Huyền sâm hạ huyết áp được không: Nghiên cứu nói gì?

Nhiều người có xu hướng tìm đến các loại thảo mộc cổ truyền với hy vọng hạ huyết áp an toàn mà không cần phụ thuộc vào thuốc tây. Trong số các dược liệu thường được truyền miệng, huyền sâm (rễ phơi khô của cây Scrophularia ningpoensis) nổi lên như một vị thuốc hỗ trợ tuần hoàn và ổn định huyết áp. Tuy nhiên, liệu huyền sâm có thực sự hạ được huyết áp và có thể thay thế thuốc điều trị hay không?

Câu trả lời thẳng thắn dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: Huyền sâm chưa đủ dữ liệu lâm sàng trên người để được công nhận như một loại thuốc hạ huyết áp. Mặc dù các nghiên cứu ghi nhận một số hoạt chất trong huyền sâm có tác dụng sinh học đáng chú ý, người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc điều trị để sử dụng huyền sâm.

Cơ chế tác động và những hoạt chất chính trong huyền sâm

Huyền sâm là rễ khô của cây Scrophularia ningpoensis Hemsl., một loài thực vật thuộc họ Hoa mõm chó (Scrophulariaceae) ^[1]. Dược liệu này được biết đến trong y học cổ truyền với nhiều tác dụng dược lý khác nhau, bao gồm hỗ trợ hạ huyết áp, chống viêm và phòng ngừa khối u ^[1].

Nghiên cứu phân tích hóa thực vật năm 2016 đã sử dụng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ (HPLC-LTQ-Orbitrap) để đánh giá các thành phần của huyền sâm cả trong ống nghiệm lẫn trong huyết tương chuột sau khi uống dịch chiết ^[2]. Các nhà nghiên cứu phát hiện tổng cộng 37 hợp chất có trong dịch chiết Scrophularia ningpoensis, bao gồm 12 iridoid glycoside, 20 phenylpropanoid và 5 hợp chất chưa xác định ^[2].

Đặc biệt, nghiên cứu này xác nhận rằng sau khi cho chuột uống dịch chiết, các hoạt chất harpagide, harpagoside và angoroside C đi vào máu dưới dạng nguyên bản ^[2]. Ngoài ra, 2 hợp chất nguyên bản khác cùng 2 chất chuyển hóa cũng được tìm thấy trong huyết tương chuột ^[2]. Điều này chứng minh các hoạt chất chính, tiêu biểu là harpagoside, có khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa để đi vào hệ tuần hoàn ^[2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác động huyết áp và chuyển hóa?

Dù huyền sâm được ghi nhận đặc tính hạ áp trong tài liệu dược lý, các bằng chứng thực nghiệm cụ thể chủ yếu tập trung vào cơ chế chuyển hóa, bảo vệ thận và kháng viêm thông qua hoạt chất harpagoside [1, 5].

Một nghiên cứu công bố năm 2023 tập trung vào tác dụng của Scrophularia ningpoensis đối với tình trạng phù do bệnh thận, một vấn đề sức khỏe liên quan chặt chẽ đến sự tích giữ nước, natri và gián tiếp ảnh hưởng xấu đến huyết áp ^[3]. Sử dụng phương pháp chuyển hóa học và dược lý mạng, nghiên cứu phát hiện dược liệu này giúp giảm phù nề thông qua điều hòa chức năng thận, phục hồi tổn thương mô và giảm phản ứng viêm ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra harpagoside là một trong những thành phần hoạt tính quan trọng chịu trách nhiệm cho các hiệu ứng bảo vệ này ^[3].

Tiếp tục làm rõ tác dụng của hoạt chất này, một nghiên cứu trên chuột công bố năm 2024 đánh giá khả năng hạ axit uric và bảo vệ thận của harpagoside ^[4]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá mô học, hóa sinh và kiểm tra các protein chịu trách nhiệm sản xuất, vận chuyển axit uric ^[4].

