thất [7], [6].

Hiểu lầm thường gặp về "thảo dược tiêu mỡ thần tốc"

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống Hoodia gordonii là mỡ thừa tự động tan biến mà không cần quan tâm đến dinh dưỡng hàng ngày. Khoa học đã làm rõ P57 chỉ can thiệp vào cảm giác thèm ăn thông qua tín hiệu năng lượng giả định ở não bộ hoặc kích thích thụ thể hormone đường ruột, chứ không có chức năng đốt cháy trực tiếp tế bào mỡ đã tích tụ [7], [6], [3].

Một hiểu lầm phổ biến khác là mọi sản phẩm mang nhãn mác Hoodia bán trôi nổi đều có tác dụng giống nhau. Nhận định từ các bài đánh giá cho thấy có rất ít nghiên cứu được thiết kế chuẩn mực về đặc tính hoạt tính sinh học, dược động học in vivo cũng như độ an toàn thực tế của loài cây này [4], [2]. Hơn nữa, việc sử dụng các dạng chiết xuất kém chất lượng hoặc bị acid dịch vị phân hủy sẽ làm mất hoàn toàn hoạt tính của P57 trước khi hoạt chất này kịp hấp thu [7].

Nguy cơ tim mạch và những đối tượng tuyệt đối nên thận trọng

Nhiều người quan niệm các sản phẩm từ tự nhiên đều an toàn tuyệt đối, nhưng Hoodia gordonii tiềm ẩn nhiều tác dụng phụ đáng báo động.

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã làm sáng tỏ cơ chế tác dụng phụ lên hệ tim mạch của các sản phẩm chứa Hoodia gordonii [2]. Nhiều báo cáo trước đó đã cảnh báo về hiện tượng tăng huyết áp và tăng nhịp tim bất thường ở những người tiêu thụ thực phẩm bổ sung chứa Hoodia [2]. Thử nghiệm trên mô cô lập của chuột xác nhận chiết xuất loài cây này có hoạt tính cường giao cảm (sympathomimetic), gây giãn cơ trơn tử cung thông qua cơ chế kích hoạt các thụ thể beta-adrenergic [2]. Chính hoạt tính adrenergic này là nguyên nhân làm tăng nhịp tim và gây áp lực lên hệ thống tuần hoàn [2].

Nghiên cứu năm 2008 cũng cảnh báo rằng P57 thể hiện tác động ức chế enzyme chuyển hóa thuốc cytochrom P450 3A4 (CYP3A4) trong gan với giá trị IC50 là 45 microM, mặc dù không ức chế CYP1A2, CYP2C9 hay CYP2D6 [1]. CYP3A4 là enzyme gan chủ chốt chịu trách nhiệm chuyển hóa hàng trăm loại thuốc tân dược thông dụng. Việc ức chế CYP3A4 có thể dẫn đến tương tác nguy hiểm, làm tích tụ nồng độ thuốc trong máu và gây ngộ độc gan hoặc các biến cố điều trị nghiêm trọng khác [1].

Do các nguy cơ trên, những đối tượng sau cần tránh hoặc hết sức cẩn trọng:

  • Người có tiền sử tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim hoặc mắc các bệnh tim mạch [2].
  • Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cần chuyển hóa qua gan, đặc biệt là hệ enzyme CYP3A4 [1].
  • Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú do các hợp chất pregnane steroid có thể can thiệp nội tiết và thảo dược này có tác động co giãn cơ trơn [2].
  • Người có bệnh lý về dạ dày và đường tiêu hóa, vì acid dịch vị có thể làm biến đổi thuốc và gây khó chịu đường ruột [7].

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên y khoa

Nếu quan tâm đến việc quản lý thể trọng bằng thảo dược, người dùng không nên tự ý tìm kiếm các chế phẩm Hoodia gordonii chưa được cấp phép. Trước khi sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào hỗ trợ giảm cân, việc tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng là điều bắt buộc, đặc biệt khi bạn đang có bệnh lý nền hoặc đang uống thuốc dài hạn.

Để tối ưu hóa sự hấp thu của các hợp chất thảo dược tự nhiên nói chung, các nghiên cứu khuyến cáo dạng chiết xuất thô kết hợp với công nghệ bảo vệ chống acid dạ dày hoặc màng bao tan trong ruột sẽ hạn chế tình trạng hoạt chất bị phân hủy ở dịch vị [7], [5]. Một số thử nghiệm in vitro cho thấy việc hấp thu tại niêm mạc má (ngậm dưới lưỡi) với dịch chiết thô trong môi trường nước bọt cho độ thẩm thấu tốt hơn so với nuốt thẳng xuống dạ dày, mở ra triển vọng cho các dạng bào chế dạng xịt hoặc ngậm trong tương lai [5].

Tuy nhiên, bất kỳ phương pháp hỗ trợ nào cũng chỉ là giải pháp tạm thời. Nền tảng bền vững nhất của việc kiểm soát cân nặng vẫn nằm ở lối sống lành mạnh. Hãy bổ sung nhiều chất xơ từ rau củ quả, uống đủ nước mỗi ngày để kích thích phản xạ no tự nhiên của dạ dày, kết hợp giấc ngủ đầy đủ và vận động thể lực đều đặn. Lối sống cân bằng chính là cách tối ưu để thiết lập lại trung tâm điều hòa năng lượng vùng dưới đồi một cách an toàn mà không cần dựa dẫm vào các loại thảo dược kích thích thần kinh.