Khả năng bảo vệ gan của mức lông: Bằng chứng tới đâu?

Nhiều người tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn thanh nhiệt và phục hồi chức năng gan sau những đợt dùng bia rượu hay dùng thuốc dài ngày. Trong dân gian, cây mức lông thường được truyền tai như một vị thuốc hỗ trợ gan, điều trị vàng da hiệu quả. Tuy nhiên, liệu các tác dụng bảo vệ gan này đã được chứng minh khoa học một cách vững chắc hay chưa?

Câu trả lời ngắn gọn: Các dữ liệu khoa học về khả năng chống oxy hóa và hạ men gan của chi mức hiện chỉ dừng lại ở các thử nghiệm ống nghiệm và mô hình trên động vật gặm nhấm. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người để xác thực công dụng chữa bệnh gan của loại cây này.

Cơ chế tác động được ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Tác động bảo vệ cơ thể của cây mức lông chủ yếu được giải thích thông qua khả năng chống oxy hóa của các hợp chất tự nhiên có trong lá ^[1]. Khi gan bị quá tải bởi độc chất hoặc chế độ ăn giàu chất béo, các gốc tự do sẽ tăng sinh ồ ạt, tấn công cấu trúc tế bào và màng lipid ^[2].

Một nghiên cứu hóa thực vật vào năm 2021 đã phân tích chiết xuất methanol từ lá của cây thuộc chi mức (Wrightia tinctoria) ^[1]. Kết quả cho thấy dịch chiết này chứa nhiều thành phần có hoạt tính sinh học như flavone 4-OH, 5-OH, 7-di-O-glucoside (chiếm 29,34%), 24-norursa-3,12-diene (chiếm 20,36%), mome inositol (chiếm 12,02%), methyl commate A (chiếm 5,20%), stigmast-5-en-3-ol (chiếm 3,14%), squalene (chiếm 1,57%), phytol palmitate (chiếm 1,37%) cùng gamma-tocopherol (chiếm 0,49%) ^[1]. Các nhà nghiên cứu ghi nhận chiết xuất lá thể hiện khả năng dọn dẹp gốc tự do đáng kể trong thử nghiệm DPPH ^[1]. Sự hiện diện của terpenoid, flavonoid và vitamin E được xem là nền tảng giúp dịch chiết dập tắt các phản ứng oxy hóa gây hại ^[1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên loài mức lông (Wrightia tomentosa) cũng tìm thấy các hợp chất triterpenoid như axit oleanolic và axit ursolic ^[3]. Những hoạt chất này có khả năng tác động đến sự sống của tế bào và điều hòa các chu trình sinh học ^[3].

Bằng chứng khoa học: Thử nghiệm trên động vật nói gì?

Để đánh giá tác động đối với gan, các nhà nghiên cứu thường sử dụng mô hình chuột thí nghiệm bị gây tổn thương gan bằng chế độ ăn hoặc hóa chất độc hại ^[2].

Năm 2019, một nghiên cứu kéo dài 6 tuần đã được tiến hành trên mô hình chuột cống bị gây rối loạn chuyển hóa bằng chế độ ăn giàu chất béo ^[2]. Các nhà khoa học đã cho chuột sử dụng dịch chiết xuất từ lá và hạt của cây thuộc chi mức (Wrightia tinctoria) với hai mức liều thử nghiệm là 300 mg/kg và 600 mg/kg thể trọng ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất giàu polyphenol và flavonoid này giúp giảm đáng kể sự gia tăng các chỉ số men gan bao gồm aspartate aminotransferase (AST), alanine aminotransferase (ALT) và gamma-glutamyl transferase (GGT) do chế độ ăn nhiều chất béo gây ra ^[2]. Ngoài ra, nồng độ axit uric và phospho huyết thanh ở nhóm chuột dùng thảo dược cũng ghi nhận sự sụt giảm rõ rệt ^[2].

Các thử nghiệm trong ống nghiệm đi kèm nghiên cứu này cũng xác nhận dịch chiết có hoạt tính chống oxy hóa mạnh thông qua các phép đo DPPH, ABTS, khả năng chống oxy hóa tổng số (TAC) và phục hồi huỳnh quang sau tẩy quang (FRAP), tương đương với các chất chống oxy hóa tổng hợp chuẩn ^[2].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng lớn

Mặc dù các dữ liệu từ mô hình động vật cho thấy tiềm năng làm giảm các dấu ấn tổn thương gan, bức tranh khoa học hiện tại vẫn tồn tại khoảng trống rất lớn ^[2].

