Nhiều người tìm cách giảm cân nhanh thường truyền tai nhau mẹo uống viên chiết xuất xương rồng Hoodia để cắt cơn đói, đi kèm tách trà xanh đặc để đốt mỡ. Thói quen tự ý gộp nhiều loại thảo dược vào một liệu trình giảm cân đang rất phổ biến vì tâm lý muốn thấy kết quả cấp tốc trên bàn cân. Tuy nhiên, việc nạp cùng lúc hoạt chất ức chế đói và chất kích thích sinh nhiệt đặt ra câu hỏi lớn về tính hiệu quả lẫn độ an toàn thực sự cho cơ thể.
Câu trả lời ngắn gọn: hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng nào kiểm chứng trực tiếp sự kết hợp giữa Hoodia và trà xanh trên cơ thể người. Dù Hoodia, trà xanh và caffeine đều là những cái tên nằm trong danh sách các thảo dược hỗ trợ giảm cân đã được nghiên cứu riêng lẻ [1], việc tự ý gộp chúng để tìm kiếm "tác dụng cộng gộp" là thiếu cơ sở khoa học vững chắc. Tác dụng sinh nhiệt đốt mỡ vượt trội thực chất đến từ sự phối hợp nội tại giữa hoạt chất EGCG và caffeine có sẵn trong trà xanh, chứ không phải từ việc trộn thêm thảo dược ức chế đói [2].
Cơ chế sinh nhiệt đốt mỡ thực sự đến từ đâu?
Khi nói đến đốt mỡ bằng thảo dược, khái niệm "sinh nhiệt" (thermogenesis) thường được nhắc tới như một chìa khóa vàng giúp tiêu hao calo. Trong cơ thể, hệ thần kinh giao cảm điều khiển quá trình này thông qua một chất dẫn truyền thần kinh có tên là noradrenaline (NA) [2]. Chất này phát tín hiệu thúc đẩy mô mỡ nâu đốt cháy năng lượng và tăng quá trình oxy hóa chất béo [2]. Tuy nhiên, hiệu ứng này thường bị giới hạn bởi các enzyme tự nhiên trong cơ thể chuyên làm nhiệm vụ phân hủy noradrenaline và các chất truyền tin nội bào [2].
Điểm đặc biệt của trà xanh là chứa lượng lớn các hợp chất flavanol như catechin, epicatechin và đặc biệt là polyphenol đặc trưng mang tên epigallocatechin gallate (EGCG) đi kèm với caffeine [3]. Hai nhóm chất này tạo ra tác động hiệp đồng tác động lên hai chốt chặn khác nhau trên cùng một trục tín hiệu thần kinh giao cảm [2]. Cụ thể, nhóm catechin-polyphenol làm nhiệm vụ ức chế COMT — loại enzyme chuyên phân hủy chất dẫn truyền thần kinh noradrenaline [2]. Nhờ vậy, lượng noradrenaline được giữ lại lâu hơn để tiếp tục phát tín hiệu đốt năng lượng [2].
Cùng lúc đó, caffeine nhảy vào ức chế một nhóm enzyme khác có tên là phosphodiesterase xuyên màng tế bào [2]. Đây là nhóm enzyme chuyên phá hủy cAMP — phân tử truyền tin thứ cấp được tạo ra sau khi noradrenaline kích hoạt tế bào [2]. Bằng cách tháo gỡ rào cản ở cả hai điểm kiểm soát trên trục NA-cAMP, sự kết hợp giữa catechin-polyphenol và caffeine trong trà xanh giúp khuếch đại và kéo dài kích thích sinh nhiệt của hệ thần kinh giao cảm [2]. Hiệu ứng đốt mỡ ở mô mỡ nâu nhờ đó mạnh hơn rất nhiều so với việc chỉ dùng caffeine đơn độc [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về thảo dược giảm cân và trà xanh?
