Nhiều người tìm kiếm các bài thuốc dân gian nhằm xoa dịu những căng thẳng tinh thần kéo dài. Gần đây, cây hợp hoan thơm (Albizia julibrissin) được lan truyền trên mạng xã hội như một "thần dược" tự nhiên có thể chữa dứt điểm bệnh trầm cảm mà không cần dùng thuốc tây.
Liệu loài cây này có thực sự chữa khỏi chứng trầm cảm như lời đồn thổi? Câu trả lời dứt khoát từ giới khoa học là không: các nghiên cứu hiện tại chỉ ghi nhận tiềm năng hỗ trợ cải thiện tâm trạng ở mức độ tiền lâm sàng, hoàn toàn không có bằng chứng chữa dứt trầm cảm hay thay thế thuốc điều trị [1].
Hiểu lầm phổ biến về việc thảo dược thay thế thuốc
Nhiều người bệnh có tâm lý e ngại tác dụng phụ của thuốc chống trầm cảm tổng hợp nên vội vã tìm đến các bài thuốc dân gian. Lời truyền tai về việc dùng hoa hoặc vỏ cây hợp hoan thơm sắc nước uống hàng ngày để "chữa dứt" bệnh lý tâm thần bắt nguồn từ việc đánh đồng giữa cảm giác thư giãn nhẹ và điều trị một bệnh lý phức tạp.
Trầm cảm là rối loạn tâm thần liên quan mật thiết đến cấu trúc và dẫn truyền thần kinh. Thảo dược tự nhiên không thể xem là giải pháp điều trị dứt điểm [1]. Việc người bệnh tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa để chuyển sang dùng thảo mộc mang lại rủi ro rất lớn cho sức khỏe tâm thần.
Thuốc chống trầm cảm thông thường vẫn đối mặt với nhiều tranh luận về hiệu quả thực tế và tỷ lệ duy trì [2]. Nghiên cứu phân tích lại cho thấy tỷ lệ bệnh nhân đạt lui bệnh hoàn toàn sau 1 năm trong thử nghiệm Sequenced Treatment Alternatives to Relieve Depression chỉ khoảng 3% trên tổng số 4.041 người tham gia [2]. Tuy nhiên, các hạn chế của thuốc không đồng nghĩa với việc thảo mộc chưa được kiểm chứng lâm sàng có thể thay thế hoàn toàn vai trò y khoa [1].
Cơ chế tác động lên hệ thần kinh: Thí nghiệm nói gì?
Cây hợp hoan thơm (Albizia julibrissin) từ lâu đã được y học cổ truyền Đông Á sử dụng trong các bài thuốc an thần, giải tỏa u sầu và giảm lo âu [3]. Các bộ phận thường dùng là hoa khô hoặc vỏ cây, chứa triterpenoid saponin, lignan, flavonoid, alkaloid và phenolic glycoside [1], [3].
Nghiên cứu phân tử công bố năm 2022 đã tách chiết được hai hợp chất lignan glycoside từ hợp hoan thơm [3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện hai hợp chất này ức chế chất vận chuyển serotonin (SERT) theo cơ chế không cạnh tranh, làm giảm giá trị Vmax nhưng ít làm thay đổi Km của cơ chất [3].
Cơ chế này gắn vào vị trí dị lập thể trên SERT, tạo ra sự dịch chuyển cấu hình đóng mở khác với cơ chế tác động của các thuốc chống trầm cảm thông thường [3]. Nghiên cứu tiền lâm sàng cũng ghi nhận các hoạt chất của hợp hoan thơm cho thấy tác dụng giải lo âu, chống trầm cảm và chống viêm [3]. Dù vậy, những dữ liệu này chỉ mới dừng lại ở cấp độ ống nghiệm và mô hình phân tử, chưa thể khẳng định hiệu quả lâm sàng trên người [1], [3].
Bằng chứng nghiên cứu trên động vật
Hầu hết các nghiên cứu về chiết xuất thực vật thuộc chi Albizia đều được tiến hành trên mô hình gặm nhấm, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng [1].
Một nghiên cứu năm 2023 đánh giá bài thuốc phối hợp RFAP gồm 4 vị thuốc cổ truyền: xích thược, dành dành, hợp hoan thơm và mẫu đơn bì trên mô hình chuột bị căng thẳng nhẹ mạn tính không thể dự đoán (CUMS) [4]. Kết quả cho thấy sau 4 tuần gây căng thẳng, chuột xuất hiện biểu hiện buông xuôi hành vi; phân tích protein định lượng ghi nhận 107 protein tăng biểu hiện và 163 protein giảm biểu hiện [4]. Việc điều trị bằng bài thuốc RFAP đã giúp hồi phục một phần các protein biến đổi liên quan đến quá trình ức chế dài hạn và tăng cường dài hạn tại khớp thần kinh [4].