Kết quả ghi nhận harpagoside làm giảm nồng độ axit uric trong máu thông qua ức chế các enzyme xanthine oxidase (XOD) và adenosine deaminase (ADA), đồng thời điều hòa các chất vận chuyển như kích hoạt ABCG2, OAT1 và ức chế GLUT9, URAT1 ^[4]. Bên cạnh đó, harpagoside giảm thâm nhiễm tế bào viêm ở thận và ức chế các chất gây viêm như TNF-alpha, NF-kappaB, NLRP3 và IL-1beta ^[4]. Giảm gánh nặng viêm mô thận và hỗ trợ chuyển hóa là các yếu tố thuận lợi cho hệ tuần hoàn, nhưng nghiên cứu này thực hiện trên chuột và không trực tiếp chứng minh tác dụng hạ áp lâm sàng ^[4].

Cần lưu ý rằng các cơ chế hạ huyết áp thông qua hoạt động thần kinh giao cảm hay giãn mạch đã từng được mô tả trên các mô hình động vật thực nghiệm với các chất hạ áp tiêu chuẩn, nhưng dữ liệu can thiệp hạ áp trực tiếp của riêng huyền sâm trên các thử nghiệm lâm sàng ở người vẫn còn thiếu.

Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng hiện tại

Các tài liệu khoa học ghi nhận huyền sâm có tiềm năng hỗ trợ tim mạch nhờ đặc tính kháng viêm, giảm phù và chống oxy hóa của các hợp chất iridoid glycoside [1, 5, 6]. Việc các hoạt chất như harpagoside đi vào vòng tuần hoàn ở dạng tự do sau khi hấp thu cũng củng cố giả thuyết về tiềm năng dược lý toàn thân ^[2].

Tuy vậy, khoảng trống lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên bệnh nhân tăng huyết áp. Toàn bộ các cơ chế chi tiết về bài tiết natri, bảo vệ chức năng thận hay kháng viêm của harpagoside đều mới được xác nhận trên mô hình động vật gặm nhấm hoặc tế bào thực nghiệm [1, 4, 5].

Cơ thể con người chuyển hóa dược chất phức tạp hơn nhiều so với động vật thí nghiệm. Liều lượng gây hiệu ứng sinh học trên chuột không thể chuyển đổi một cách thô sơ sang người mà không qua các bước thẩm định độc tính và hiệu quả điều trị. Do đó, việc coi huyền sâm là một "vị thuốc hạ áp" có thể thay thế phác đồ tây y là hoàn toàn thiếu cơ sở vững chắc.

Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng huyền sâm chữa bệnh tim mạch

Hiểu lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng thảo dược thiên nhiên thì lành tính và có thể dùng thay thế thuốc tây không gây tác dụng phụ. Một số bệnh nhân khi thấy huyết áp có dấu hiệu ổn định đã tự ý ngưng thuốc điều trị theo đơn để chuyển sang sắc nước huyền sâm uống mỗi ngày. Hành động này tiềm ẩn nguy cơ bùng phát các cơn tăng huyết áp kịch phát, dẫn tới tai biến mạch máu não hoặc suy tim cấp.

Thứ hai, nhiều người nhầm lẫn giữa tác dụng lợi tiểu nhẹ, giảm phù nề của huyền sâm với việc hạ áp tức thì. Việc giảm nhẹ lượng dịch giữ trong cơ thể khi chức năng thận được hỗ trợ có thể làm bệnh nhân cảm thấy nhẹ nhõm ^[3], nhưng không đồng nghĩa với việc mạch máu đã được giãn mở hoàn toàn để đưa chỉ số huyết áp về ngưỡng an toàn bền vững.

Thứ ba là rủi ro về chất lượng nguồn dược liệu. Một nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng huyền sâm (Scrophularia ningpoensis) rất hay bị làm giả hoặc lẫn tạp với các loài khác như S. buergeriana, S. kakudensis và S. yoshimurae ^[1]. Các phương pháp nhận dạng truyền thống không đủ khả năng phân biệt chính xác, khiến người tiêu dùng có nguy cơ cao mua phải dược liệu kém chất lượng hoặc không rõ hoạt chất ^[1].

