Nhiều người tìm kiếm giải pháp giảm cân nhanh thường truyền tai nhau về cây Hoodia như một loại thần dược giúp triệt tiêu hoàn toàn cơn đói. Các lời quảng cáo có cánh mô tả loại thảo dược này có thể đánh lừa não bộ khiến người dùng quên hẳn việc ăn uống mà không mệt mỏi.
Tuy nhiên, tin đồn Hoodia xóa bỏ hoàn toàn cảm giác đói ở người là không đúng với bằng chứng khoa học hiện có. Mặc dù chiết xuất từ cây này có tác động lên cơ chế báo no ở cấp độ tế bào và động vật, thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người lại cho thấy nó không làm giảm lượng thức ăn tiêu thụ hay cân nặng, đồng thời gây ra nhiều tác dụng phụ đáng ngại [1], [2].
Cây Hoodia là gì và vì sao gây sốt?
Hoodia gordonii là một loài cây mọng nước sinh trưởng tự nhiên tại các vùng khô cằn ở châu Phi [1], [3]. Từ lâu, các chất chiết xuất từ loài cây này đã được đề xuất làm nguyên liệu hoặc thực phẩm bổ sung phục vụ mục đích kiểm soát cân nặng [2], [3]. Sự chú ý bắt nguồn từ các quan sát cho thấy chiết xuất Hoodia gordonii làm giảm lượng thức ăn nạp vào và giảm trọng lượng cơ thể ở động vật [2].
Chính từ những kết quả sơ khởi trên động vật, làn sóng thương mại hóa các sản phẩm giảm cân chứa Hoodia bùng nổ mạnh mẽ trên thị trường thực phẩm bổ sung [2], [3]. Người tiêu dùng dễ dàng bắt gặp những lời quảng bá thổi phồng rằng các hợp chất steroid glycoside trong cây này có khả năng ức chế cơn đói tuyệt đối [1].
Thế nhưng, sự thật khoa học phức tạp hơn nhiều so với lời đồn. Cơ chế tạo cảm giác no giả định của các hợp chất trong Hoodia thực tế vẫn chưa được giới khoa học hiểu biết đầy đủ [1]. Khoảng cách từ kết quả trong ống nghiệm hay trên chuột cho đến hiệu quả thực sự trên cơ thể người là rất lớn [1], [2].
Cơ chế tác động qua thụ thể vị đắng ở ruột
Để tìm hiểu xem Hoodia tác động đến cảm giác thèm ăn như thế nào, một nghiên cứu công bố năm 2010 đã đi sâu vào phân tích hợp chất H.g.-12, một steroid glycoside tinh khiết chiết xuất từ Hoodia gordonii [1]. Thay vì tác động trực tiếp bằng cách "đánh lừa não" ngay lập tức như lời đồn, hợp chất này hoạt động thông qua hệ thống cảm nhận vị đắng tại đường tiêu hóa [1].
Cụ thể, các thụ thể kết cặp G-protein làm nhiệm vụ truyền tín hiệu vị đắng (gọi tắt là T2Rs) xuất hiện ở cả đường tiêu hóa của loài gặm nhấm lẫn con người [1]. Do dịch chiết tinh khiết của Hoodia gordonii vốn có vị đắng, các nhà khoa học đã kiểm tra khả năng kích hoạt thụ thể vị đắng ở người của hợp chất H.g.-12 [1]. Kết quả trên dòng tế bào HEK 293 cho thấy H.g.-12 kích hoạt chọn lọc hai thụ thể vị đắng của người là TAS2R7 và TAS2R14 [1].
Khi thụ thể vị đắng được kích hoạt, nồng độ canxi nội bào tăng lên, kéo theo việc các tế bào nội tiết đường ruột tiết ra hormone cholecystokinin (viết tắt là CCK) [1]. Trong nghiên cứu năm 2010, hợp chất H.g.-12 đã khởi phát quá trình tiết hormone CCK ở cả mô ruột chuột tách rời (ex vivo) lẫn dòng tế bào nội tiết đường ruột người HuTu-80 trong ống nghiệm (in vitro) [1].