Một bài tổng quan công bố năm 2016 về liệu pháp thảo dược cho bệnh béo phì ghi nhận căn bệnh này liên quan đến 25 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu [1]. Do các thuốc giảm cân tổng hợp có hiệu quả thấp và nhiều tác dụng phụ, nhiều loại thảo dược đã được đưa vào thử nghiệm lâm sàng và xác nhận có tác dụng giảm cân, bao gồm Cambodia hoodia, trà xanh, cam đắng (Citrus aurantium), đậu trắng, cỏ cà ri, caffeine, ephedrine, capsaicin, yohimbine, chitosan, phytosterol và gôm guar [1]. Tuy vậy, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu hơn nữa để xác định rõ tính hiệu quả cũng như độ an toàn của các chiết xuất thảo dược và hoạt chất này [1]. Đáng chú ý, tài liệu không hề ghi nhận bất kỳ thử nghiệm nào phối hợp trực tiếp giữa Hoodia và trà xanh.
Về khả năng tăng tiêu hao năng lượng của trà xanh, một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 1999 đã đo lường trực tiếp trên 10 nam giới khỏe mạnh ở trong buồng hô hấp chuyên dụng suốt 24 giờ [4]. Các tình nguyện viên được phân bổ ngẫu nhiên vào 3 đợt thử nghiệm khác nhau, dùng viên uống vào 3 bữa sáng, trưa và tối: đợt dùng chiết xuất trà xanh (chứa 50 mg caffeine và 90 mg EGCG mỗi lần), đợt chỉ dùng caffeine (50 mg) và đợt dùng giả dược [4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng chiết xuất trà xanh tăng đáng kể mức tiêu hao năng lượng trong 24 giờ thêm 4% và giảm thương số hô hấp (chỉ số phản ánh việc cơ thể chuyển sang đốt nhiều mỡ hơn) từ 0,88 xuống 0,85 mà không làm thay đổi lượng nitơ bài tiết qua nước tiểu [4]. Lượng hormone norepinephrine bài tiết qua nước tiểu trong 24 giờ ở nhóm dùng trà xanh cũng cao hơn 40% so với nhóm dùng giả dược [4]. Ngược lại, việc dùng 50 mg caffeine đơn lẻ tương đương lượng có trong viên trà xanh hoàn toàn không tạo ra bất kỳ thay đổi nào về tiêu hao năng lượng, thương số hô hấp hay lượng hormone bài tiết [4].
Một tổng quan công bố năm 2018 về tác động của polyphenol lên quá trình sinh nhiệt cũng củng cố các phát hiện này [5]. Phân tích hồi quy từ nghiên cứu trên người chỉ ra rằng việc tiêu thụ các sản phẩm chứa caffeine đi kèm EGCG thúc đẩy mức tiêu hao năng lượng tăng mạnh hơn so với chỉ dùng caffeine [5]. Thậm chí, các catechin trong trà xanh vẫn giữ được khả năng tăng tiêu hao năng lượng và oxy hóa chất béo ngay cả khi không có mặt caffeine [5]. Ở những nam giới trẻ tuổi khỏe mạnh, việc dùng chiết xuất trà xanh đã tách caffeine vẫn giúp tăng quá trình đốt mỡ trong lúc tập thể dục cường độ trung bình [5]. Một thử nghiệm khác dùng thực phẩm bổ sung EGCG thương mại cho thấy hiệu quả tăng oxy hóa chất béo sau bữa ăn, dù không làm tăng mức tiêu hao năng lượng lúc nghỉ ngơi [5].