Nguy cơ dị ứng và những đối tượng cần thận trọng

Dù huyền sâm là vị thuốc thông dụng, người dùng không nên chủ quan về độ an toàn sinh học của nó. Nghiên cứu công bố năm 2018 đã chỉ ra rằng chính hoạt chất harpagoside trong huyền sâm có khả năng kích hoạt phản ứng phản vệ và dị ứng ^[5].

Thực nghiệm trên chuột và tế bào cho thấy harpagoside gây sưng bàn chân sau của chuột, làm tăng interleukin-6 (IL-6), inositol triphosphate, TNF-alpha và histamine ^[5]. Dữ liệu trong ống nghiệm cũng chứng minh hợp chất này làm phóng thích beta-hexosaminidase, gây thoái hạt tế bào mast độc lập với kháng thể IgE ^[5]. Điều này giải thích vì sao các chế phẩm tiêm từ huyền sâm từng ghi nhận nhiều báo cáo dị ứng trên lâm sàng ^[5].

Ngoài nguy cơ dị ứng, người dùng còn phải đối mặt với nguy cơ tích lũy kim loại nặng. Một nghiên cứu năm 2024 khảo sát đất và cây trồng tại vùng sản xuất huyền sâm cho thấy đất có hiện tượng ô nhiễm kim loại ở mức cảnh báo, đặc biệt là chì (Pb) với chỉ số ô nhiễm đơn lẻ trung bình lên tới 0,89 ở vùng rễ và 0,94 ở vùng ngoài rễ ^[6]. Đáng chú ý, nguy cơ sức khỏe phi ung thư và ung thư khi tiêu thụ thân lá huyền sâm cao gấp hơn 10 lần so với phần rễ ^[6]. Mặc dù chỉ số nguy cơ ung thư (CR) tổng thể của rễ huyền sâm không vượt ngưỡng 10^-4 (ngưỡng an toàn chấp nhận được) ^[6], việc sử dụng dược liệu không rõ nguồn gốc kiểm định vẫn đặt ra mối đe dọa nhiễm độc chì mạn tính.

Các nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng:

• Người có tiền sử dị ứng cơ địa hoặc mẫn cảm với thảo dược ^[5].
• Bệnh nhân đang dùng thuốc hạ áp, thuốc chống đông hoặc thuốc điều trị thận: cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác chuyển hóa.
• Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng đầy đủ về tính an toàn trên các nhóm này.

Gợi ý tiếp cận và sử dụng đúng cách

Để sử dụng huyền sâm an toàn và không gây hại cho quá trình điều trị tăng huyết áp, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Giữ vững phác đồ điều trị: Uống đúng và đủ các loại thuốc hạ áp được bác sĩ kê đơn. Không bao giờ dùng huyền sâm để thay thế thuốc hạ áp chính thống.
• Lựa chọn bộ phận dùng: Chỉ sử dụng phần rễ củ đã qua sơ chế đạt chuẩn, tuyệt đối không tự ý dùng thân hay lá huyền sâm vì nguy cơ tích lũy kim loại nặng độc hại cao hơn rất nhiều ^[6].
• Tìm nguồn gốc uy tín: Mua dược liệu tại các bệnh viện y học cổ truyền hoặc cơ sở được cấp phép để hạn chế nguy cơ mua nhầm dược liệu giả mạo hoặc lẫn tạp chất ^[1].
• Liều lượng: Chỉ dùng ở mức độ vừa phải theo chỉ dẫn của thầy thuốc đông y có chứng chỉ hành nghề, không tự ý tăng liều để "hạ áp nhanh".

Huyền sâm là một vị thuốc quý với nhiều hoạt tính sinh học có lợi cho việc kháng viêm, giảm phù và hỗ trợ bảo vệ thận trên mô hình động vật [1, 5]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện nay chưa đủ để khẳng định thảo dược này có thể hạ huyết áp độc lập trên người bệnh. Giữ lối sống lành mạnh, ăn giảm muối, vận động đều đặn và tuân thủ thuốc kê đơn vẫn là nền tảng cốt lõi để kiểm soát huyết áp an toàn.