Đầu tiên, toàn bộ kết quả hạ men gan hiện chỉ được ghi nhận trên chuột cống nuôi trong điều kiện phòng thí nghiệm ^[2]. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, khả năng hấp thu và đào thải dược chất phức tạp hơn chuột rất nhiều. Một hoạt chất có thể hoạt động rất tốt trong ống nghiệm hoặc trên chuột nhưng lại bị phân hủy nhanh chóng ở đường tiêu hóa người, hoặc không đạt được nồng độ cần thiết trong máu để tới tế bào gan.

Thứ hai, các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá đầy đủ tính an toàn khi sử dụng kéo dài, liều gây độc hoặc các tác dụng phụ trên hệ cơ quan khác. Do đó, việc xem mức lông là "thần dược" bảo vệ hay giải độc gan ở thời điểm này là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cho gan

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ hạ men gan trên động vật nghĩa là trị được viêm gan ở người" ^[2]. Men gan tăng là triệu chứng của nhiều bệnh cảnh khác nhau như viêm gan virus B, C, gan nhiễm mỡ, viêm gan tự miễn hoặc ngộ độc rượu. Dịch chiết thực vật chỉ cho thấy khả năng bảo vệ tế bào trước tác nhân gây hại thực nghiệm chứ không có tác dụng tiêu diệt virus hay loại bỏ nguyên nhân gốc rễ gây bệnh gan.

Hiểu lầm thứ hai là nhầm lẫn các loài thực vật mang tên "mức" hoặc mang tên chi khác có cùng hậu tố khoa học. Nhiều người tự ý thu hái cây hoang dại theo kinh nghiệm truyền miệng mà không qua phân loại chính xác, dẫn đến nguy cơ ngộ độc do dùng nhầm cây chứa độc tố hoặc dược liệu bị ẩm mốc, nhiễm tạp chất.

Đặc biệt, không có bất kỳ bằng chứng nào cho thấy cây mức lông có thể chữa khỏi bệnh xơ gan, viêm gan mạn tính hay ung thư gan. Việc tin vào các lời đồn thổi chưa kiểm chứng có thể khiến người bệnh trì hoãn điều trị y tế chính quy, làm bệnh tiến triển nặng hơn.

Ai nên thận trọng?

Vì chưa có dữ liệu lâm sàng về độ an toàn trên người, nhiều nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng:

Người đang mắc bệnh gan tiến triển (xơ gan mất bù, suy gan) tuyệt đối không tự ý dùng các loại dịch chiết từ cây mức lông. Chức năng chuyển hóa và đào thải của gan lúc này đã suy giảm nghiêm trọng; các hoạt chất lạ đưa vào có thể làm gan tổn thương nặng nề hơn.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không nên sử dụng. Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu nào đánh giá độ an toàn của cây trên thai nhi và trẻ sơ sinh; dữ liệu sinh học hiện có chỉ được thực hiện trên chuột và dòng tế bào thực nghiệm [3, 5].

Người đang điều trị các bệnh mãn tính (tim mạch, đái tháo đường, mỡ máu) cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Các hợp chất trong thảo dược có thể tương tác với các loại thuốc chuyển hóa qua gan, làm giảm hiệu quả thuốc điều trị hoặc tăng độc tính.

Khuyến nghị áp dụng thực tế

Với các bằng chứng khoa học hiện có, người dân không nên tự ý tìm kiếm lá, rễ hay hạt cây mức lông để đun sắc uống nhằm mục đích "bảo vệ gan" hay "hạ men gan".

Nếu quan tâm đến các chế phẩm có nguồn gốc từ chi thực vật này, người dùng chỉ nên tiếp cận khi sản phẩm đã được cơ quan y tế kiểm định chất lượng và cấp phép lưu hành. Không dùng dược liệu không rõ nguồn gốc, xuất xứ bày bán trôi nổi.

Biện pháp bảo vệ gan đã được y học xác lập rõ ràng và bền vững nhất vẫn là: duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, hạn chế tối đa rượu bia, tiêm vaccine phòng viêm gan B, uống đủ nước và duy trì vận động thể chất đều đặn. Khi thấy các dấu hiệu bất thường như vàng da, mệt mỏi, nước tiểu sẫm màu hoặc men gan tăng cao trong xét nghiệm định kỳ, người bệnh cần đến các cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán và điều trị, thay vì tự ý điều trị bằng thảo dược dân gian.

Tóm lại, cây mức lông có tiềm năng sinh học nhất định trong việc dọn dẹp gốc tự do và làm giảm chỉ số tổn thương gan trên mô hình gặm nhấm [1, 3]. Tuy nhiên, từ phòng thí nghiệm tới ứng dụng thực tế trên người là một chặng đường dài. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước những lời quảng cáo thổi phồng và luôn ưu tiên các giải pháp chăm sóc sức khỏe đã được khoa học kiểm chứng đầy đủ.