Mở rộng hơn về lợi ích sức khỏe toàn diện, một bài tổng quan năm 2022 tổng hợp dữ liệu từ các phân tích gộp (meta-analysis) của những thử nghiệm có đối chứng cho thấy chiết xuất trà xanh mang lại nhiều lợi ích cho tim mạch và các chỉ số hình thể [3]. Cụ thể, việc tiêu thụ chiết xuất trà xanh giúp tăng cường tổng trạng chống oxy hóa, cải thiện khả năng điều hòa đường huyết, đồng thời giảm đáng kể cân nặng, chỉ số khối cơ thể (BMI) và vòng eo bất kể có chứa caffeine hay không [3]. Nếu dùng chiết xuất trà xanh có chứa caffeine liên tục trên 1 tuần, cơ thể còn giảm được tình trạng căng thẳng oxy hóa do tập luyện thể thao gây ra [3]. Ngoài ra, phân tích gộp từ 7 nghiên cứu dùng liều cấp tính cho thấy sự kết hợp giữa caffeine (liều từ 30 đến 250 mg) và axit amin L-theanine có trong trà xanh (liều từ 12 đến 200 mg) giúp tăng sự tỉnh táo và khả năng tập trung trong 2 giờ đầu sau khi uống [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Nhìn vào toàn bộ dữ liệu khoa học hiện có, lợi ích rõ ràng nhất thuộc về bản thân các hoạt chất tự nhiên bên trong lá trà xanh chứ không phải từ các công thức pha trộn ngoại lai. Khả năng hỗ trợ kiểm soát cân nặng, giảm BMI, thu gọn vòng eo và điều hòa đường huyết của chiết xuất trà xanh đã được xác nhận qua nhiều phân tích gộp [3]. Sự phối hợp tự nhiên giữa EGCG và caffeine ngay trong trà xanh đã là một "cặp bài trùng" hoàn chỉnh giúp kích hoạt hệ thần kinh giao cảm và tăng 4% mức tiêu hao năng lượng mỗi ngày [4].
Giới hạn lớn nhất của bằng chứng hiện tại là quy mô thử nghiệm sinh nhiệt chuyên sâu còn nhỏ, điển hình như nghiên cứu buồng hô hấp năm 1999 chỉ thực hiện trên 10 nam giới khỏe mạnh trong thời gian ngắn [4]. Hơn nữa, dù Hoodia có tên trong danh sách các thảo dược giảm cân được nghiên cứu lâm sàng, các nhà khoa học vẫn khẳng định cần phải nghiên cứu thêm để xác định tính an toàn và hiệu quả thực sự của các dược liệu này [1]. Hoàn toàn không có dữ liệu thực nghiệm nào chứng minh việc uống thêm Hoodia sẽ giúp đẩy nhanh tốc độ đốt mỡ của caffeine hay trà xanh.
Những hiểu lầm thường gặp khi phối hợp chất đốt mỡ
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng cứ nạp càng nhiều caffeine thì mỡ càng cháy mạnh. Thực tế, thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh việc uống 50 mg caffeine đơn độc vào mỗi bữa ăn không hề làm tăng mức tiêu hao năng lượng hay đốt mỡ nếu thiếu đi sự hỗ trợ của 90 mg EGCG từ trà xanh [4]. Việc cố tình uống thêm nhiều nguồn caffeine hoặc gộp chung các viên uống giảm cân chứa chất kích thích chỉ làm tăng nguy cơ ngộ độc caffeine mà không mang lại hiệu quả sinh nhiệt tương xứng.
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng thảo dược tự nhiên như Hoodia hay trà xanh thì vô hại và có thể uống chung thoải mái với nhau hoặc uống cùng thuốc điều trị. Một nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) công bố năm 2019 trên lá trà phổ nhĩ và trà bancha cho thấy nhóm hoạt chất methylxanthine (bao gồm caffeine, theophylline và theobromine) trong trà xanh có thể ảnh hưởng đến hoạt tính của các enzyme gan, đặc biệt là enzyme CYP3A4 [6]. Các catechin trong trà xanh vốn cũng đã được ghi nhận rõ ràng về khả năng làm biến đổi hoạt động của hệ enzyme CYP này [6]. Dù mô phỏng cho thấy nguy cơ tương tác thảo dược - thuốc ở mức độ quan trọng trên lâm sàng là thấp, việc dùng đồng thời trà xanh với các loại thuốc hoặc hoạt chất chuyển hóa chủ yếu qua enzyme CYP3A4 vẫn có khả năng làm thay đổi quá trình đào thải và tính an toàn của thuốc [6].