Đối với các loài cùng chi, nghiên cứu năm 2020 trên chiết xuất rễ loài Albizia zygia (AZE) liều từ 100 đến 1000 mg/kg đường uống ở chuột cho thấy thuốc làm giảm thời gian bất động trong thử nghiệm treo đuôi và bơi cưỡng bức (p < 0,05) [5]. Hoạt tính giống chống trầm cảm này bị suy giảm khi chuột được điều trị bằng alpha-methyl-para-tyrosine và reserpine (p < 0,0001) [5].
Ngược lại, nghiên cứu năm 2017 trên chiết xuất cồn từ lá cây Albizia zygia ghi nhận tác dụng giống chống loạn thần ở chuột nhưng hoàn toàn không thể hiện hoạt tính chống trầm cảm [6].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các tài liệu tổng quan dược lý xác nhận chi Albizia có các hoạt tính sinh học như hạ sốt, kháng viêm, chống lo âu và cải thiện tâm trạng nhẹ phù hợp với kinh nghiệm y học cổ truyền [1]. Tuy nhiên, tổng quan năm 2020 nhấn mạnh không có bằng chứng lâm sàng nào xác nhận lợi ích sức khỏe của các loài thuộc chi này trên cơ thể người [1].
Nhiều ứng dụng truyền thống vẫn chưa được đánh giá đầy đủ do phương pháp nghiên cứu chưa hoàn thiện và kết quả còn nhiều điểm mơ hồ [1]. Độc giả cần phân biệt rõ ràng: kết quả khả quan trên chuột trong phòng thí nghiệm không tương đương với việc thảo dược có thể chữa khỏi bệnh trầm cảm ở người [1].
Trầm cảm là tình trạng y khoa phức tạp, đôi khi xuất hiện trong các bệnh cảnh như rối loạn lưỡng cực, nơi việc dùng các chất tác động tâm thần cần được kiểm soát chặt chẽ để tránh nguy cơ đảo pha hưng cảm [7]. Ngay cả với các thuốc chống trầm cảm chuẩn, bằng chứng về ảnh hưởng lên nguy cơ tự sát ở bệnh nhân rối loạn lưỡng cực vẫn chưa rõ ràng và bị xếp ở mức độ bằng chứng D do hạn chế về thiết kế nghiên cứu [7].
Ai tuyệt đối nên thận trọng?
Người đang mắc bệnh trầm cảm mức độ vừa đến nặng, người có ý nghĩ tự sát tuyệt đối không tự điều trị tại nhà bằng hợp hoan thơm. Việc chậm trễ tiếp cận y tế có thể khiến tình trạng bệnh trở nên nguy hiểm.
Người đang dùng các loại thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) hoặc các thuốc tác động lên hệ thần kinh cần tránh tự ý kết hợp với thảo dược này vì cơ chế can thiệp lên SERT có thể gây ra tương tác bất lợi [3]. Người được chẩn đoán rối loạn lưỡng cực cần tuân thủ phác đồ ổn định khí sắc của bác sĩ [7].
Hiện tại chưa có nghiên cứu kiểm chứng độ an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ [1]. Các đối tượng này không nên tùy tiện sử dụng các sản phẩm chiết xuất từ hợp hoan thơm.
Áp dụng thực tế như thế nào cho đúng?
Hợp hoan thơm chỉ nên được nhìn nhận như một loại dược liệu hỗ trợ an thần nhẹ trong y học cổ truyền, không phải phương thuốc đặc trị trầm cảm [1], [3]. Nếu bạn cảm thấy căng thẳng thoáng qua do áp lực công việc hoặc mất ngủ nhẹ, thảo dược có thể mang lại cảm giác xoa dịu nhất định.
Không có liều lượng chuẩn xác nào được phê duyệt cho người nhằm mục đích chống trầm cảm [1]. Người dân chỉ nên dùng dạng hoa hoặc vỏ khô với liều lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc đông y có chứng chỉ hành nghề, không tự ý tăng liều hay đun sắc nước uống thay nước lọc dài ngày.
Tuyệt đối không bỏ, ngưng hoặc giảm liều thuốc chống trầm cảm đang dùng để thay thế bằng thảo dược. Khi gặp phải các dấu hiệu ủ rũ kéo dài, mất hứng thú sống hoặc rối loạn giấc ngủ nghiêm trọng, việc quan trọng nhất là đến các cơ sở y tế chuyên khoa tâm thần để được chẩn đoán và điều trị bài bản.
Hợp hoan thơm có những hoạt chất sinh học tiềm năng đang được khoa học tiếp tục khám phá [1], [3]. Dù vậy, người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không đánh đổi sức khỏe bản thân vì những lời đồn thổi chữa dứt điểm chưa được kiểm chứng.
