Nhiều người khi bước vào hành trình giảm cân thường tìm kiếm các giải pháp tự nhiên với hy vọng kiểm soát cơn đói mà không phải ăn kiêng quá khắt khe. Trong số các sản phẩm được quảng bá rầm rộ trên thị trường thực phẩm chức năng, chiết xuất từ cây Hoodia nổi lên như một "thần dược" cắt cơn thèm ăn. Tuy nhiên, liệu loại thảo mộc này có thực sự mang lại hiệu quả giảm béo vượt trội so với giả dược khi thử nghiệm trên người hay không?
Các nghiên cứu lâm sàng đối chứng trực tiếp trên người cho thấy chiết xuất Hoodia không mang lại hiệu quả giảm cân hay giảm năng lượng tiêu thụ rõ rệt so với giả dược. Trái lại, việc sử dụng các chế phẩm này còn ghi nhận nhiều tác dụng phụ bất lợi đối với nhịp tim, huyết áp và chức năng gan.
Cơn sốt thảo dược "cắt cơn đói" từ sa mạc
Cây Hoodia gordonii là một loài thực vật mọng nước thuộc họ Apocynaceae, vốn được người Bushmen bản địa tại sa mạc Kalahari ở Nam Phi sử dụng từ xa xưa [1], [2]. Trong các chuyến săn bắn dài ngày khắc nghiệt, họ nhai loài cây này nhằm xua tan cảm giác đói và khát nước [3]. Khi làn sóng tìm kiếm các hợp chất giảm béo từ thiên nhiên bùng nổ trên thế giới, Hoodia nhanh chóng trở thành tâm điểm của ngành thực phẩm bổ sung [4], [2].
Nhu cầu tìm kiếm các liệu pháp tự nhiên xuất hiện trong bối cảnh tình trạng thừa cân, béo phì đang gia tăng báo động toàn cầu, trong khi các loại thuốc điều trị được cấp phép dài hạn lại vô cùng hạn chế [2]. Hoodia gordonii bắt đầu được thương mại hóa rộng rãi ở các nước phương Tây như một thành phần giảm béo tự nhiên hàng đầu [4], [2]. Ngoài loài gordonii, một số loài khác cùng chi như Hoodia parviflora cũng được nghiên cứu phát triển để làm thành phần bổ sung cho thực phẩm hỗ trợ kiểm soát thể trọng [5].
Cơ chế tác động và kỳ vọng từ hoạt chất P57
Sức hút của Hoodia bắt đầu từ những năm cuối thập niên 1990, khi Hội đồng Nghiên cứu Khoa học và Công nghiệp Nam Phi (CSIR) nghiên cứu và phân lập được hợp chất glycoside pregnane có tên là P57 từ cây Hoodia gordonii [1]. Hoạt chất này được cho là thành phần chính chịu trách nhiệm cho khả năng ức chế cơn thèm ăn của loài thảo dược này [6], [1]. Nghiên cứu hóa thực vật sau đó cũng ghi nhận sự hiện diện của hàng loạt hợp chất glycoside pregnane khác trong các bộ phận trên mặt đất của cây [4].
Về mặt cơ chế, P57 được cho là có khả năng làm biến đổi các con đường dẫn truyền thần kinh tại hệ thần kinh trung ương và làm tăng sản sinh năng lượng ATP tại vùng dưới đồi [3], [2]. Các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật ghi nhận rằng việc tiêm P57 trực tiếp vào hệ thần kinh trung ương của chuột giúp làm giảm đáng kể lượng thức ăn nạp vào trong suốt 24 giờ tiếp theo [3].
Tiếp nối các khám phá này, một thông cáo báo chí từ công ty dược phẩm báo cáo thử nghiệm giai đoạn I/II cho thấy sau 15 ngày, nhóm người dùng P57 có sự sụt giảm lượng calo tiêu thụ và giảm tỷ lệ mỡ cơ thể có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược [3]. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học được bình duyệt độc lập về hoạt tính sinh học, dược động học và độ an toàn của thảo dược này trên thực tế vẫn vô cùng hiếm hoi [3].
Thử nghiệm lâm sàng thực tế: Giả dược và kết quả bất ngờ
Để có cái nhìn khách quan, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng với giả dược mù đôi đã được tiến hành vào năm 2011 trên 49 phụ nữ thừa cân khỏe mạnh nhằm đánh giá độ an toàn và hiệu quả thực tế của chiết xuất Hoodia gordonii tinh khiết [7]. Các tình nguyện viên được chia thành hai nhóm: 25 người sử dụng chiết xuất Hoodia gordonii tinh khiết và 24 người sử dụng giả dược [7].