Ai nên thận trọng khi dùng trà xanh và thảo dược giảm cân?
Dù trà xanh mang lại nhiều lợi ích sức khỏe, hàm lượng caffeine tự nhiên trong loại thức uống này là nguyên nhân gây ra nhiều mối lo ngại về tác dụng phụ [7]. Caffeine có thể gây mất ngủ, lo âu, bứt rứt, cáu gắt, khó chịu ở dạ dày, buồn nôn, tiêu chảy hoặc đi tiểu nhiều lần, đồng thời có khả năng tương tác với nhiều loại thuốc khác nhau [7]. Do đó, những người đang mắc bệnh lý tim mạch hoặc có vấn đề nghiêm trọng về tim được khuyến cáo không nên sử dụng trà xanh [7].
Phụ nữ đang mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em cũng là nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý [7]. Do tốc độ giải độc và đào thải caffeine ở những cơ thể này diễn ra rất chậm, mức khuyến cáo an toàn cho phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em là không nên uống quá 1 đến 2 tách trà xanh mỗi ngày [7]. Ngoài ra, những người đang mắc bệnh nền phải dùng thuốc điều trị hàng ngày — đặc biệt là các thuốc chuyển hóa qua gan — cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng chiết xuất trà xanh liều cao hoặc kết hợp thêm các thảo dược như Hoodia để tránh nguy cơ tương tác qua hệ enzyme CYP3A4 [6].
Áp dụng thế nào để kiểm soát cân nặng an toàn?
Thay vì tìm mua các sản phẩm kết hợp Hoodia truyền miệng chưa rõ độ an toàn, người muốn kiểm soát cân nặng nên tập trung vào các phương pháp nền tảng đã được y học công nhận. Đối với các tình trạng rối loạn chuyển hóa liên quan đến thừa cân béo phì như gan nhiễm mỡ không do rượu (vốn ảnh hưởng tới 10-20% dân số nói chung), chiến lược quản lý chuẩn mực hiện nay vẫn dựa trên chế độ ăn kiêng hợp lý, giảm cân khoa học và tập thể dục đều đặn [7]. Các thực phẩm bổ sung hay thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ thêm cho quá trình này [7].
Nếu muốn tận dụng khả năng sinh nhiệt và đốt mỡ tự nhiên của trà xanh, bạn có thể dùng trà xanh hoặc chiết xuất trà xanh kèm theo 3 bữa ăn chính trong ngày như cách bố trí trong thử nghiệm lâm sàng (mỗi lần cung cấp khoảng 50 mg caffeine và 90 mg EGCG) [4]. Với những người nhạy cảm với caffeine, bị mất ngủ hoặc lo âu nhưng vẫn muốn tăng đốt mỡ, việc lựa chọn chiết xuất trà xanh đã tách caffeine kết hợp với tập thể dục cường độ trung bình là một giải pháp thay thế hiệu quả đã được chứng minh [5]. Cần lưu ý rằng trà xanh tách caffeine bằng công nghệ CO2 siêu tới hạn thường có giá thành cao, hương thơm yếu hơn và vị đắng đậm hơn do bị mất đi các hợp chất tạo mùi bay hơi trong quá trình xử lý [7].
Giảm cân là bài toán đường dài của sự cân bằng năng lượng chứ không phải cuộc đua nhịn ăn bằng thảo dược. Thay vì mạo hiểm kết hợp Hoodia với trà xanh khi chưa có bằng chứng tương tác an toàn, hãy tận dụng chính khả năng sinh nhiệt tự nhiên của trà xanh kết hợp cùng vận động thể chất. Nếu có bệnh nền tim mạch hoặc đang dùng thuốc điều trị, đừng quên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa bất kỳ viên uống chiết xuất thảo dược nào vào cơ thể.