Khả năng bảo vệ dạ dày của dây nôi: Bằng chứng nói gì?

Bối cảnh và mối quan tâm về sức khỏe dạ dày

Các bệnh lý về dạ dày, đặc biệt là viêm loét dạ dày - tá tràng do sử dụng thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAID) như aspirin hay do căng thẳng, đang ngày càng phổ biến trong đời sống hiện đại ^[1], ^[2]. Tình trạng này gây đau rát thượng vị, khó tiêu và tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết tiêu hóa nếu không được kiểm soát tốt ^[1], ^[3]. Trước thực tế này, nhiều người có xu hướng tìm kiếm các loài thảo dược tự nhiên để hỗ trợ bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa ^[1], ^[4].

Trong số các loài thực vật thuộc họ Nho (Vitaceae), chi Cissus (thường được biết đến với tên gọi dân gian như dây nôi, dây chìa vôi) nhận được sự chú ý đặc biệt nhờ bề dày sử dụng trong y học cổ truyền để chữa trị các rối loạn tiêu hóa ^[1], ^[4]. Nhiều người băn khoăn liệu kinh nghiệm dân gian này có thực sự chuẩn xác dưới góc nhìn của khoa học thực nghiệm hiện đại hay không.

Khảo sát khoa học cho thấy các chiết xuất từ chi Cissus biểu hiện khả năng giảm bớt tổn thương loét niêm mạc dạ dày rõ rệt trên các mô hình động vật thí nghiệm ^[1], ^[2], ^[3]. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu này mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột cống và chuột nhắt, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp trên người bệnh dạ dày ^[1], ^[4], ^[2], ^[3].

Cơ chế tác động: Hàng rào nhầy và khả năng chống oxy hóa

Để hiểu cách thức các chiết xuất thảo mộc này phát huy tác dụng, cần xem xét cơ chế gây tổn thương của các tác nhân gây loét như aspirin. Khi vào đường tiêu hóa, aspirin thúc đẩy quá trình peroxy hóa màng lipid, làm tăng hoạt tính enzyme xanthine oxidase (XO), myeloperoxidase và gây xâm nhập tế bào bạch cầu trung tính vào mô dạ dày ^[1]. Quá trình này kích hoạt phản ứng viêm dữ dội, đi kèm sự sụt giảm men chống oxy hóa glutathione peroxidase chứa selen, dẫn đến hoại tử mô tế bào niêm mạc ^[1].

Các nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận chiết xuất cồn từ thực vật họ này có thể can thiệp tích cực vào chuỗi phản ứng trên ^[1], ^[3]. Trước hết, chiết xuất giúp ức chế sự xâm nhập của bạch cầu trung tính vào ổ viêm, từ đó dập tắt bớt các phản ứng viêm thứ phát ^[1], ^[3]. Hiện tượng peroxy hóa lipid tại màng ty thể cũng được kiềm chế đáng kể ^[3].

Bên cạnh đó, chiết xuất thực vật còn đóng vai trò kích thích các yếu tố bảo vệ nội sinh của dạ dày ^[2]. Lớp chất nhầy bám dính và các hợp chất glycoprotein vốn là "tấm khiên" che chở niêm mạc trước tác động ăn mòn của dịch vị ^[2]. Chiết xuất này giúp khôi phục nồng độ hợp chất nhóm sulfhydryl không chứa protein (NPSH) và hàm lượng mucin dịch vị bị suy giảm dưới tác động của độc chất gây loét ^[2].

Đồng thời, hoạt động tiết acid dư thừa cũng bị kiểm soát ^[2]. Nhờ kết hợp giữa tính năng chống tiết acid (antisecretory) và bảo vệ tế bào (cytoprotective), niêm mạc dạ dày được bảo toàn cấu trúc trước các tác nhân gây hoại tử ^[2]. Khả năng dập tắt gốc tự do nhờ các thành phần polyphenol và flavonoid cũng đóng góp lớn vào tiến trình này ^[4].