Trong suốt 15 ngày thử nghiệm có kiểm soát nội trú, nhóm can thiệp được cho uống chiết xuất với liều 1.110 mg mỗi lần, ngày 2 lần pha trong sữa chua uống trước bữa ăn sáng và tối 1 giờ, sau đó được ăn uống tự do theo thực đơn chuẩn hóa [7]. Kết quả nghiên cứu lâm sàng này đã chỉ ra rằng mức tiêu thụ năng lượng tự do và sự thay đổi trọng lượng cơ thể trung bình ở nhóm dùng Hoodia không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược [7].
Điều này đồng nghĩa với việc, trong điều kiện thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt có đối chứng, chiết xuất thảo mộc này không hề chứng minh được hiệu quả vượt trội so với giả dược trong việc giúp người dùng ăn ít đi hay giảm được cân nặng [7]. Những tuyên bố quảng cáo trước đây phần lớn bắt nguồn từ các tài liệu bằng sáng chế hoặc các ấn phẩm thương mại chưa qua bình duyệt khoa học, làm sai lệch cán cân giữa lợi ích và rủi ro thực tế [6].
Nguy cơ tiềm ẩn: Tim mạch, huyết áp và gánh nặng nội tạng
Không chỉ thất bại trong việc chứng minh hiệu quả giảm mỡ vượt trội so với giả dược, các chế phẩm từ Hoodia còn làm dấy lên những quan ngại lớn về độ an toàn sinh lý [6]. Cũng trong thử nghiệm lâm sàng năm 2011 trên 49 phụ nữ, nhóm sử dụng chiết xuất Hoodia có độ dung nạp kém hơn hẳn nhóm giả dược [7]. Các đối tượng tham gia liên tục gặp phải các triệu chứng như buồn nôn, nôn mửa và rối loạn cảm giác da [7].
Đáng lo ngại hơn, các chỉ số sinh hiệu và xét nghiệm của nhóm dùng Hoodia ghi nhận sự thay đổi tiêu cực rõ rệt so với giả dược. Huyết áp, nhịp tim và tần số mạch của người sử dụng đều tăng lên có ý nghĩa thống kê [7]. Đồng thời, các chỉ số hóa sinh phản ánh chức năng gan như bilirubin và men kiềm phosphatase (ALP) cũng tăng cao đáng kể ở nhóm dùng thảo dược [7].
Nguyên nhân của các phản ứng tim mạch bất lợi này đã được làm sáng tỏ qua các nghiên cứu thực nghiệm. Năm 2013, các nhà khoa học phát hiện chiết xuất Hoodia thể hiện hoạt tính cường giao cảm, tác động qua các thụ thể beta-adrenergic gây giãn cơ trơn mạch máu và kích thích tim mạch, từ đó giải thích cho tình trạng tăng vọt huyết áp và mạch đập [2]. Nhiều chuyên gia nhận định rằng cảm giác chán ăn nếu có ở liều cao thực chất chỉ là biểu hiện thứ phát đi kèm với các phản ứng ngộ độc và tác dụng phụ nghiêm trọng của cơ thể [6].
Nguy cơ mất cơ bắp: Bài học từ nghiên cứu trên động vật
Một hiểu lầm rất phổ biến của người tiêu dùng là cứ sụt cân đồng nghĩa với việc giảm mỡ thừa thành công. Tuy nhiên, bản chất của việc giảm cân lành mạnh đòi hỏi phải bảo tồn khối lượng cơ bắp và chỉ nhắm vào mô mỡ. Các bằng chứng thực nghiệm trên động vật đối với Hoodia gordonii cho thấy một bức tranh rất khác.
Trong một nghiên cứu đối chứng giả dược kéo dài 14 ngày vào năm 2014 trên 12 chuột Wistar gầy và 12 chuột Wistar béo phì, các nhà khoa học đã cho chuột dùng chiết xuất Hoodia gordonii với liều 80 hoặc 160 mg/kg thể trọng hai lần mỗi ngày [8]. Kết quả cho thấy toàn bộ chuột được bổ sung đều sụt cân đáng kể so với nhóm đối chứng [8].