Hormone CCK đóng vai trò như một sứ giả báo no. Chất này tác động lên hệ thần kinh trung ương để ức chế sự thèm ăn thông qua dây thần kinh phế vị có các đầu tận cùng nằm ngay tại thành ruột [1]. Khi các nhà nghiên cứu loại bỏ một đặc điểm cấu trúc thiết yếu khỏi phân tử steroid glycoside hoặc dùng chất đối kháng thụ thể vị đắng, hiện tượng tăng canxi nội bào và tiết hormone CCK ở tế bào người hoàn toàn biến mất [1]. Điều này chứng minh cơ chế cảm nhận vị đắng tại ruột gắn liền với việc giải phóng hormone kiểm soát sự thèm ăn của các thành phần trong Hoodia [1].
Thử nghiệm trên người cho kết quả trái ngược
Dù cơ chế tiết hormone CCK trong phòng thí nghiệm rất hứa hẹn, hiệu quả thực tế khi con người uống chiết xuất Hoodia lại là câu chuyện khác [1], [2]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2011 đã đánh giá trực tiếp tính an toàn và hiệu quả của dịch chiết tinh khiết Hoodia gordonii (viết tắt là HgPE) trên người [2].
Nghiên cứu thực hiện trên các phụ nữ thừa cân nhưng khỏe mạnh, được phân tầng theo tỷ lệ mỡ cơ thể [2]. Tổng cộng có 25 người dùng dịch chiết HgPE và 24 người dùng giả dược trong suốt 15 ngày [2]. Toàn bộ người tham gia lưu trú nội trú tại phòng khám trong 4 ngày làm quen và 15 ngày điều trị chính thức [2]. Mỗi ngày, họ uống 2 phần thức uống sữa chua pha sẵn 1110 mg HgPE hoặc giả dược vào thời điểm 1 giờ trước bữa sáng và bữa tối [2]. Ngoài hai cử uống này, người tham gia được phép ăn uống tự do theo nhu cầu từ các thực đơn chuẩn hóa [2].
Sau 15 ngày theo dõi chặt chẽ, kết quả hoàn toàn bác bỏ tin đồn giảm cân thần kỳ. Tác động trung bình lên lượng năng lượng ăn vào tự do và trọng lượng cơ thể không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng Hoodia và nhóm dùng giả dược (P > 0,05) [2]. Nói cách khác, việc uống 2220 mg chiết xuất Hoodia tinh khiết mỗi ngày không hề làm người dùng ăn ít đi hay giảm cân nhiều hơn so với người uống sữa chua bình thường [2].
Tác dụng phụ lên huyết áp, nhịp tim và chỉ số gan
Không chỉ thất bại trong việc giảm lượng ăn và cân nặng, thử nghiệm lâm sàng năm 2011 còn phát hiện nhiều vấn đề về tính an toàn của Hoodia gordonii [2]. Mặc dù không ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng đe dọa tính mạng, dịch chiết HgPE được dung nạp kém hơn hẳn so với giả dược [2].
Người uống chiết xuất Hoodia gặp phải các đợt buồn nôn, nôn mửa và rối loạn cảm giác trên da [2]. Đáng lo ngại hơn, các chỉ số sinh tồn và xét nghiệm máu ở nhóm dùng HgPE xuất hiện sự gia tăng có ý nghĩa thống kê (P < 0,05) so với nhóm giả dược [2]. Cụ thể, người dùng bị tăng huyết áp, tăng mạch, tăng nhịp tim, kèm theo sự gia tăng nồng độ bilirubin và enzyme alkaline phosphatase trong máu [2].
Nhóm nghiên cứu kết luận rằng việc tiêu thụ dịch chiết tinh khiết Hoodia gordonii liên tục trong 15 ngày có liên quan đến những thay đổi bất lợi đáng kể ở dấu hiệu sinh tồn và thông số xét nghiệm, trong khi không mang lại hiệu quả giảm năng lượng nạp vào hay giảm cân [2].
Rủi ro chất lượng từ các sản phẩm trôi nổi
Bên cạnh vấn đề hiệu quả và tác dụng phụ của chính hoạt chất, người tiêu dùng còn đối mặt với rủi ro về chất lượng sản phẩm thương mại [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2011 nhấn mạnh rằng những lo ngại ngày càng tăng về chất lượng và độ an toàn của các sản phẩm Hoodia đòi hỏi phải có các công cụ kiểm tra khách quan và thông tin dựa trên khoa học [3].