Bằng chứng nghiên cứu thực nghiệm trên động vật

Nhiều công trình đã tập trung đánh giá hiệu quả chống loét của các loài trong chi này trên mô hình thực nghiệm động vật gặm nhấm ^[1], ^[2], ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã đánh giá tác dụng của chiết xuất ethanol từ Cissus quadrangularis (CQE) đối với tổn thương dạ dày do aspirin gây ra trên chuột cống trắng ^[1]. Chuột được cho uống dịch chiết liên tục trong 7 ngày với các mức liều 250, 500 và 750 mg/kg thể trọng ^[1]. Kết quả cho thấy tỷ lệ bảo vệ niêm mạc chống loét lần lượt đạt 40%, 71,2% và 72,6% ^[1]. Mức bảo vệ ở liều 500 mg/kg tương đương với thuốc đối chứng ranitidine liều 30 mg/kg (đạt 71,9%) ^[1]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận CQE làm giảm sự gia tăng peroxy hóa lipid, enzyme XO, myeloperoxidase và cải thiện mức giảm hoạt tính selen-glutathione peroxidase trong niêm mạc ^[1].

Cũng trong năm 2006, một thử nghiệm khác khảo sát tác động của chiết xuất này trên mô hình chuột cống bị thắt môn vị kết hợp gây loét bằng aspirin ^[2]. Các chỉ số như chỉ số tổn thương, dịch tiết dạ dày, nồng độ glycoprotein, sulfhydryl không chứa protein (NPSH) và chất nhầy bám dính thành dạ dày được phân tích chi tiết ^[2]. Nhóm chuột dùng CQE ghi nhận sự phục hồi các chỉ số NPSH, glycoprotein và chất nhầy thành dạ dày vốn bị suy giảm nghiêm trọng ở nhóm đối chứng bệnh lý ^[2]. Hình ảnh mô bệnh học xác nhận dịch chiết giúp bảo tồn cấu trúc biểu mô và làm giảm chỉ số vết loét rõ rệt ^[2].

Một công trình chuyên sâu khác vào năm 2006 đã làm sáng tỏ thêm cơ chế ở mức độ tế bào và phân tử trên mô hình chuột cống ^[3]. Nghiên cứu đánh giá mức độ các chất tiền viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-1beta (IL-1beta), tính thấm vi mạch, hoạt tính nitric oxide synthase-2 (NOS-2) và tình trạng tổn thương DNA ^[3]. Chuột được cho uống CQE liều 500 mg/kg/ngày qua đường xông dạ dày trong 7 ngày trước khi gây loét ^[3]. Dịch chiết đã ngăn chặn đáng kể sự gia tăng TNF-alpha, IL-1beta, tính thấm vi mạch và ức chế quá trình chết theo chương trình của tế bào thông qua việc giảm phân mảnh DNA ^[3]. Các enzyme chống oxy hóa nội sinh của ty thể gồm superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và glutathione (GSH) cũng được bảo tồn ^[3].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2017 trên loài Cissus adnata (một đại diện khác của chi này) đã kiểm tra chiết xuất ethanol lá (EECA) qua các thử nghiệm in vitro và trên chuột nhắt ^[4]. Kết quả phân tích hóa thực vật chỉ ra chiết xuất chứa lượng dồi dào polyphenol, flavonoid, alkaloid, tannin, terpenoid và saponin ^[4]. Chiết xuất này thể hiện năng lực quét gốc tự do DPPH, khử sắt mạnh mẽ, đồng thời biểu hiện hoạt tính giảm đau (antinociceptive) phụ thuộc liều trên mô hình chuột nhắt bị kích thích đau bởi acid acetic và formalin ^[4]. Nghiên cứu cũng xác nhận độc tính tế bào của dịch chiết lá ở mức thấp ^[4].

Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng hiện tại

Các kết quả nghiên cứu trên mở ra tiềm năng lớn cho việc ứng dụng thảo dược trong việc hỗ trợ điều trị và phòng ngừa viêm loét đường tiêu hóa ^[1], ^[2]. Dịch chiết chứng minh được giá trị bảo vệ đa đích: vừa tăng tiết nhầy, vừa kháng viêm, lại chống oxy hóa và ức chế sự hủy hoại tế bào biểu mô ^[2], ^[3].