Thế nhưng, khi phân tích sâu cấu trúc mô học, các nhà nghiên cứu phát hiện sự sụt giảm cân nặng này là hệ quả của việc suy giảm đồng thời cả kích thước tế bào mỡ lẫn kích thước sợi cơ vân [8]. Việc mất đi khối lượng cơ bắp không chỉ làm suy giảm sức mạnh thể chất mà còn kéo tụt tốc độ trao đổi chất cơ bản, khiến việc duy trì cân nặng về lâu dài trở nên khó khăn hơn và gây hại cho sức khỏe. Dù các thử nghiệm độc tính di truyền in vitro trên bột thân cây loài Hoodia parviflora không ghi nhận hiện tượng gây đột biến gen hay sai lệch nhiễm sắc thể, nhưng nguy cơ tổn hại mô và gánh nặng chuyển hóa vẫn là rào cản lớn [5].
Những ai tuyệt đối cần thận trọng với chế phẩm Hoodia?
Từ các bằng chứng khoa học đối chứng rõ ràng, người tiêu dùng cần hết sức cảnh giác trước những lời mời chào về sản phẩm giảm cân cấp tốc chứa Hoodia. Một số nhóm đối tượng đặc biệt sau đây tuyệt đối không nên tự ý sử dụng:
Người có tiền sử tăng huyết áp hoặc bệnh lý tim mạch: Hoạt tính cường giao cảm của Hoodia có thể kích hoạt các thụ thể beta-adrenergic, làm tăng nhịp mạch, rối loạn nhịp tim và gia tăng huyết áp đột ngột, làm tăng nguy cơ tai biến nguy hiểm [2], [7].
Người có bệnh lý về gan hoặc men gan cao: Thử nghiệm lâm sàng ghi nhận chiết xuất Hoodia làm tăng bilirubin và phosphatase kiềm, phản ánh tình trạng quá tải hoặc tổn thương tế bào gan [7]. Việc sử dụng thêm thảo dược này có thể làm trầm trọng thêm các bệnh lý gan sẵn có.
Người thừa cân đang trong tình trạng thể lực yếu hoặc mất cơ: Do cơ chế của thảo dược có thể làm tiêu biến cả sợi cơ vân song song với mô mỡ, người dùng rất dễ rơi vào tình trạng suy nhược thể trạng [8].
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người đang điều trị các bệnh mạn tính: Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng an toàn đầy đủ trên các nhóm đối tượng này. Bất kỳ sự can thiệp nào bằng thực phẩm chức năng cũng cần có sự chỉ định và tham vấn chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa.
Áp dụng thực tế để kiểm soát cân nặng an toàn
Trước thực tế bằng chứng khoa học cho thấy Hoodia không vượt trội hơn giả dược và tiềm ẩn nhiều tác dụng phụ, người tiêu dùng không nên đặt niềm tin vào các loại viên uống chứa loại cây này để thay thế cho lối sống lành mạnh [7]. Thay vì tìm kiếm giải pháp cắt cơn đói cưỡng ép từ thảo mộc chưa được kiểm chứng độ an toàn, bạn nên áp dụng các nguyên tắc khoa học đã được xác lập:
Thiết lập chế độ ăn thâm hụt calo vừa phải: Tập trung vào các nguồn thực phẩm nguyên phần, giàu chất xơ tự nhiên từ rau củ, ngũ cốc nguyên hạt và bổ sung đầy đủ protein nạc. Chất xơ và đạm giúp làm chậm quá trình tiêu hóa, duy trì cảm giác no lâu một cách tự nhiên mà không gây hại cho tim mạch hay chức năng gan.
Duy trì vận động thể chất đều đặn: Kết hợp các bài tập kháng lực để duy trì và phát triển khối lượng cơ bắp cùng các bài tập cardio nhằm tăng cường tiêu hao năng lượng. Điều này giúp ngăn ngừa tình trạng teo cơ – một nguy cơ thường gặp khi giảm cân tiêu cực hoặc lạm dụng các sản phẩm ức chế thèm ăn [8].
Uống đủ nước mỗi ngày: Đôi khi cơ thể nhầm lẫn tín hiệu khát thành tín hiệu đói. Uống một ly nước trước bữa ăn khoảng 30 phút là giải pháp cơ học đơn giản, an toàn giúp lấp đầy một phần dạ dày và giảm lượng thức ăn nạp vào một cách tự nhiên.
Tóm lại, các dữ liệu khoa học đối chứng giả dược trên người không chứng minh được hiệu quả giảm béo thực tế của Hoodia, trong khi những nguy cơ về tim mạch và gan lại hiện hữu rõ ràng [7]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các quảng cáo thổi phồng, tránh dùng các sản phẩm không rõ nguồn gốc và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào hỗ trợ giảm cân.