Trong tự nhiên không chỉ có một loài Hoodia duy nhất. Nhóm nghiên cứu năm 2011 đã ứng dụng kỹ thuật dấu vân tay cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) kết hợp phân tích đa biến để nhận diện và phân biệt 4 loài khác nhau gồm Hoodia gordonii (5 mẫu chuẩn), Hoodia currorii (1 mẫu chuẩn), Hoodia parviflora (3 mẫu chuẩn) và Hoodia rushii (1 mẫu chuẩn) [3]. Mỗi loài có các chất hóa học và tín hiệu phổ đặc trưng riêng biệt [3].
Khi áp dụng kỹ thuật NMR này để kiểm tra 10 sản phẩm Hoodia đang bày bán trên thị trường thực phẩm bổ sung, các nhà khoa học đã đánh giá thành phần hóa học và chất lượng thực tế của chúng [3]. Sự cần thiết phải dùng đến công nghệ phân tích hiện đại để xác thực nguyên liệu thực vật cho thấy thị trường thực phẩm bổ sung chứa Hoodia rất phức tạp, đòi hỏi kiểm soát nghiêm ngặt để phân biệt hàng thật và đánh giá chất lượng [3].
Hiểu lầm thường gặp về thực phẩm bổ sung Hoodia
Hiểu lầm lớn nhất là đánh đồng kết quả nghiên cứu trong ống nghiệm hoặc trên động vật với tác dụng trên cơ thể người [1], [2]. Việc hợp chất H.g.-12 kích thích tế bào ruột tiết hormone báo no CCK trong phòng thí nghiệm chỉ gợi ý một con đường tác động tiềm năng, chứ không đảm bảo khi uống vào cơ thể người sẽ cắt đứt được cơn đói [1], [2].
Hiểu lầm thứ hai là niềm tin "chiết xuất tự nhiên hoàn toàn lành tính". Thực tế thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh ngay cả dịch chiết tinh khiết dùng trong 15 ngày cũng gây buồn nôn, nôn, rối loạn cảm giác da, làm tăng huyết áp, nhịp tim và tăng bilirubin cùng alkaline phosphatase [2].
Ai nên thận trọng với các sản phẩm chứa Hoodia?
Dựa trên các dữ liệu an toàn từ nghiên cứu lâm sàng, mọi người dùng đều cần cảnh giác cao độ trước các viên uống hoặc bột giảm cân quảng cáo chứa Hoodia gordonii [2]. Đặc biệt, những người có tiền sử hoặc đang mắc bệnh lý tim mạch, cao huyết áp, rối loạn nhịp tim tuyệt đối không nên tự ý sử dụng do chiết xuất này làm tăng huyết áp, mạch và nhịp tim [2].
Người có vấn đề về gan mật hoặc đường tiêu hóa cũng cần tránh xa vì nguy cơ gây buồn nôn, nôn mửa và làm tăng chỉ số bilirubin, alkaline phosphatase trong máu [2]. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thực phẩm bổ sung hỗ trợ kiểm soát cân nặng nào.
Kiểm soát cơn đói và cân nặng an toàn trong đời sống
Thay vì tìm kiếm các loại thảo dược ngoại lai chưa được chứng minh hiệu quả giảm cân trên người và tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe như Hoodia, người thừa cân nên quay về với các nguyên tắc dinh dưỡng và vận động nền tảng [2]. Không có hoạt chất nào giúp giảm cân bền vững mà bỏ qua sự cân bằng năng lượng.
Để tạo cảm giác no tự nhiên và an toàn, bữa ăn hằng ngày nên ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ như rau xanh, củ quả, ngũ cốc nguyên hạt kết hợp cùng lượng đạm vừa đủ từ cá, thịt nạc, trứng hoặc các loại đậu. Uống đủ nước lọc trong ngày, ăn chậm nhai kỹ và ngủ đủ giấc cũng giúp cơ thể điều hòa tín hiệu đói - no ổn định mà không gây áp lực lên tim mạch hay gan mật.
Tóm lại, tin đồn Hoodia đánh lừa não bộ giúp không bao giờ thấy đói chỉ là lời thổi phồng vượt quá dữ liệu khoa học [1], [2]. Các bằng chứng trên người hiện tại cho thấy chiết xuất cây này không giúp giảm lượng ăn hay cân nặng mà còn gây tăng huyết áp, nhịp tim và nhiều tác dụng phụ khác [2]. Người muốn giảm cân cần tỉnh táo trước các quảng cáo thực phẩm chức năng và nên hỏi ý kiến bác sĩ để có lộ trình an toàn.