Dẫu vậy, khoảng trống nghiên cứu hiện nay vẫn còn rất lớn ^[4]. Hầu hết các thử nghiệm đều tiến hành trên mô hình động vật gặm nhấm (chuột cống trắng, chuột nhắt) ^[1], ^[4], ^[2], ^[3]. Cơ thể người có sự chuyển hóa, môi trường acid dịch vị, hệ vi sinh đường ruột và sinh lý bệnh học phức tạp hơn rất nhiều so với mô hình phòng thí nghiệm. Do đó, không thể trực tiếp quy đổi liều lượng từ vài trăm miligram trên một kilogam thể trọng chuột sang cách dùng của con người.

Đặc biệt, chưa hề có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá khả năng phòng hay chữa viêm loét dạ dày của chiết xuất này trên người bệnh thực tế. Các nghiên cứu hiện có cũng đòi hỏi tiếp tục phân lập chi tiết từng hợp chất có hoạt tính sinh học cụ thể thay vì chỉ dừng ở dạng cao chiết thô ^[4].

Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng thảo dược dạ dày

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính và có thể dùng thay thế hoàn toàn các loại thuốc kháng acid, thuốc ức chế bơm proton (PPI) hoặc kháng sinh diệt trừ vi khuẩn Helicobacter pylori. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn rủi ro chuyển biến loét thành thủng dạ dày hoặc xuất huyết.

Hiểu lầm phổ biến khác là việc đồng nhất kết quả thử nghiệm trên chuột với hiệu quả chữa khỏi bệnh ở người. Một bài thuốc hay dịch chiết có thể cho tỷ lệ bảo vệ trên 70% ở chuột bị ép uống aspirin, nhưng điều đó không bảo đảm một người viêm dạ dày mạn tính uống vào sẽ khỏi dứt điểm ^[1].

Việc tự ý thu hái cây tươi, sắc nấu uống không kiểm soát liều lượng cũng dễ dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc quá liều các tạp chất chưa được tinh chế, thay vì nhận được các hoạt chất có lợi ^[4].

Ai nên thận trọng khi muốn tìm hiểu thảo dược này?

Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn của các loài thực vật này đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng để điều trị triệu chứng đau dạ dày.

Người đang có các bệnh lý nền mạn tính như suy gan, suy thận, hoặc người đang dùng các nhóm thuốc chống đông, thuốc tim mạch cần hết sức cẩn trọng. Dược chất từ thảo mộc có thể tương tác với các loại thuốc tân dược gây biến đổi dược động học nguy hiểm.

Những bệnh nhân có các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như nôn ra máu, đi ngoài phân đen, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc đau bụng dữ dội cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để nội soi và can thiệp y khoa, không được tự ý điều trị bằng thảo dược dân gian.

Gợi ý tiếp cận và bảo vệ sức khỏe dạ dày an toàn

Nếu quan tâm đến việc sử dụng các sản phẩm hỗ trợ từ thiên nhiên có nguồn gốc từ chiết xuất thảo mộc họ Nho, người tiêu dùng chỉ nên cân nhắc các chế phẩm đã được cơ quan chức năng kiểm định chất lượng rõ ràng. Cần tuân thủ chỉ dẫn về liều dùng của nhà sản xuất hoặc bác sĩ chuyên khoa, không được tự ý tăng liều.

Do các tài liệu khoa học hiện hành chưa thiết lập thời điểm uống cũng như liều lượng an toàn trên người, người dân nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung vào chế độ chăm sóc hàng ngày ^[4].

Quan trọng hơn cả, việc bảo vệ dạ dày bền vững cần dựa trên lối sống khoa học: hạn chế tự ý lạm dụng thuốc giảm đau NSAID mà không có chỉ định, giảm thiểu căng thẳng, ăn uống đúng giờ, hạn chế rượu bia và duy trì chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ và các chất chống oxy hóa tự nhiên từ rau củ tươi.

Kết luận

Các nghiên cứu thực nghiệm hiện có trên mô hình chuột đã xác nhận chiết xuất từ chiết xuất các loài thuộc chi Cissus sở hữu tiềm năng chống loét, chống oxy hóa và bảo vệ niêm mạc dạ dày khả quan ^[1], ^[2], ^[3]. Dù vậy, dữ liệu lâm sàng trên người vẫn chưa được xác lập để xem đây là phương pháp trị bệnh chính thức ^[4]. Người bệnh cần giữ cái nhìn thận trọng, luôn thăm khám bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa và không tự ý từ bỏ phác đồ điều trị chuẩn mực.